Showing posts with label kites. Show all posts
Showing posts with label kites. Show all posts
Friday, January 18, 2013
કોંગ્રેસના ધાબે ઉત્તરાયણ
ઉત્તરાયણ અને ચૂંટણીની અસરોમાંથી રસિયાઓ ધીમે ધીમે બહાર આવી રહ્યા હશે. પરંતુ આ બન્નેનું સંયોજન રસિક કલ્પનાનો વિષય છે. ધારો કે ચૂંટણી એક મહિનો મોડી આવી હોત અને એ માહોલમાં કોંગ્રેસના ધાબે ઉત્તરાયણ ઉજવાઇ હોત તો કેવાં દૃશ્યો સર્જાયાં હોત?
કાર્યકર ૧: ભાઇ, સામેના ધાબા પરથી તો ક્યારના પતંગ ચડવા લાગ્યા. આપણે શાની રાહ જોઇએ છીએ?
નેતા ૧: શાની નહીં, કોની. તમે કેટલા વર્ષથી કોંગ્રેસમાં છો? ખબર નથી, આપણે દિલ્હીથી આદેશ ન આવે ત્યાં સુધી દોરી પણ પીવડાવતા નથી. પતંગ ચગાવવા તો બહુ દૂરની વાત રહી.
નેતા ૨: એમ અધીરા થયે ન પાલવે, ભાઇ. આપણે પક્ષના શિસ્તબદ્ધ સૈનિક છીએ...
કાર્યકર ૨: આપણે નહીં, અમે લોકો. તમે શિસ્તબદ્ધ પણ નથી ને સૈનિક પણ નથી.
નેતા ૩: હજુ કશું શરૂ થયું નથી, એ પહેલાં આપણે આમ અંદરોઅંદર વિખવાદ કરીએ તે ઠીક નથી.
કાર્યકર ૩: એ વાત પણ ખરી. ટાંટિયાખેંચ માટે આપણે કમ સે કમ દિલ્હીના આદેશની રાહ તો જોવી પડે.
નેતા ૨: આ વખતે આપણે ટાંટિયાખેંચ પર અંકુશ રાખીએ તો આપણને પતંગયુદ્ધમાં વિજયી બનતાં કોઇ રોકી શકે એમ નથી.
નેતા ૧ અને નેતા ૩ (અલગ અલગ રીતે, પણ એક સૂરમાં): આહાહા..આપણે પતંગયુદ્ધ જીતી જઇએ તો મારા મોંમાં ઘી-સાકર..
કાર્યકર ૨: વિજય તો એના ઘેર રહ્યો. તમે લોકો પહેલાં ‘મારા મોંમાં ઘી-સાકર’ને બદલે ‘તમારા મોંમાં ઘી-સાકર’ એવું બોલવાની ટેવ પાડો, તો પણ બહુ છે.
નેતા ૧ (નફ્ફટાઇથી હસીને): તમારી સેન્સ ઓફ હ્યુમર બહુ સારી છે. પણ હું ખરું કહું છું. આ વખતે સામેવાળાની દોરી બરાબર નથી. પેલું ત્રીજું ધાબું બંધાયું છે ત્યાંથી પતંગ ચડે કે ન ચડે, પણ સામેના પક્ષની પતંગો પર લંગરિયાં વાગવાનાં છે ને નળિયાયુદ્ધ પણ થવાનાં છે. એની પરથી લાગે છે કે આ વખતે આપણે જીતી જઇશું.
કાર્યકર ૨: તમારી સેન્સ ઓફ હ્યુમર પણ બહુ સારી છે...
નેતા ૩: આપણે સેન્સ ઓફ હ્યુમરથી નહીં, આપણા યુદ્ધકૌશલ્યથી ચૂંટણી જીતવાની છે.
કાર્યકર ૧: કોના યુદ્ધકૌશલ્યથી? પેલા ત્રીજા ધાબાવાળાના?
નેતા ૩: આપણી તકલીફ જ આ છે. આપણે સામેવાળાની સાથે પટાબાજી કરવાને બદલે અંદરોઅંદર પટાબાજી કરીએ છીએ.
નેતા ૧: ગાંધીજીએ કહ્યું છે કે આંતરિક લોકશાહી પક્ષની તંદુરસ્તીનું ચિહ્ન છે..
કાર્યકર ૨: કયા ગાંધીજીએ? રાહુલ ગાંધીજીએ કે રાજીવ ગાંધીજીએ?
