Tuesday, August 03, 2021

જૂઠું બોલવાના ક્લાસ

મથાળું વાંચીને કોઈ રાજકીય પક્ષમાં જોડાવાની વાત હોય એવું લાગી શકે છે. એટલે પહેલી સ્પષ્ટતા એ કે આ કોઈ પક્ષની કે ‘સાંસ્કૃતિક સંગઠન’ની જાહેરખબર નથી. ત્યાં તો થિયરીનો નહીં, પ્રૅક્ટિકલનો મહિમા હોય છે. જૂઠું બોલવા માટે તેમને તાલીમ નથી લેવી પડતી કે અભ્યાસ નથી કરવો પડતો. તેમનાં વૈવિધ્યપૂર્ણ, મૌલિક જૂઠાણાં પરથી થિયરીબાજો થિયરી બનાવીને અભ્યાસક્રમ તૈયાર કરી શકે છે. ગાંધીજી જેમ સત્યાગ્રહ થકી નવો ઇતિહાસ રચવાની અભિલાષા સેવતા હતા, તેમ વર્તમાન ભારતીય આગેવાનો અસત્યાચરણ દ્વારા નવો ઇતિહાસ સર્જી રહ્યા છે—અને તેમાં સફળતાના મામલે તેમણે ગાંધીજીને પાછળ છોડી દીધા છે.

સામાન્ય સ્થિતિનો છોકરો કે છોકરી મોટી સફળતા મેળવે, તેનાથી બીજા સેંકડો છોકરા-છોકરીઓના મનમાં પણ એવી સફળતાની ઇચ્છા જાગે છે. એટલું જ નહીં, પહોંચની બહાર લાગતી સફળતાની તેમને આવા કિસ્સા જાણ્યા પછી પહોંચમાં લાગવા માંડે છે. એવું જ રાજકારણમાં થાય તો? અત્યારે રાજકારણમાં કારકિર્દી બનાવવા માટે અઢળક નાણાં વાપરવાની, વાપરવા માટે સંઘરવાની અને સંઘરવા માટે ઉઘરાવવાની-ખંખેરવાની આવડતની જરૂર પડે છે. પરંતુ કેટલાક નેતાઓની સફળતાની કથાઓ સાંભળીને સામાન્ય સ્થિતિનાં છોકરા-છોકરીઓને ચા કે પકોડા કે કેરી વેચતાં વેચતાં ઉપર સુધી પહોંચવાનાં અરમાન જાગે તો શું? તેમની આર્થિક સ્થિતિ એવી હોય નહીં કે તે રૂપિયાનો રાજમાર્ગ બનાવીને આગળ વધી શકે. પરંતુ આસપાસ જોતાં અને થોડો વધુ અભ્યાસ કરતાં તેમને સમજાશે કે અત્યારે જૂઠું બોલવાનો જબરો મહિમા છે. જે રીતે, ઠંડા કલેજે, પેટનું પાણી પણ ન હાલે ને કપાળે કરચલી સરખી ન પડે એ રીતે, ટાંટિયા ઢીલા ન થાય કે ધ્રુજે નહીં એમ, છાતી કાઢીને, મુઠ્ઠી પછાડીને, ગળું ફાડીને જૂઠું બોલાઈ રહ્યું છે, તે જોતાં રાજકારણમાં જવા માટે જૂઠાણામાં માસ્ટરી હોવી એ તેમને અનિવાર્ય શરત પણ લાગે.

જે અભ્યાસક્રમો કર્યા પછી પણ કશો શક્કરવાર વળવાનો નથી, તેમની પ્રવેશપરીક્ષામાં પાસ થવા માટે મોંઘાદાટ ક્લાસ ચાલતા હોય તો, અબજો રૂપિયાનો મામલો જેની સાથે સંકળાયેલો છે એવા રાજકારણના ક્ષેત્રમાં જવા માટે ક્લાસ ન હોવા જોઈએ? ના, એ ક્લાસમાં નાગરિકશાસ્ત્ર કે રાજ્યશાસ્ત્ર શીખવવાની કશી જરૂર નથી. કોઈ પણ ચબરાક વિદ્યાર્થીને તે સમયનો અને શક્તિનો બગાડ લાગશે. ઉત્સુક વિદ્યાર્થીઓની અપેક્ષા એવી જ રહેવાની કે ‘દેશની ટોચની નેતાગીરી જે પ્રકારે, જે માત્રામાં અને જે કક્ષાનું જૂઠું બોલે છે, તે સ્તરે અમારે પહોંચવું છે. ત્યાર પછી બાકીનું અમે ફોડી લઈશું. ત્યાં પહોંચી ગયા પછી ડિગ્રીઓ વિશે પણ જૂઠું ક્યાં નથી બોલી શકાતું?’ 

જે વિદ્યાર્થીઓ આગળ જણાવ્યા પ્રમાણે જૂઠાણાંનો મહિમા સમજી-સ્વીકારી શકે, તે ઉદારમતવાદીઓ જેવા ચોખલિયા, સરકારવિરોધી, હિંદુવિરોધી, દેશવિરોધી, અર્બન નક્સલ નહીં હોવાના. કેમ કે, દુષ્ટ ઉદારમતવાદીઓ કોઈ પણ મુદ્દાને અવળી રીતે રજૂ કરવામાં માહેર હોય છે. એ ડાબેરી, નક્સલ, રાજદ્રોહના કેસને લાયક દેશવિરોધીઓ પૂછશે, ‘મંત્રી થઈને જૂઠું કેમ બોલો છો?’ આ સવાલમાંથી દેશભક્તિનો હળહળતો અભાવ છલકાય છે. કોઈ પણ રાષ્ટ્રવાદી વ્યક્તિ હશે તે એવી રીતે વિચારશે કે ‘આ નર-નારીઓ કેવાં ઉન્નત, કેવાં ઉમદા, કેવાં લાયક હશે કે તે નરાતળ જૂઠું બોલતાં હોવા છતાં તેમને મંત્રીમંડળમાં સામેલ કરવાં પડ્યાં છે. નક્કી તેમના જૂઠાણા પાછળ પણ એવું કોઈ રહસ્ય હશે, જે દેશહિતમાં જાહેર કરી શકાતું નહીં હોય.’

વર્તમાન બ્રાન્ડનો રાષ્ટ્રવાદ રગેરગમાં, ખાસ કરીને મગજમાં, ચઢી ગયો હોય એ તો વિચારશે, ‘આ કેવા મહાન આત્માઓ છે, જે રાષ્ટ્રના હિતમાં આટલું ઉઘાડેછોગ જૂઠું બોલી રહ્યાં છે. બાકી, આપણને પણ ખબર પડી જાય કે તે જૂઠાણું છે, તો શું તેમને નહીં ખબર પડતી હોય? પણ રાષ્ટ્રના હિતમાં ભવ્ય ત્યાગ કરવાની પરંપરામાં તેમણે સત્યનો ત્યાગ કરીને પ્રેરણાદાયી ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે.’