નેતા ૧: બસ, બધી બાબતમાં ગમ્મત ન હોય. શાની ગમ્મત ન થાય, એની તમને ખબર ન પડતી હોય તો કોંગ્રેસમાં તમે શી રીતે ટકશો?
કાર્યકર ૨: આપણે ક્યાં સદાકાળ કોંગ્રેસમાં રહેવું છે? બસ, પતંગોની વહેંચણીની જાહેરાત થાય ત્યાં સુધી રાહ જોઇએ છીએ.
(એવામાં નીચે ગયેલા નેતા ૩ હાથમાં એક યાદી સાથે ધાબા પર આવે છે. તેમને જોઇને ધાબા પરનો કોલાહલ શમી જાય છે.)
નેતા ૩: સાથીઓ, દિલ્હીથી પતંગ વહેંચણીની યાદી આવી ગઇ છે.તેને ગુંદરપટ્ટીથી હું અહીં ભીંતે લગાડી દઉં છું. તેમાં જેમનાં નામ લખ્યાં હોય એ લોકો પોતાના આઇ-કાર્ડ સાથે આ ખૂણે આવે. તેમને પતંગ અને ફિરકી આપવામાં આવશે.
યાદી જોવા માટે ભીડ અને ધક્કામુક્કી થાય છે. ત્યાર પછી પતંગ લેવા માટે લાઇન લાગે છે. બજારમાં પતંગની ખોટ નથી. દુકાનમાં જોઇએ એવા પતંગ મળે છે, પણ આ ધાબેથી પતંગ ચગાવવા મળે તો વચ્ચે વચ્ચે નાસ્તાપાણી, ગુંદરપટ્ટી, પીલ્લાં, ફિરકીની પણ વ્યવસ્થા થઇ જાય. હરીફાઇ એના માટેની છે. પતંગો લેતી વખતે અવનવા બનાવ બને છે. એક ભાઇ તેમનું આઇ-કાર્ડ હાથમાં પકડીને પતંગ લેવા જતા હોય ત્યારે એક ટેણીયું તેમના હાથમાંથી આઇ-કાર્ડ તફડાવીને સડસડાટ દાદર ઉતરી જાય છે. થોડી વાર પછી એ ટેણીયું ત્રીજા ધાબે જોવા મળે છે.
કેટલાક કાર્યકરો પગ પછાડતા પગથિયાં ઉતરી જાય છે. તેમનું નામ પતંગની યાદીમાં નથી. થોડા વખત પછી એ કાર્યકરો સામેના ધાબે પતંગ અને ફિરકી સાથે જોવા મળે છે. એક મોટા નેતા નારાજ થઇને હવામાં આમતેમ હાથ વીંઝતા દેખાય છે. તેમના હાથમાં એક ઝંડો છે. તેમની ફરતે રહેલા કેટલાક ટેકેદારો પણ ઉશ્કેરાયેલા છે. થોડી વાર પછી એ નેતા ઝંડા જેવા કાર્યકરો અને કાર્યકર જેવા ઝંડા સાથે ધાબું છોડી જાય છે. થોડી વાર પછી સામેના ધાબે આનંદોત્સવનું વાતાવરણ જોવા મળે છે. ઝંડાવાળા નેતાનું ભવ્ય સ્વાગત થાય છે. એ ધાબેથી પણ કેટલાક કાર્યકરો આ ધાબે આવે છે. તેમને મતલબ ધાબેથી પતંગ ચડાવવા સાથે છે. ધાબું કોનું છે, દોરી કેસરી છે કે લીલી, પતંગ ચીલ છે કે લબુક, એ તેમના માટે ગૌણ બાબત છે.