આમ, સફળતાના રાજમાર્ગ તરીકે અથવા રાષ્ટ્રના સર્વોચ્ચ હિત માટે જૂઠાણું અનિવાર્ય ગણાતાં, તેની પદ્ધતિસરની તાલીમ જરૂરી બની શકે. આ ક્ષેત્રનાં ટોચનાં નામો પાસે ક્લાસ ચલાવવાનો સમય હોય નહીં. તે ક્લાસ ચલાવે કે દેશ? એટલે શિક્ષણની જેમ અહીં પણ ‘જૂઠાણાં-સહાયકો’થી કામ ચલાવવું પડશે. વર્તમાન રિવાજ પ્રમાણે સૌથી પહેલાં કોર્સની સામગ્રી નહીં, પણ તેની ફી નક્કી કરવી પડે અને ક્લાસ જૂઠાણાંના હોવાથી, ફી પહેલેથી લઈ લેવી પડે. બાકી, ક્લાસમાં તેજસ્વી નીવડનારા વિદ્યાર્થીઓ પોતે આવા કોઈ ક્લાસ કર્યા છે તે માનવાનો જ ઇન્કાર કરી દે. બીજા શિક્ષણક્લાસની પરંપરામાં જૂઠાણાના ક્લાસના સંચાલકો પણ વિઝિટિંગ ફૅકલ્ટી તરીકે જાહેર જીવનના જાણીતા નિષ્ણાતોની પ્રતિભાનો અને ખાસ તો તેમના હોદ્દાનો લાભ લઈ શકે. તે હોર્ડિંગમાં જણાવી શકે કે ‘કોવિડના બીજા વેવમાં ગુજરાતમાં ઑક્સિજનના અભાવે એક પણ મૃત્યુ થયું નથી, એવું જાહેર કરનારા મહાનુભાવ અમારા ક્લાસના વિદ્યાર્થીઓને માર્ગદર્શન આપવા આવશે અને ઓછા રસીકરણ માટે રાહુલ ગાંધી જવાબદાર છે, એવું કહેનાર અમારાં વિઝિટિંગ ફૅકલ્ટી છે.’

જૂઠાણાંના ક્લાસને સામાજિક સ્વીકૃતિ મળતાં જરાય વાર નહીં લાગે, એવું વર્તમાન પરિસ્થિતિ જોતાં કહી શકાય. જો આ દિશામાં યોગ્ય કામ થશે તો ભવિષ્યમાં મંત્રીમંડળોની આખેઆખી સમુહ તસવીરને ક્લાસના સંચાલકો ‘અમારા ક્લાસના તેજસ્વી તારલા’ તરીકે ખપમાં લઈ શકશે.

Saturday, July 24, 2021

પત્રકારત્વ-લેખનને પૂરક એવી દસ્તાવેજીકરણની સફર

(ભાગ-૧) (ભાગ-૨) (ભાગ-૩) (ભાગ-૪) (ભાગ-૫) (ભાગ-૬) (ભાગ-૭) (ભાગ-૮) (ભાગ-૯) (ભાગ-૧૦) (ભાગ-૧૧)  (ભાગ-૧૨) (ભાગ-૧૩) (ભાગ-૧૪) (ભાગ-૧૫) (ભાગ-૧૬) (ભાગ-૧૭) (ભાગ-૧૮) (ભાગ-૧૯) (ભાગ-૨૦) (ભાગ-૨૧) (ભાગ-૨૨) (ભાગ-૨૩) (ભાગ-૨૪) (ભાગ-૨૫) (ભાગ-૨૬) (ભાગ-૨૭) (ભાગ-૨૮) (ભાગ-૨૯) (ભાગ-૩૦) (ભાગ-૩૧) (ભાગ-૩૨) (ભાગ-૩૩) (ભાગ-૩૪) (ભાગ-૩૫) (ભાગ-૩૬) (ભાગ-૩૭) (ભાગ-૩૮) (ભાગ-૩૯) (ભાગ-૪૦) (ભાગ-૪૧) (ભાગ-૪૨) (ભાગ-૪૩) (ભાગ-૪૪) (ભાગ-૪૫) (ભાગ-૪૬) (ભાગ-૪૭) (ભાગ-૪૮) (ભાગ-૪૯)

પત્રકારત્વની સફરની શ્રેણી વાંચતી વખતે કેટલાંક મિત્રોએ એવી જિજ્ઞાસા પ્રગટ કરી કે ‘તમે આટલું બધું, જરૂર પડ્યે હાથમાં આવે એ રીતે સાચવ્યું કેવી રીતે? તમે દસ્તાવેજીકરણ શી રીતે કરો છો?’ દસ્તાવેજીકરણની ખાસિયતને કેટલાક લોકો મારું ‘ટ્રેડ સિક્રેટ’ પણ માનતા હોય છે. એ વિશે હું ન લખું અને તે ‘રહસ્ય’ જ રહે, તો તેના નામે ભવિષ્યમાં જેવી વાર્તાઓ કરવી હોય તેવી કરી શકાય. પણ એ વિકલ્પ જતો કરીને દસ્તાવેજીકરણ વિશે લખવાનો પ્રયાસ કરી જોઉં. તેમાં ઘણી અંગત અને પત્રકારત્વની સફરમાં અપ્રસ્તુત લાગે એવી વાતો હશે. પણ તેની બાદબાકી કરીને લખવું શક્ય નથી.

વસ્તુઓ સાચવવાની, ઠેકાણે મુકવાની આદતની શરૂઆત કૌટુંબિક પરંપરાથી થઈ. ઘરમાં મમ્મી, કદાચ દાદી અને અમારા કૌટુંબિક વડીલ કનુકાકા—આ લોકો સાચવણીનાં બહુ આગ્રહી. ઝીણામાં ઝીણી ચીજો સાચવીને સંઘરે. એ જમાનાના રિવાજ પ્રમાણે, ક્યારેક તો વસ્તુઓ વાપરે પણ નહીં. ફક્ત સાચવે. એ રીતે ઘરમાં ઘણું સચવાયેલું. જૂનાં વાસણ, દાદાનું નામ ધરાવતી ક્રૉકરી, દાદાના નામના પ્રથમાક્ષરો CCK ધરાવતી શેતરંજીઓ, પતરાની મોટી પેટીઓ, પપ્પા-કાકાઓ-ફોઈના લગ્નની કંકોત્રીઓ, તેમાં આવેલા ચાંલ્લાની નોટો, જૂનાં પ્રમાણપત્રો…

મમ્મી-પપ્પાનાં લગ્ન વખતની નોટ
દાદાજીના સમયની કીટલી
મારાં મમ્મી ચોક્સાઈનાં જબરાં આગ્રહી. ભારે કામગરાં પણ ખરાં. અત્યારે ૮૨ વર્ષની ઉંમરે પણ તે ખાલી બેઠેલાં ભાગ્યે જ જોવા મળે. જે વસ્તુ જ્યાંથી લીધી ત્યાં જ મૂકવી, એ તેમની પદ્ધતિ. તે બાબતમાં સ્કૂલકાળમાં હું ભારે અવ્યવસ્થિત. તેમને મારી ઘણી ચિંતા થાય. બીરેન મારી સરખામણીમાં ખાસ્સો વ્યવસ્થિત. છ વર્ષ મોટો. વધારે ઠરેલ. તેનામાં પણ સાચવવાના કૌટુંબિક સંસ્કાર હતા. નાનપણમાં તે એક વાર વૅકેશનમાં મુંબઈ કાકાને ઘેર ગયો, ત્યારે પિતરાઈ ભાઈઓ સાથે તેણે જોયેલી અઢળક ફિલ્મોની ટિકિટો ક્યાંય સુધી એક પાકિટમાં સંઘરી રાખી હતી. (એમ તો મેં પણ ‘હેલ્લારો’ની ટિકિટ રહેવા દીધી છે.)

વાચન અને ફિલ્મસંગીતમાં રસ પડવાનું શરૂ થયા પછી મારામાં ખાસ્સો બદલાવ આવ્યો. ફિલ્મસંગીત વિશે ત્યારે ઉપલબ્ધ ટાંચાં સંસાધનો અને આર્થિક મર્યાદાઓ વચ્ચે અમે શોખ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા લાગ્યા. તેમાંથી નાના પાયે દસ્તાવેજીકરણ શરૂ થયું. રેડિયો પર જૂનાં ગીત સાંભળતી વખતે, જે ગીત ગમે અને અજાણ્યાં લાગે તેની પહેલી લીટી અને બીજી જે કંઈ વિગત સંભળાઈ હોય, તે અમે એક ચબરખીમાં નોંધી લઈએ. એમ કરતાં ઘણી ચબરખીઓ થાય ત્યાર પછી તેમાંથી સંગીતકાર કે ગાયક પ્રમાણે એક કાગળમાં યાદી બનાવીએ. શા માટે? એક આશય એવો કે ભવિષ્યમાં એ ગીતો મેળવવાનાં છે એવી ખબર પડે. એ વખતે ગુગલ નહીં. ફિલ્મી સાહિત્ય નહીંવત્. એટલે આવી યાદીઓ બનાવવાનો ભારે મહિમા હતો. અમારાથી બમણી-ત્રણ ગણી ઉંમરના લોકો પણ મુકેશની ને કિશોરકુમારની ને રફીની ને શંકર-જયકિશનની ને એવી યાદીઓ બનાવતા. બીજો આશય ફક્ત જાણકારીનો. ત્રણ દાયકા પછી પણ, રેડિયો સિલોનની યુટ્યુબ ચેનલ પર ક્યારેક કોઈ ગીતના શબ્દો કાને પડે, ત્યારે અચાનક બત્તી થાય છે, ‘ઓહ, આ તો ચબરખીમાં લખેલું તે.’

ગરમીની રાત્રે બીરેન અને હું પતરાંની અગાસીમાં સૂતા હોઈએ, સાથે રેડિયો હોય. અંધારામાં કાગળ-પેનથી લખતાં ફાવે નહીં. એટલે ચોક સાથે રાખીએ અને કોઈ ગીતની વિગત લખવા જેવી લાગે તો ભીંત પર લખી દઈએ. સવારે ઉઠ્યા પછી તે ચબરખીમાં નોંધી લેવાની. એક વાર તો રાત્રે ભીંત પર એક ગીતના શબ્દો લખ્યા હતા ને અડધી રાત્રે વરસાદ પડતાં ગાદલાં વાળીને અંદર દોડવું પડ્યું. તેમાં ભીંત પર લખેલા ગીતના શબ્દો ભૂંસાઈ ગયા. એ વાત વર્ષો પછી ‘ગુજરાત સમાચાર’ની નીચે કીટલી પર લલિત લાડ સાથે અનાયાસે નીકળી. ત્યારે તે વિભાવરી વર્મા નામે રવિવારની પૂર્તિમાં નવલકથા લખતા હતા અને કદાચ તેમાં આર.જે.ની સ્ટોરી હતી. લખેલું ગીત વરસાદથી ધોવાઈ ગયાની વાતમાં તેમને એટલો રસ પડ્યો કે મને કહીને નવલકથામાં તેમણે એ વાતનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

ચાહક-વાચક તરીકે રજનીકુમાર પંડ્યાના સંપર્કમાં આવ્યા પછી તેમની પાસેથી બીજી ઘણી બાબતો ઉપરાંત દસ્તાવેજીકરણ અને ચોક્સાઈના વધુ પાઠ જોઈને શીખવા મળ્યા. તેમને રૂબરૂ મળ્યા પણ ન હતા, ત્યારે એસ.ડી. બર્મન વિશેના અમારા એક પત્રના જવાબમાં તેમણે એસ.ડી.બર્મનનું સંગીત ધરાવતી ફિલ્મોની આખી ફિલ્મોગ્રાફી (ફિલ્મવાર ગીતોની સૂચિ)ની ઝેરોક્સ અમને મોકલી આપી. ત્યારે અમને જાણ થઈ કે હાથે બનાવેલાં લિસ્ટ ઉપરાંત સુવ્યવસ્થિત ફિલ્મોગ્રાફી જેવું પણ હોય છે. રજનીભાઈ પાસેથી જ અમને હરમંદિરસિંઘ ‘હમરાઝે’ સંપાદિત કરેલા ‘હિંદી ફિલ્મ ગીતકોશ’ વિશે માહિતી મળી. ૧૯૩૧થી ૧૯૮૦ સુધી પાંચ દાયકાના પાંચ ખંડમાં આશ્ચર્યચકિત થઈ જવાય એવું તે દસ્તાવેજીકરણ હતું. તેનો એક નમૂનો અહીં આપું છું. (ફોટો એન્લાર્જ કરીને ઝીણવટથી જોશો તો વધુ ખ્યાલ આવશે.)

ગીતકોશ જોયા પછી ચબરખીઓ બનાવવાની જરૂર ન રહી. ‘હમરાઝ’ છેક ૧૯૭૧થી ‘લિસ્નર્સ બુલેટિન’ નામે એક ત્રૈમાસિક કાઢતા હતા. તેનું અમે લવાજમ ભર્યું. એટલું જ નહીં, ચારસો-સાડા ચારસો રૂપિયા જેટલી, ત્યારે માતબર લાગતી રકમ ખર્ચવાનું નક્કી કરીને તેના બધા જૂના અંક મંગાવી લીધા. અંક તો આવી ગયા, પણ તેમાં ક્યાં શું છે તે શોધવાની બહુ તકલીફ પડતી હતી. એટલે મેં ખપ પૂરતું શું ક્યાં છે તેની યાદી બનાવવાનું શરૂ કર્યું. હું જે કરતો હતો તેને સૂચિ કહેવાય, એ પણ મને ખબર ન હતી. (વર્ષો પછી ‘હમરાઝે’ પોતે ‘લિસ્નર્સ બુલેટિન’ની સંપૂર્ણ સામગ્રીની છાપેલી સૂચિ તૈયાર કરી, ત્યારે અમે તેમને અમારી આદિસૂચિ વિશે વાત કરી હતી.)