બન્ને ધાબે કચવાટનું વાતાવરણ છે. ફરક એટલો કે કોંગ્રેસના ધાબે કોને કોની સામે કચવાટ છે એ સ્પષ્ટ થતું નથી. કારણ કે સૌ એકબીજા સામે આંગળી ચીંધી રહ્યા છે અને દિલ્હી ભણી જોઇને માથું નમાવી રહ્યા છે. કોંગ્રેસના પતંગો પર જુદાં જુદાં સૂત્રો લખાયેલાં છે. જેમ કે, ‘તમે અમારો પતંગ ચગવા દેશો, તો અમે તમને ધાબાનું ધાબું આપીશું.’ સામેની છાવણીમાંથી આ વખતે નવો પ્રયોગ થયો છે. અઢળક નાણાં ખર્ચીને પરદેશી ટેકનોલોજીની મદદથી એવો ભ્રમ ઊભો કરવામાં આવ્યો છે કે એક પતંગ ચડતો હોય ત્યારે ત્રણ-ત્રણ પતંગ ચડતા હોય એવું લાગે. તેમાંથી કયો અસલી છે ને કયો થ્રી-ડી એ ખબર ન પડે. એ ચડાવનાર નેતા અસલી છે કે થ્રી-ડી, એ નક્કી કરવું પણ અઘરું બને છે. ત્રીજા ધાબા પરથી આડેધડ વીંઝાતા ઝંડા હવામાં ઊંચા થયા પછી તેમને ભાન રહેતું નથી કે તે કોની પતંગનું સત્યાનાશ વાળી રહ્યા છે. બન્ને છાવણીમાં અમુક ફિરકીઓ જ્ઞાતિવાદની ચાઇનીઝ દોરી ધરાવે છે, તો અમુક કોમવાદની. ઠેરઠેર ફિરકી અને પીલ્લાંથી છવાયેલાં કોંગ્રેસના ધાબામાં દાંતી પાડવાની પ્રવૃત્તિ પૂરબહારમાં ચાલી રહી છે. નેતાઓના પતંગ હવામાં પેચ લડાવવા પહોંચી ગયા છે, પણ તેમને ચિંતા ધાબામાં પડનારી દાંતીઓની છે.
આ પેચબાજીમાં ફક્ત જીતનું જ મહત્ત્વ છે. એટલે જીતનારને આખા વિસ્તારના શ્રેષ્ઠ પતંગબાજ ઘોષિત કરવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રિય સ્તરે પેચ લડાવવાના તેમના કોડ પૂરા કરવા દિલ્હીમાં ધાબું ચણવાના શરૂ થઇ ચૂકેલા કામમાં ઝડપ વધે છે, જ્યારે હારેલા અને હાથોહાથમાંથી જેમનું ખેંચાઇ ગયું હોય એવા પતંગબાજો ચાઇનીઝ દોરા, ખરાબ પતંગ, વિપરીત હવા જેવાં પરિબળોનો વાંક કાઢતાં, પોતાની અણઆવડતને સંતાડવા પ્રયાસ કરે છે.
***
(ધાબે સફેદ ઝભ્ભાલેંઘાધારીઓનું ટોળું જામ્યું છે. એક ખૂણામાં કોંગ્રેસી ઘ્વજનો રંગ ધરાવતા પતંગનો ઢગલો છે. તેની સાથે ખાલી, ભરેલી ફિરકીઓ, પિલ્લાં, પરચૂરણ દોરી, ગાંઠોડિયા દોરીનાં નાનાં-મોટાં પિલ્લામાં અને થોડી લચ્છીઓ દેખાય છે. બીજા ખૂણામાં પતંગ પકડવાના લાંબા ઝંડાનો ખડકલો છે. એક ખૂણે થોડા પથ્થર અને નળીયાના ટુકડાનો જથ્થો છે. બઘું તૈયારી થઇ ગઇ હોવા છતાં અને ધાબામાં ન સમાય એટલી સંખ્યામાં માણસોની ભીડ થઇ હોવા છતાં, હજુ પતંગ ચગવાના શરૂ થયા નથી. થોડી રાહ જોયા પછી...)કાર્યકર ૧: ભાઇ, સામેના ધાબા પરથી તો ક્યારના પતંગ ચડવા લાગ્યા. આપણે શાની રાહ જોઇએ છીએ?
નેતા ૧: શાની નહીં, કોની. તમે કેટલા વર્ષથી કોંગ્રેસમાં છો? ખબર નથી, આપણે દિલ્હીથી આદેશ ન આવે ત્યાં સુધી દોરી પણ પીવડાવતા નથી. પતંગ ચગાવવા તો બહુ દૂરની વાત રહી.
નેતા ૨: એમ અધીરા થયે ન પાલવે, ભાઇ. આપણે પક્ષના શિસ્તબદ્ધ સૈનિક છીએ...
કાર્યકર ૨: આપણે નહીં, અમે લોકો. તમે શિસ્તબદ્ધ પણ નથી ને સૈનિક પણ નથી.
નેતા ૩: હજુ કશું શરૂ થયું નથી, એ પહેલાં આપણે આમ અંદરોઅંદર વિખવાદ કરીએ તે ઠીક નથી.
કાર્યકર ૩: એ વાત પણ ખરી. ટાંટિયાખેંચ માટે આપણે કમ સે કમ દિલ્હીના આદેશની રાહ તો જોવી પડે.
નેતા ૨: આ વખતે આપણે ટાંટિયાખેંચ પર અંકુશ રાખીએ તો આપણને પતંગયુદ્ધમાં વિજયી બનતાં કોઇ રોકી શકે એમ નથી.
નેતા ૧ અને નેતા ૩ (અલગ અલગ રીતે, પણ એક સૂરમાં): આહાહા..આપણે પતંગયુદ્ધ જીતી જઇએ તો મારા મોંમાં ઘી-સાકર..
કાર્યકર ૨: વિજય તો એના ઘેર રહ્યો. તમે લોકો પહેલાં ‘મારા મોંમાં ઘી-સાકર’ને બદલે ‘તમારા મોંમાં ઘી-સાકર’ એવું બોલવાની ટેવ પાડો, તો પણ બહુ છે.
નેતા ૧ (નફ્ફટાઇથી હસીને): તમારી સેન્સ ઓફ હ્યુમર બહુ સારી છે. પણ હું ખરું કહું છું. આ વખતે સામેવાળાની દોરી બરાબર નથી. પેલું ત્રીજું ધાબું બંધાયું છે ત્યાંથી પતંગ ચડે કે ન ચડે, પણ સામેના પક્ષની પતંગો પર લંગરિયાં વાગવાનાં છે ને નળિયાયુદ્ધ પણ થવાનાં છે. એની પરથી લાગે છે કે આ વખતે આપણે જીતી જઇશું.
કાર્યકર ૨: તમારી સેન્સ ઓફ હ્યુમર પણ બહુ સારી છે...
નેતા ૩: આપણે સેન્સ ઓફ હ્યુમરથી નહીં, આપણા યુદ્ધકૌશલ્યથી ચૂંટણી જીતવાની છે.
કાર્યકર ૧: કોના યુદ્ધકૌશલ્યથી? પેલા ત્રીજા ધાબાવાળાના?
નેતા ૩: આપણી તકલીફ જ આ છે. આપણે સામેવાળાની સાથે પટાબાજી કરવાને બદલે અંદરોઅંદર પટાબાજી કરીએ છીએ.
નેતા ૧: ગાંધીજીએ કહ્યું છે કે આંતરિક લોકશાહી પક્ષની તંદુરસ્તીનું ચિહ્ન છે..
કાર્યકર ૨: કયા ગાંધીજીએ? રાહુલ ગાંધીજીએ કે રાજીવ ગાંધીજીએ?
નેતા ૧: બસ, બધી બાબતમાં ગમ્મત ન હોય. શાની ગમ્મત ન થાય, એની તમને ખબર ન પડતી હોય તો કોંગ્રેસમાં તમે શી રીતે ટકશો?
કાર્યકર ૨: આપણે ક્યાં સદાકાળ કોંગ્રેસમાં રહેવું છે? બસ, પતંગોની વહેંચણીની જાહેરાત થાય ત્યાં સુધી રાહ જોઇએ છીએ.
(એવામાં નીચે ગયેલા નેતા ૩ હાથમાં એક યાદી સાથે ધાબા પર આવે છે. તેમને જોઇને ધાબા પરનો કોલાહલ શમી જાય છે.)
નેતા ૩: સાથીઓ, દિલ્હીથી પતંગ વહેંચણીની યાદી આવી ગઇ છે.તેને ગુંદરપટ્ટીથી હું અહીં ભીંતે લગાડી દઉં છું. તેમાં જેમનાં નામ લખ્યાં હોય એ લોકો પોતાના આઇ-કાર્ડ સાથે આ ખૂણે આવે. તેમને પતંગ અને ફિરકી આપવામાં આવશે.
યાદી જોવા માટે ભીડ અને ધક્કામુક્કી થાય છે. ત્યાર પછી પતંગ લેવા માટે લાઇન લાગે છે. બજારમાં પતંગની ખોટ નથી. દુકાનમાં જોઇએ એવા પતંગ મળે છે, પણ આ ધાબેથી પતંગ ચગાવવા મળે તો વચ્ચે વચ્ચે નાસ્તાપાણી, ગુંદરપટ્ટી, પીલ્લાં, ફિરકીની પણ વ્યવસ્થા થઇ જાય. હરીફાઇ એના માટેની છે. પતંગો લેતી વખતે અવનવા બનાવ બને છે. એક ભાઇ તેમનું આઇ-કાર્ડ હાથમાં પકડીને પતંગ લેવા જતા હોય ત્યારે એક ટેણીયું તેમના હાથમાંથી આઇ-કાર્ડ તફડાવીને સડસડાટ દાદર ઉતરી જાય છે. થોડી વાર પછી એ ટેણીયું ત્રીજા ધાબે જોવા મળે છે.