રજનીભાઈ પાસે જૂનું ઘણું સચવાયેલું જોવા મળે. તેમાંથી જરૂર પડ્યે બધું મળે જ એવું જરૂરી નહીં. તે હંમેશાં ઉમાશંકર જોશીને ટાંકીને કહે, ‘અહીંથી કશું ખોવાતું નથી ને અહીં કશું જડતું નથી.’ તેમને ત્યાં કામ કરતા હરગોવિંદભાઈ માટે તેમણે એક જોડકણું બનાવ્યું હતું, ‘કરે શું જગતનો નાથ, ફરે જ્યાં હરગોવિંદનો હાથ’. છતાં, હરગોવિંદભાઈના કારણે ઘણું મળી આવતું હતું. રજનીભાઈની પોતાની સાચવણ અને તેમાં નવી ટૅક્નોલોજિનો ઉપયોગ કરવાની તત્પરતા ઘણી. એટલે ડિજિટલ ડાયરી અને રેકોર્ડરવાળા ફોન જેવી સામગ્રી અને દસ્તાવેજીકરણ માટે ટૅક્નોલોજિના ઉપયોગો તેમની પાસે જોયા-જાણ્યા.

લેખન-વાચન-સંગીતની બાબતમાં મારું સંપૂર્ણ ઘડતર બીરેનની સાથે થયું. બીરેન વડોદરા રહેવા ગયો ત્યારે એ ભાગ પૂરો થઈ ચૂક્યો હતો. ત્યાર પછી અમારી વચ્ચેનો સતત સંવાદ અને આદાનપ્રદાન ચાલુ રહ્યાં. પણ મહેમદાવાદનું ઘર મોટું હોવાથી પુસ્તકો, કેસેટ, રેકોર્ડ વગેરે બધું ત્યાં રહ્યું. મારા પત્રકારત્વમાં પ્રવેશ પછી, મારે એની જરૂર વધારે પડશે, એવી સમજથી પણ અમારો સહિયારો ખજાનો મહેમદાવાદમાં રહ્યો. બીરેન નોકરી કરતો હતો ત્યારે ઘરે હોવાને કારણે તેની જાળવણીનું કામ પહેલેથી મારું જ હતું.

હું બીએસ.સી.માં ભણતો હતો ત્યારે બીરેને ‘ધ ઇલસ્ટ્રેટેડ વિકલી ઑફ ઇન્ડિયા’નું લવાજમ ભર્યું. ત્યાર પહેલાં ઘરમાં અંગ્રેજી છાપું સુદ્ધાં કદી આવતું ન હતું. ગુજરાતી છાપું પણ ખાસ્સો સમય બંધ રહ્યું હતું અને એક પાડોશીને ત્યાંથી વાંચવા લાવવું પડતું હતું. ‘વિકલી’ આવ્યું અને અમારી નવી ઘડાતી સમજમાં મૂલ્યવાન ઉમેરા લાવ્યું. ફોટોગ્રાફી, કળા અને કાર્ટૂનની અમારી જે કંઈ સમજ ખીલી, તેમાં પ્રીતિશ નાંદીના તંત્રીપદ હેઠળના ‘વિકલી’નો બહુ મોટો ફાળો છે. ‘વિકલી’માંથી રસ પડે એવા વિષયનાં પાનાં અમે ફાડી લેતા અને તેની ફાઇલ કે દેશી રીતે ગુંદરથી ચોંટાડીને બાઇન્ડિંગ તૈયાર કરતા. મારિયો મિરાન્ડા અને હેમંત મોરપરિયાનાં કાર્ટૂનનાં અમે અમારી દેશી રીતે બાઇન્ડિંગ તૈયાર કર્યાં હતાં, જેથી સાચવવામાં અને ઉપયોગ કરવામાં સુવિધા રહે. શરૂઆતની મુલાકાતોમાં એક વાર એ બાઇન્ડિંગ અમે મોરપરિયાને બતાવ્યું, ત્યારે તે પણ ચકિત થઈ ગયા હતા. ત્યારે તે રેડિયોલોજિસ્ટ તરીકે ચોપાટી પર એન.એમ. મેડિકલમાં બેસતા હતા. ત્યાં કામ કરતા એક ભાઈને તેમણે ઉત્સાહથી અમારું બાઇન્ડિંગ બતાવતાં કહ્યું હતું, ‘આ લોકોએ મારા કાર્ટૂનનાં કમ્પાઇલેશન કર્યું છે.’
હેમંત મોરપરિયાનાં કાર્ટૂનનું અમે તૈયાર કરેલું સંકલન અને તેની પર મોરપરિયાએ તેમના કૅરિકેચર સાથે કરી આપેલા હસ્તાક્ષર, ૧૯૯૨
મોરપરિયાની જેમ 'વિકલી'માંથી જ તૈયાર કરેલું મારિઓ મિરાન્ડાનાં કાર્ટૂનનું સંકલન
સૌથી પહેલાં ક્રિકેટમાં ઘણો રસ હતો. ત્યારે છાપાંમાંથી ક્રિકેટને લગતા સમાચારનાં કટિંગ કરીને એક ફાઇલમાં રાખતા. ‘દૂરદર્શન’ પર ‘બૉડીલાઇન’ સિરીઝ શરૂ થઈ ત્યારે ‘ગુજરાત સમાચાર’માં બૉડીલાઇનની ટેસ્ટ સિરીઝ વિશે લેખમાળા આવી હતી. તેનાં પણ કટિંગ રાખ્યાં હતું. તેમાં લેખકનું નામ છેલ્લા ભાગમાં આવ્યું હોવાથી તે મનમાં નોંધાયું ન હતું. પણ પછી નગેન્દ્રભાઈ સાથે કામ કરતી વખતે જાણ થઈ કે એ લેખમાળા તેમણે લખી હતી.  ‘આવું બધું રાખીને શું કરવાનું?’ એવો સવાલ કોઈએ કર્યો ન હતો અને અમને થયો ન હતો. મઝા આવતી હતી. કંઈક સાર્થકતા લાગતી હતી. એટલું પૂરતું હતું. કટિંગ ભેગાં કરવાનુ્ં વાતાવરણ ઘરમાં ન હતું. એ અમારાથી શરૂ થયું
નગેન્દ્ર વિજયે ગુજરાત સમાચારમાં લખેલી ત્રણ ભાગની શ્રેણીનો પહેલો ભાગ
જુદી જુદી ક્રિકેટ ટીમના ક્રિકેટરોની જન્મતારીખની બીરેને તૈયાર કરેલી યાદી. તેમાં પાછળથી મેં કેટલાક ઉમેરા કર્યા હતા. આ પાનાંની પાછળ વેસ્ટ ઇન્ડિઝ અને પાકિસ્તાનના ક્રિકેટરોની જન્મતારીખો લખેલી છે.
વાંચવાનું શરૂ થયા પછી અમારું પત્રલેખન શરૂ થયું. ગમતા અને નહીં ગમતા કટારલેખકો સાથે પત્રવ્યવહાર થયો. બીરેન આઇ.પી.સી.એલ.માં કામ કરે અને વડોદરાથી મહેમદાવાદ આવ-જા કરે. એટલે ઘણી વાર પત્રોનો ખરડો હું લખી રાખું. પછી અમે બંને મળીને તેને ફાઇનલ કરીએ અને અમારાં સંયુક્ત નામથી પત્ર જાય. એવા પત્રોના ખરડા પણ ફાડીને ફેંકી દેવાને બદલે અમે તે એક ફાઇલમાં રાખતા હતા. (ફાઇલ એટલે કાણાં પાડીને ફાઇલ કરવાનાં એમ નહીં, પણ તેમાં છૂટા કાગળ સ્વરૂપે રહેવા દેવાના.) એ ફાઇલ હજુ છે. એવી જ રીતે, ઘરે આવતા મિત્રોના પત્રો પણ સાચવીને રાખવાનું શરૂ કર્યું. આશય એટલો જ કે ભવિષ્યમાં ક્યારેક વાંચવાની મઝા આવે. બિનીત મોદીના અને હરીશભાઈ રઘુવંશીના ત્રણેક દાયકા પહેલાંના પત્રોનો મોટો જથ્થો અને બીજા ઘણા પત્રો હજુ સચવાયેલા છે. નવા બનેલા મિત્રોમાં ટૅક્નોલોજિને કારણે પત્રલેખન લગભગ બંધ થયું. છતાં નિશા કે આરતી જેવાં મિત્રોએ ચહીને પત્ર લખ્યો હોય અથવા ક્યાંકથી કાર્ડ મોકલ્યું હોય તો તે પણ આ ખાનામાં જમા છે.
પત્રકારત્વમાં આવ્યા પછી સાચવણીની સામગ્રીનો વ્યાપ વધ્યો. ઘર જૂનું અને મોટું હતું. એટલે જગ્યાની અનુકૂળતા પણ હતી. બરાબર યાદ છે, ‘અભિયાન’ના ગાળામાં કે તે છોડ્યા પછી તરતના અરસામાં એક વાર દીપક (સોલિયા) અને હેતલ (દેસાઈ) મહેમદાવાદના ઘરે આવ્યાં હતાં. ઘરના ઉપરના માળે જૂના દાદર પર ‘અભિયાન’ના અંકોની થપ્પી પડેલી હતી. તે જોઈને દીપકે હસતાં હસતાં પૂછ્યું, ‘ક્રમમાં ગોઠવેલાં તો નહીં જ હોય ને?’ મેં કહ્યું, ‘બિલકુલ ક્રમમાં જ છે. એમાં મેં કશું કર્યું નથી. હું તો નવો અંક આવે એટલે તેને જૂના અંકની ઉપર મૂકતો હતો, બસ.’ તેમાં એક ઉમેરો એટલો કે વચ્ચેથી કોઈ અંક લીધો હોય અને તે પાછો મૂકવાનો થાય, ત્યારે તેની જગ્યાએ જ મૂકવાની પદ્ધતિ રાખી હતી.
 