કેટલાક કાર્યકરો પગ પછાડતા પગથિયાં ઉતરી જાય છે. તેમનું નામ પતંગની યાદીમાં નથી. થોડા વખત પછી એ કાર્યકરો સામેના ધાબે પતંગ અને ફિરકી સાથે જોવા મળે છે. એક મોટા નેતા નારાજ થઇને હવામાં આમતેમ હાથ વીંઝતા દેખાય છે. તેમના હાથમાં એક ઝંડો છે. તેમની ફરતે રહેલા કેટલાક ટેકેદારો પણ ઉશ્કેરાયેલા છે. થોડી વાર પછી એ નેતા ઝંડા જેવા કાર્યકરો અને કાર્યકર જેવા ઝંડા સાથે ધાબું છોડી જાય છે. થોડી વાર પછી સામેના ધાબે આનંદોત્સવનું વાતાવરણ જોવા મળે છે. ઝંડાવાળા નેતાનું ભવ્ય સ્વાગત થાય છે. એ ધાબેથી પણ કેટલાક કાર્યકરો આ ધાબે આવે છે. તેમને મતલબ ધાબેથી પતંગ ચડાવવા સાથે છે. ધાબું કોનું છે, દોરી કેસરી છે કે લીલી, પતંગ ચીલ છે કે લબુક, એ તેમના માટે ગૌણ બાબત છે.
બન્ને ધાબે કચવાટનું વાતાવરણ છે. ફરક એટલો કે કોંગ્રેસના ધાબે કોને કોની સામે કચવાટ છે એ સ્પષ્ટ થતું નથી. કારણ કે સૌ એકબીજા સામે આંગળી ચીંધી રહ્યા છે અને દિલ્હી ભણી જોઇને માથું નમાવી રહ્યા છે. કોંગ્રેસના પતંગો પર જુદાં જુદાં સૂત્રો લખાયેલાં છે. જેમ કે, ‘તમે અમારો પતંગ ચગવા દેશો, તો અમે તમને ધાબાનું ધાબું આપીશું.’ સામેની છાવણીમાંથી આ વખતે નવો પ્રયોગ થયો છે. અઢળક નાણાં ખર્ચીને પરદેશી ટેકનોલોજીની મદદથી એવો ભ્રમ ઊભો કરવામાં આવ્યો છે કે એક પતંગ ચડતો હોય ત્યારે ત્રણ-ત્રણ પતંગ ચડતા હોય એવું લાગે. તેમાંથી કયો અસલી છે ને કયો થ્રી-ડી એ ખબર ન પડે. એ ચડાવનાર નેતા અસલી છે કે થ્રી-ડી, એ નક્કી કરવું પણ અઘરું બને છે. ત્રીજા ધાબા પરથી આડેધડ વીંઝાતા ઝંડા હવામાં ઊંચા થયા પછી તેમને ભાન રહેતું નથી કે તે કોની પતંગનું સત્યાનાશ વાળી રહ્યા છે. બન્ને છાવણીમાં અમુક ફિરકીઓ જ્ઞાતિવાદની ચાઇનીઝ દોરી ધરાવે છે, તો અમુક કોમવાદની. ઠેરઠેર ફિરકી અને પીલ્લાંથી છવાયેલાં કોંગ્રેસના ધાબામાં દાંતી પાડવાની પ્રવૃત્તિ પૂરબહારમાં ચાલી રહી છે. નેતાઓના પતંગ હવામાં પેચ લડાવવા પહોંચી ગયા છે, પણ તેમને ચિંતા ધાબામાં પડનારી દાંતીઓની છે.
આ પેચબાજીમાં ફક્ત જીતનું જ મહત્ત્વ છે. એટલે જીતનારને આખા વિસ્તારના શ્રેષ્ઠ પતંગબાજ ઘોષિત કરવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રિય સ્તરે પેચ લડાવવાના તેમના કોડ પૂરા કરવા દિલ્હીમાં ધાબું ચણવાના શરૂ થઇ ચૂકેલા કામમાં ઝડપ વધે છે, જ્યારે હારેલા અને હાથોહાથમાંથી જેમનું ખેંચાઇ ગયું હોય એવા પતંગબાજો ચાઇનીઝ દોરા, ખરાબ પતંગ, વિપરીત હવા જેવાં પરિબળોનો વાંક કાઢતાં, પોતાની અણઆવડતને સંતાડવા પ્રયાસ કરે છે.
Saturday, January 14, 2012
ઉત્તરાયણઃ વીસ વર્ષ પહેલાંના Objects Of Desire
ઉત્તરાયણમાં અત્યારે કેટલીક ચીજો બહુ સામાન્ય બની ગઇ છે, પણ બે દાયકા પહેલાં તેમાંથી ઘણી વસ્તુઓ કમ સે કમ મહેમદાવાદ જેવા ગામમાં અને મધ્યમ આર્થિક સ્થિતિ ધરાવતા ઘણા લોકો માટે દુર્લભ અથવા બહુમૂલ્ય હતી. લગભગ Objects of Desireની કક્ષામાં. એવી કેટલીક ચીજોનું 'સ્નેહસ્મરણ'.
ગુંદરપટ્ટીનો રોલ કોડી-દોઢ કોડી પતંગ સાથે મફત લેવાની ચીજ હતો. પછી વધારે પટ્ટી વધારે જોઇતી હોય તો થોડો મોટો રોલ ખરીદવો પડે. તેનો રંગ ખાખી હતો, જે પોલીસની વરદી કરતાં જુદો ખાખી હોવા છતાં એટલો જ સત્તાવાર લાગતો હતો. ઉત્તરાયણમાં પતંગોની સારવારનો સત્તાવાર રંગ હતો ખાખી. હવે ગુંદરપટ્ટીને બદલે આવાં સ્ટીકરની શીટ તૈયાર મળે છે. સ્ટીકર ઉખાડો ને પતંગ પર ચોંટાડી દો. લાળરસથી ગુંદરપટ્ટી લગાડવાની કે ગુંદરપટ્ટી ચોંટી-ન ચોંટી એની ઝંઝટ નહીં.
ફિરકીનું સ્ટેન્ડઃ થોમસ આલ્વા એડિસન ગુજરાતમાં જન્મ્યો હોત તો તેની એકાદ હજાર પેટન્ટમાંથી એકાદ ચોક્કસ ફિરકીના અસરકારક સ્ટેન્ડની હોત. પિલ્લાંના આધુનિક અવતાર જેવી ફિરકી આવી ત્યારથી તેને પકડવા માટે એક જણની જરૂર પડે એવું પરાવલંબન સંકળાઇ ગયું હતું. દરેક વખતે ફિરકી પકડનાર માણસ ક્યાંથી લાવવા? એટલે જુદી જુદી તરકીબો અજમાવાઇ. ઇંટ નીચે કે પતરાની ધારમાં ફિરકીનો એક દાંડો દબાવીને ફિરકી મૂકવાથી કામ ચાલી જતું હતું. અહીં બતાવ્યું છે એવું સ્ટેન્ડ 'ક્રાંતિકારી શોધ' તરીકે આવ્યું ખરું, પણ કાર્યક્ષમતાની દૃષ્ટિએ તે મોટે ભાગે નકામું નીવડે છે. કોઇ એન.આઇ.ડી.-બહાદુર આવું શોધે તો પણ આપણને વાંધો નથી.
સુરતની દોરીઃસુરતના જમણની સાથોસાથ તેની દોરી પણ એટલી જ વખણાતી હતી, પણ એ લાવવાની ક્યાંથી? દરેક વખતે એવા મનસૂબા ઘડાય કે બધા મિત્રોએ ભેગા થઇને સુરતની દોરી મંગાવવી જોઇએ, પણ મોટે ભાગે એવી મહેચ્છાઓ સહેલાઇથી ફળીભૂત ન થતી. ક્યારેક કોઇ ઉત્સાહી જથ્થાબંધના ઓર્ડર લઇને સુરત મુકામે સંચરે ત્યારે જ એવું શક્ય બનતું.
કેપ-ગોગલ્સઃ ફક્ત કેપ કે ફક્ત ગોગલ્સ ઉત્તરાયણની એકમાત્ર લક્ઝરી ગણાતી હતી, પણ હવે એ બન્નેનું સંયોજન સહેલાઇથી મળી રહે છે. એ પહેરવા માટે પતંગ ચડાવવી ફરજિયાત નથી.
જાતજાતનાં પીપુડાં પહેલાં મોંમાં દબાવીને વગાડવાની દેશી પતાકડીઓ આવતી હતી, જે મોટે ભાગે કાળી નાની પીપુડીમાંથી કાઢીને મોમાં સરકાવવામાં આવતી હતી. હવે ફુગ્ગાથી ફ્લુટ જેવા વિવિધ પ્રકારનાં હવાદાર પીપુડાં છૂટથી મળે છે. બલ્કે, તેના અવાજ વિના પતંગ ન ચડે એવું ઘણા પ્રેમીઓ માનતા હશે.