પત્રકારત્વમાં આવ્યા પછી શરૂઆતમાં ફક્ત જૂનાં ‘ઇલસ્ટ્રેટેડ વિકલી’નાં કટિંગ હતાં. વિષયોની પણ કમી રહેતી. રસના વિષય મર્યાદિત હતા. પરંતુ ‘સીટીલાઇફ’માં નગેન્દ્રભાઈ સાથે કામ કર્યા પછી વિષયો સૂઝવા લાગ્યા. અનેક બાબતોમાં, કમ સે કમ લખવા પૂરતો, રસ પડતો થયો. તે વખતે મેં જોયું કે નગેન્દ્રભાઈ પાસે તેમનાં અને તેમના પિતા વિજયગુપ્ત મૌર્યના સમયનાં કટિંગનો મોટો ખજાનો હતો. ત્યારે પણ મને એટલું સમજાતું હતું કે કટિંગ તો કાંતિ ભટ્ટ પાસે પણ હતાં ને નગેન્દ્ર વિજય પાસે પણ. ફક્ત કટિંગથી ઉત્તમ પત્રકારત્વ ન થઈ શકે. માહિતી અને વિગતો બેશક જોઈએ. પણ ઘણું મહત્ત્વ તેને સમજવાની, સરળતાથી સમજાવવાની અને સારી રીતે લખી શકવાની આવડતનું હોય છે, જે નગેન્દ્રભાઈની હતી. એટલે તેમની નકલ ખાતર કે અંજાઈને નહીં, પણ એક પદ્ધતિ તરીકે-અભિગમ તરીકે મને થયું કે મારે મુખ્યત્વે લેખો લખવાના હોય (રિપોર્ટિંગ કરવાનું ન હોય) તો મારી પાસે કટિંગ હોવાં જોઈએ.

એ અરસામાં, ‘સંદેશ’ની બીજી ઇનિંગ વખતે, મારી પાસે દેશનાં સાત સારાં અંગ્રેજી પેપર આવતાં હતાં. ઉપરાંત, ‘ગુજરાત સમાચાર’, ‘સંદેશ’, ‘ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયા’ અને ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ ઘરે આવતાં. તેમાંથી મેં કટિંગ રાખવાનું શરૂ કર્યું. ધીમે ધીમે જથ્થો વધતો ગયો, તેમ હું વિષયવાર કાગળની કોથળીઓમાં કટિંગ મુકતો ગયો. એક તબક્કો એવો આવ્યો કે મારી પાસે આશરે સવાસોથી દોઢસો વિષયનાં કટિંગ હતાં. તેમાં આઇ.ટી.ને લગતી જ પંદર-વીસ કોથળીઓ હશે. જેમ કે, સર્ચ એન્જિન, સર્વિસ પ્રોવાઇડર, ઇ-કોમર્સ, વાયટુકે, ડૉટ કૉમ બબલ, અવનવી વેબસાઇટો, ‘હિંદુ’માં આવતી ‘નેટસ્પીક’ કોલમ… ‘બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડ’માં એ વખતે ICE નામની પૂર્તિ આવતી હતીઃઇન્ટરનેટ, કમ્યુનિકેશન, એન્ટરટેઇનમેન્ટ. તે આખેઆખી પૂર્તિઓ હું રાખી મૂકતો હતો. છાપાંમાં સમાચારની આસપાસ હું લીટીઓ દોરી દેતો. મમ્મી કે સોનલ તે કાપીને તેની પર તારીખ લખીને પ્લાસ્ટિકની એક કોથળીમાં મુકી દેતાં. એવો મોટો જથ્થો ભેગો થાય, બે-ત્રણ કોથળીઓ ભેગી થાય, એટલે એક દિવસ સવારથી હું કટિંગ ગોઠવણીનું મહાઅભિયાન આદરતો. તેના વિશે પત્રકારત્વની સફરમાં લખ્યું છે. એટલે પુનરાવર્તન કરતો નથી.