મ્યુઝિક સિસ્ટમઃ સાદાં કેસેટ પ્લેયરની વાત નથી, માણસની જેમ ધાબે ચઢીને ઘોંઘાટ મચાવી શકે એવાં મ્યુઝિક પ્લેયર પહેલાં જૂજ હતાં. સ્પીકર, એમ્પ્લીફાયર, પ્લેયરનો દાખડો ધાબે ચઢાવવામાં મુશ્કેલી પડે. એટલું જ નહીં, વડીલો આ ચીજો ઉપર લઇ જવાની પરવાનગી આપે કે કેમ, એ અગત્યનો સવાલ. હવે ધાબાં પર ધમધમતી મ્યુઝિક સિસ્ટમની બિલકુલ નવાઇ રહી નથી.
ગુંદરપટ્ટીનો રોલ કોડી-દોઢ કોડી પતંગ સાથે મફત લેવાની ચીજ હતો. પછી વધારે પટ્ટી વધારે જોઇતી હોય તો થોડો મોટો રોલ ખરીદવો પડે. તેનો રંગ ખાખી હતો, જે પોલીસની વરદી કરતાં જુદો ખાખી હોવા છતાં એટલો જ સત્તાવાર લાગતો હતો. ઉત્તરાયણમાં પતંગોની સારવારનો સત્તાવાર રંગ હતો ખાખી. હવે ગુંદરપટ્ટીને બદલે આવાં સ્ટીકરની શીટ તૈયાર મળે છે. સ્ટીકર ઉખાડો ને પતંગ પર ચોંટાડી દો. લાળરસથી ગુંદરપટ્ટી લગાડવાની કે ગુંદરપટ્ટી ચોંટી-ન ચોંટી એની ઝંઝટ નહીં.
ફિરકીનું સ્ટેન્ડઃ થોમસ આલ્વા એડિસન ગુજરાતમાં જન્મ્યો હોત તો તેની એકાદ હજાર પેટન્ટમાંથી એકાદ ચોક્કસ ફિરકીના અસરકારક સ્ટેન્ડની હોત. પિલ્લાંના આધુનિક અવતાર જેવી ફિરકી આવી ત્યારથી તેને પકડવા માટે એક જણની જરૂર પડે એવું પરાવલંબન સંકળાઇ ગયું હતું. દરેક વખતે ફિરકી પકડનાર માણસ ક્યાંથી લાવવા? એટલે જુદી જુદી તરકીબો અજમાવાઇ. ઇંટ નીચે કે પતરાની ધારમાં ફિરકીનો એક દાંડો દબાવીને ફિરકી મૂકવાથી કામ ચાલી જતું હતું. અહીં બતાવ્યું છે એવું સ્ટેન્ડ 'ક્રાંતિકારી શોધ' તરીકે આવ્યું ખરું, પણ કાર્યક્ષમતાની દૃષ્ટિએ તે મોટે ભાગે નકામું નીવડે છે. કોઇ એન.આઇ.ડી.-બહાદુર આવું શોધે તો પણ આપણને વાંધો નથી.
સુરતની દોરીઃસુરતના જમણની સાથોસાથ તેની દોરી પણ એટલી જ વખણાતી હતી, પણ એ લાવવાની ક્યાંથી? દરેક વખતે એવા મનસૂબા ઘડાય કે બધા મિત્રોએ ભેગા થઇને સુરતની દોરી મંગાવવી જોઇએ, પણ મોટે ભાગે એવી મહેચ્છાઓ સહેલાઇથી ફળીભૂત ન થતી. ક્યારેક કોઇ ઉત્સાહી જથ્થાબંધના ઓર્ડર લઇને સુરત મુકામે સંચરે ત્યારે જ એવું શક્ય બનતું.
કેપ-ગોગલ્સઃ ફક્ત કેપ કે ફક્ત ગોગલ્સ ઉત્તરાયણની એકમાત્ર લક્ઝરી ગણાતી હતી, પણ હવે એ બન્નેનું સંયોજન સહેલાઇથી મળી રહે છે. એ પહેરવા માટે પતંગ ચડાવવી ફરજિયાત નથી.
ચકાચક દોરીઃ ત્રીસેક વર્ષ પહેલાં ઘરની પતરાંની અગાસીમાં સરોશ વગેરે નાખેલી ગુલાબી લુગદીમાં દોરી પીવડાવવાની ક્રિયા થઇ હતી, એ હજુ યાદ છે. પણ હવે ગુજરાતના મેદાનમાં બરેલીના ઉસ્તાદો આવી ગયા છે.
બાયનોક્યુલરઃ હિંદી કોમેન્ટરીની ભાષામાં કહીએ તો 'ખચાખચ ભરેલા' ધાબામાં પહેલાં બાયનોક્યુલરમાંથી જેને જોઇ શકાય તેની તલાશ ચાલે અને પછી બાયનોક્યુલરની.
તુક્કલઃ શિયાળાની સાંજ વહેલી ઢળે અને અંધારું ઘેરાય એટલે દિવસે સ્થિર ગણીને જુદા તારવેલા પતંગ નીકળે. મોટે ભાગે મોટા (ભારે) સફેદ પતંગ. તેને થોડા ચડાવીને પછી તેની સાથે ફાનસ બંધાય. મોટા પતંગ માટે વપરાતો 'તુક્કલ' શબ્દ ફાનસ માટે જ વપરાતો હોય. આખા ગામમાં તુક્કલ ચઢાવનારા પતંગબાજ જૂજ હોય. બાકીના ધાબે તુક્કલ જોવા ચડે. પણ હવે તસવીરમાં છે એવા ગુબ્બારા આકાશે ચડતા અને ઊંચે ઊંચે જતા જોવા મળે છે.
હાથે બાંધેલી પટ્ટીઓ તેની પર લાગેલા ઘસરકા, પટ્ટી પર અને હથેળીઓમાં લાગેલો ગુલાબી રંગ- આ બધું ઉત્તરાયણમાં કરેલી મઝા વિશે કશું કહ્યા વગર ઘણું કહી આપે છે.પહેલાં આંગળીએ પહેરવા માટે કપડાની ખોરી બનતી હતી. તેવી રબરની ખોરી પણ આવતી. ઘણા વખતથી આ પ્રકારની ટેપ ચાલે છે.
લચ્છી પતંગ પકડતી વખતે તેની સાથે આવતી દોરીની આ રીતે લચ્છી બનાવવામાં આવતી હતી. 'ભાર દોરીમાં' પકડેલી પતંગની જાડી લચ્છી જોઇને શેર લોહી ચડતું હતું. પતંગને લગતા કૌશલ્યમાં અંગુઠા અને ટચલી આંગળીની મદદથી લચ્છી વીંટવાના કૌશલ્યનો સમાવેશ પણ થતો હતો. ઉત્તરાયણ પૂરી થયા પછી બહુરંગી લચ્છીઓના વિલિનીકરણમાંથી પરચૂરણ દોરીનું પિલ્લું બનાવવામાં આવતું હતું, જેનો ઉપયોગ પછીની ઉત્તરાયણના પહેલાંના દિવસોમાં પતંગ ચગાવવા કે પછી કન્ના બાંધવા થતો હતો. હવે લચ્છીઓનો એવો દબદબો રહ્યો નથી.
પતંગ પકડતો કુદરતી 'ઝંડો' આકાશભરની પતંગો આબાદ ઝડપી લેતા વૃક્ષોને જોઇને ઘણી વાર એવું થતું કે આવો એકાદ 'ઝંડો' હાથવગો હોય તો બધી પતંગ આપણે જ પકડી પાડીએ.
Monday, January 18, 2010
કાઇટ કલેક્શન, ૨૦૧૦
અત્યાર સુધી પતંગપ્રેમની અનેક અભિવ્યક્તિઓ અથવા પતંગના એલીમેન્ટના અનેક ઉપયોગો જોયા છે. પણ આ ઉત્તરાયણ પછીના દિવસોમાં રસ્તા પર આ દૃશ્ય જોઇને નવાઇ લાગી. આશ્રમ રોડ પર એમ.જે.લાયબ્રેરી પાસેથી પસાર થઇ રહેલા આ વાહનચાલકે શર્ટ પર બાકાયદા કાગળના ટચૂકડા રંગીન પતંગ લગાડ્યા હતા. આખા શર્ટ પર દસેક જુદા જુદા કદના પતંગ હતા. થોડા વખતમાં આ સ્ટાઇલનાં વધારે કપડાં-ડ્રેસ, ટી-શર્ટ, ચણિયાચોળી- મળતાં થઇ જાય તો નવાઇ નહીં.
Subscribe to:
Posts (Atom)