સમાચારો ઉપરાંત છાપાંની ઑફિસમાં અને જીવનમાં પણ બનતી ઘણી બધી ઘટનાઓનો રેકોર્ડ રાખવાની મને ટેવ હતી. તેનો સીધો ઉપયોગ કરવાનો કશો ખ્યાલ ન હોય, પણ પ્રક્રિયામાં રસ પડે અને પ્રક્રિયાનું દસ્તાવેજીકરણ આપણે ત્યાં મોટે ભાગે ન હોય. એટલા માટે પણ હું પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલી, મામુલી લાગતી ચીજો જાળવી રાખવા પ્રયાસ કરું. કોઈ વ્યક્તિ, સંસ્થા કે ક્ષેત્રની લાક્ષણિકતા વ્યક્ત કરતું કંઈ હાથમાં આવે અને મને તે રાખવા જેવું લાગે, તો તે પણ રાખી મુકું. તેની મહાનતાનો ખ્યાલ ન હોય, પણ પ્રક્રિયાની યાદગીરીનો આશય હોય.

તે અભિગમને કારણે ‘સીટીલાઇફ’ના અંકો કાઢતી વખતે ડાયરીમાં બનાવેલાં શીડ્યુલ કે ‘આરપાર’ના વિશેષાંકોના વિચાર વખતે કરેલી રાઇટિંગ પૅડમાં કરેલી કાચી નોંધો સચવાઈ રહ્યાં છે. એવું જ કેટલીક ચિઠ્ઠી-ચબરખીઓ વિશે. અમુક રસપ્રદ ચિઠ્ઠી-ચબરખીઓને જાળવી રાખવા જેવી લાગે, એટલે તેમને રાખી લઉં. તેમને અમુક સમયગાળાના ફોલ્ડરમાં મુકી દઉં. જેમ કે, અભિયાન, સીટીલાઇફ, સંદેશ એવા સમયગાળાનાં એક કે વધુ ફોલ્ડર હોય. ‘અભિયાન’માં થોડો સમય રિપોર્ટિંગ કરેલું તે વખતની નોટો પણ છે. ડાયરી, પૅડ, નોટો બધું જાળવી રાખ્યું હોય અને ચોક્કસ ઠેકાણે તેનો થપ્પો મૂક્યો હોય. જરૂર પડે ત્યારે એ થપ્પામાંથી થોડું ફેંદતાં મોટે ભાગે મળી આવે. ૨૦૦૫ પછી ઑફિસોમાં અંતરંગ રીતે કામ કરવાનું બંધ કર્યું. એટલે ત્યાર પછીની એવી ચીજો ખાસ નથી.
પાંચેક વર્ષની રોજનીશીઓ અને પત્રકારત્વમાં અંદરથી કામ કરતો હતો ત્યારની નોટો-પેડ અને બીજી સામગ્રી
રોજિંદી ડાયરી લખવાનું શરૂ કર્યું, તે પણ દસ્તાવેજીકરણ માટે બહુ ઉપયોગી બન્યું. તે ટેવ વાચનના અને પત્રલેખનના પ્રેમની સાથે આવી હતી. તે સમયે ઘણા લોકો ડાયરી રાખતા હશે. એટલે તેમાં કશી મૌલિકતા ન હતી. પણ લખવાની વૃત્તિને લીધે હું વિગતવાર લખતો હતો. ૧૯૯૧માં ગુજરાત રિફાઇનરીના એપ્રેન્ટિસ તરીકે તાલીમ લેવા માટે છ મહિના મુંબઈ રહ્યો હતો, ત્યારે અમે થોડા મિત્રો બે દિવસ માટે માથેરાન ગયા હતા. તે પ્રવાસની ઘણી વિગતો નોંધાયેલી છે. એક વાર અમે એલિફન્ટા ગયા હતા. તે પ્રવાસની ટિકિટ પણ યાદગીરી માટે ડાયરીના પાછળના ફોલ્ડમાં રહેવા દીધી હતી.

પત્રકારત્વમાં આવ્યા પછી પ્રિય લોકોને વારંવાર મળતો હતો, પત્રકારત્વમાં અને જીવનમાં ઘણું બનતું હતું. તે થોડુંઘણું ડાયરીમા નોંધાયું. તેમાંથી ઘણુંખરું પ્રગટ પણ નહીં થાય. છતાં, મારા માટે તે જૂના પત્રો જેવું જ, રોમાંચપ્રેરક અને ટાઇમટ્રાવેલ કરાવનારું છે.

સાચવણ-દસ્તાવેજીકરણ પાછળ રહેલો વધુ એક અભિગમ એ કે વ્યક્તિની મહત્તા સમજવા માટે હું તેમના મૃત્યુ સુધી રાહ જોતો ન હતો. ચાલુ વર્તમાનકાળમાં મને જે મહત્તાપૂર્ણ કે ગુરુજન કે ગાઢ મિત્ર પણ લાગે, તેમની સહજતાથી મળતી ચીજોમાંથી કેટલીક હું સાચવવાની કોશિશ કરું. રજનીકુમાર પંડ્યાનું વ્યક્તિત્વ ઉજાગર કરતી કોઈ ચિઠ્ઠી, ‘સીટીલાઇફ’માં જાહેરખબર મેળવવા માટે નગેન્દ્ર વિજયે અંગ્રેજીમાં તૈયાર કરેલું લખાણ કે તેમણે લખીને ચેકો મારેલું કોઈ ગુજરાતી લખાણ, ‘અભિયાન’ જૂથના બપોરના અખબાર ‘સમાંતર’માં હસમુખ ગાંધીએ લખેલો અને પછી વધુ પડતો અંગત પ્રહારાત્મક હોવાથી રદ કરાયેલો તંત્રીલેખ… આવું ઘણું મને મળે તો હું તે સાચવી રાખું.

આઇ.પી.સી.એલ.માં બીરેનના પહેલા પગારમાંથી છ પુસ્તકો અને પછી બે ઑડિયો કૅસેટ ખરીદી, તે પુસ્તક અને સંગીતના સંગ્રહની શરૂઆત. પહેલેથી નક્કી હતું કે સંગ્રહ ખાતર સંગ્રહ કે ‘અમારી પાસે આટલા હજાર પુસ્તકો છે કે તેટલા હજાર ગીતો છે’—એવા ફાંકા મારવા માટે કશું કરવાનું નથી. સંગ્રહના આંકડા ફેંકનારા પ્રત્યે મને હંમેશાં અભાવ રહ્યો. ધીમે ધીમે અમારી પાસેનાં પુસ્તકો વધતાં ગયાં, તેમ કબાટ ઉમેરાતાં રહ્યાં. એવું જ ઑડિયો કેસેટ, એલ.પી. અને સીડીનું. મોટા ભાગનું વીણીચૂંટીને ખરીદેલું. ઘણું સેકન્ડ હેન્ડમાંથી. કોઈની પાસેથી મળ્યું, તેમાં પણ બને ત્યાં સુધી પસંદગી જાળવી. એટલે સાવ નકામું હોય એવું તો બહુ ઓછું. કેટલોક કચરો કચરાના નમૂના તરીકે રાખેલો ખરો.

બધાં પુસ્તકોનું વિષય પ્રમાણે અને લૉજિક પ્રમાણે જાડું વિભાગીકરણ કર્યું હતું. કેસેટોમાં સંગીતકારો પ્રમાણે, ગાયકો પ્રમાણે. ફિલ્મોમાં પણ એક સંગીતકારની ફિલ્મોની કેસેટ-રેકોર્ડ એક સાથે હોય એવી પદ્ધતિ રાખી. એટલે મોટો જથ્થો થયા પછી પણ, જોઈતી વસ્તુ મોટે ભાગે મળી રહે. વસ્તુ સાચવવી તે એક વાત છે અને જોઈએ ત્યારે મળે તે બીજી. તેના માટેની મુખ્ય ચાવી એ જ હોય છે કે તેને મૂળ જગ્યાએ પાછી મૂકવામાં આળસ ન કરવી. થોડી તસ્દી લઈને તેને જ્યાંથી લીધી ત્યાં જ મુકીએ તો, બીજી વાર તે તેની જગ્યાએથી જ નીકળે. તેમાં કશું સંશોધન નથી. બધા જાણે જ છે. સવાલ આળસને કામચલાઉ ધોરણે કોરાણે મુકવાનો હોય છે.

વધુ પુસ્તકો થયા પછી, કબાટનાં ખાનાં પ્રમાણે પુસ્તકોની સૂચિ કરવાની રીત વધારે વૈજ્ઞાનિક હોય છે. તેના થકી, કમ્પ્યુટરની યાદીમાં પુસ્તકનું નામ જોઈને, એ પુસ્તક કયા કબાટના કયા ખાનામાં હશે, તે શોધી શકાય. પણ હું પહેલેથી ‘ઑર્ગેનિક’ રીતમાં ગયો. એટલે ચોક્કસ પ્રકાર, લેખકો અને તર્ક પ્રમાણે પુસ્તકો ગોઠવાતાં ગયાં. ત્યાર પછી વૈજ્ઞાનિક રીત અપનાવવાનું ન થયું. થોડાં વર્ષ પહેલાં એક વાર રતિલાલ બોરીસાગરના ઘરે ગયો, ત્યારે તેમણે કબાટોમાં ગોઠવેલાં પુસ્તક દેખાયાં. બધાં પુસ્તક પર તેમણે ખાખી પૂઠાં ચડાવ્યાં હતાં અને પુસ્તકની પીઠ પર નામ લખેલાં હતાં. ગોઠવણની રીતે એ બહુ વ્યવસ્થિત લાગતું હતું. છતાં, મેં બોરીસાગરસાહેબ સાથે શિષ્યભાવે એવો ધોખો કર્યો હતો કે પુસ્તકનાં ટાઇટલ ઢાંકીને તેમને વ્યવસ્થિત રાખવાનો શો અર્થ? પુસ્તકના દેખાવનો પણ એક અહેસાસ હોય છે. ઘણી વાર કોઈ પુસ્તક કે કોઈ ચીજવસ્તુ શોધવાની થાય ત્યારે સૌથી પહેલાં મનમાં તેનો દેખાવ આવે છે—ઘણી વાર તો તેની સંભવિત જગ્યા સહિત.

ક્યારેક એવું પણ થાય કે પુસ્તક કે કટિંગ મનમાં દેખાતું હોય, પણ બહાર મળે નહીં. તે વખતે બહુ અકળામણ થાય. જૂનું ઘર ઉતાર્યું અને એ જ જગ્યાએ નવું ઘર થયું, તેની હેરફેરમાં કેટલીક ચીજો ગઈ તે ગઈ. પ્લાસ્ટિકની પારદર્શક સફેદ કોથળીમાં પૅક કરેલું માચિસની જૂની છાપોનું બંડલ, નાનપણમાં જેનાથી રમતા હતા તે ફિલ્મના ફોટા, નાની પટ્ટીઓ, છેક માથા સુધી લખોટીઓથી ભરેલો ‘નાયસિલ’નો વાદળી રંગનો ભૂરા ઢાંકણાવાળો ઊભો ડબ્બો, તેની અંદર રહેલી રંગબેરંગી લખોટીઓ, જેને અમે ‘કંચા’ કહેતા હતા… આ બધું મનમાં દેખાય છે, પણ ઘરમાં મોજૂદ નથી.

કૌટુંબિક પરંપરા સાચવણીની હતી. બીરેને અને મેં તેમાં દસ્તાવેજીકરણનું પડ ઉમેર્યું. તે પ્રક્રિયા પ્રકૃતિ બની હોવાથી હજુ ચાલુ જ છે અને ચાલુ રહેશે. આ કામમાં રોમેન્ટિક કશું નથી. તે વૃત્તિ ઉપરાંત મહેનત અને સમય માગે છે. તે કરવામાં કે ન કરવામાં કશી ધાડ મારવાની નથી. એટલે કે, કરનારા કશી કમાલ નથી કરતાં અને ન કરનાર કશો ગુનો નથી કરતાં. એવી જ રીતે, આ કરનારા બધા નવરા નથી થઈ જતા અને ન કરનાર ક્રિએટીવ નથી થઈ જતા. આ કામ કરવામાં રસ, પ્રાથમિકતા, કરનારના મનમાં વસેલી તેની મહત્તા, પરિપ્રેક્ષ્ય, ચોક્કસ દૃષ્ટિ, તેનો યોગ્ય ઉપયોગ...આ બધાં પરિબળો બહુ અગત્યનાં છે. તે સિવાયનો નકરો સંગ્રહ બીજા કોઈ પણ સંગ્રહ જેવો, અહમ્ પુષ્ટ કરનારો પણ સરવાળે નિરર્થક ઢગલો બની રહે. પરંતુ આગળ જણાવેલી રીતે સંગ્રહ કર્યો હોય તો તેમાંથી આનંદ મેળવવા માટે કોઈનાં વખાણની કે કોઈની પીઠથાબડની જરૂર નથી પડતી. પુસ્તકોના આંકડા કે ફિલ્મોની સંખ્યા કે કેસેટ-સીડી-ડીવીડીનો જથ્થો ફેંકવાની પણ જરૂર નથી પડતી. તે ચીજો પોતે જ આનંદ અને રોમાંચ આપવા સક્ષમ છે. 

સંદેશાવ્યવહારનાં અને કામકાજનાં માધ્યમો ડિજિટલ થયા પછી પુસ્તકો સિવાય બીજી ચીજો ઉમેરાવાનું પ્રમાણ ઘટ્યું છે. દસ્તાવેજીકરણ ડિજિટલ સ્વરૂપે ચાલુ જ છે, પણ હાથથી સ્પર્શી શકાય એવી ચીજોનો અહેસાસ જુદો હોય છે. આ લેખ હાથેથી લખ્યો હોત તો તેના એકાદ-બે ડ્રાફ્ટ થયા હોત અને કાગળ પર પડેલા હસ્તાક્ષરની પણ એક મઝા હોત. વીસ વર્ષ પછી તે જોવાનો રોમાંચ હોત. હસ્તાક્ષરની મઝા ચાલુ રહે તે માટે ક્યારેક ડાયરી લખું છું, જેથી ક્યારેક વીસ વર્ષ પહેલાંની ડાયરી જોતાં નીપજે છે, એવો રોમાંચ ભવિષ્યમાં પણ મળી શકે. 

Wednesday, July 21, 2021

પત્રકારત્વની સફર (૪૯): યાદગાર અંક અને પહેલા તબક્કાની સમાપ્તિ

(ભાગ-૧) (ભાગ-૨) (ભાગ-૩) (ભાગ-૪) (ભાગ-૫) (ભાગ-૬) (ભાગ-૭) (ભાગ-૮) (ભાગ-૯) (ભાગ-૧૦) (ભાગ-૧૧)  (ભાગ-૧૨) (ભાગ-૧૩) (ભાગ-૧૪) (ભાગ-૧૫) (ભાગ-૧૬) (ભાગ-૧૭) (ભાગ-૧૮) (ભાગ-૧૯) (ભાગ-૨૦) (ભાગ-૨૧) (ભાગ-૨૨) (ભાગ-૨૩) (ભાગ-૨૪) (ભાગ-૨૫) (ભાગ-૨૬) (ભાગ-૨૭) (ભાગ-૨૮) (ભાગ-૨૯) (ભાગ-૩૦) (ભાગ-૩૧) (ભાગ-૩૨) (ભાગ-૩૩) (ભાગ-૩૪) (ભાગ-૩૫) (ભાગ-૩૬) (ભાગ-૩૭) (ભાગ-૩૮) (ભાગ-૩૯) (ભાગ-૪૦) (ભાગ-૪૧) (ભાગ-૪૨) (ભાગ-૪૩) (ભાગ-૪૪) (ભાગ-૪૫) (ભાગ-૪૬) (ભાગ-૪૭) (ભાગ-૪૮)

દિવાળી અંકનું ટાઇટલ કેવું કરવું? સ્ત્રી ખાતર સ્ત્રી મુકવાના ગુજરાતી વિશેષાંકોના ચીલામાં અમે પહેલેથી ન હતા. મારી પાસે જ્યોતીન્દ્ર દવેની કેટલીક તસવીરો હતી. તેમાંથી એકાદ મુકવી એવું નક્કી થયું. પહેલો વિચાર એવો આવે કે યુવાન વયના જ્યોતીન્દ્રની તસવીર કોને આકર્ષે? પણ અમારે એ ‘પહેલો વિચાર’ કદી કરવાનો ન હતો. ટાઇટલ પર શું મુકવું તે પ્રણવ અને હું જ નક્કી કરતા હતા. તેમાં મનોજભાઈ કદી દખલ કરતા ન હતા. એટલે જુદા પડવા ખાતર જુદાં નહીં, પણ અર્થપૂર્ણ અને વિષયને અનુરૂપ એવાં જુદાં ટાઇટલ ‘આરપાર’માં શક્ય બન્યાં. દિવાળી અંકના મુખપૃષ્ઠ પર જ્યોતીન્દ્ર દવેનો કોઈએ ન જોયો હોય એવો યુવાન વયનો ફોટો અને સાથે તેમના હસ્તલિખિત સામયિકમાંથી એક ચિત્ર અને રમુજ—આટલું અમે મુખપૃષ્ઠ પર મુક્યું..

દિવાળી અંકનો એક તોફાની વિભાગ પૅરડીનો હતો. ધારો કે એક છોકરી ‘નો એન્ટ્રી’નું બોર્ડ ધરાવતા રોડ પર વાહન લઈને પ્રવેશે છે, ટ્રાફિક પોલીસ તેને રોકે છે, પણ છોકરી તેને સ્માઇલ આપે છે અને દંડ ભર્યા વગર જતી રહે છે.—આવી સિચ્યુએશન પર જાણીતા કોલમલેખકો અછાંદસ કવિતા લખે તો તે કેવી હોય, એવી પૅરડી બીરેને તેની રીતે, ફક્ત મસ્તી માટે લખી હતી. તે સિચ્યુએશન અને તેણે લખેલી 'કવિતા'ઓ તેણે અમને આપી. તેમાં બીજાં થોડાં નામ ઉમેરીને પ્રણવે અને મેં આ વિભાગ તૈયાર કર્યો. તેની મઝા એવી હતી કે આખા દિવાળી અંકના કામ દરમિયાન અમે તેને લગતી કલ્પનાઓ લડાવતા રહ્યા. એ 'કવિતાઓ'માંથી થોડા નમૂના.
ગમ્મત તો એવી થઈ કે પછી હાસ્ય અંકમાં છાપવાની હતી એ સિવાયની પૅરડી પણ અમે ચાલુ કરી દીધી. ઑફિસમાં તંત્રી મનોજ ભીમાણીથી માંડીને કામ કરતા સૌ કોઈની, અમારી પણ, પૅરડી અમે સમય અને લાગ મળે તેમ કરતા ગયા. વિશેષાંક જેવું લાંબું અને ક્યારેક સમયને કારણે તનાવ પેદા કરે એવું કામ કરતી વખતે ઑફિસમાં હળવું-મસ્તીભર્યું વાતાવરણ જળવાઈ રહ્યું, એટલે મઝા બેવડાઈ. તેમાં પ્રણવની અને મારી રમૂજવૃત્તિના મેળનો હિસ્સો ઘણો મોટો હતો.

દિવાળી અંકની તૈયારી દરમિયાન પ્રણવને વિચાર આવ્યો હતો કે ‘આરપાર’ના પાંચમા વર્ષમાં પ્રવેશ અને વાઘબારસ નિમિત્તે ‘હાસ્યબારશ’ની ઉજવણી કરવામાં આવે અને તેમાં દિવાળી અંકનું વિમોચન કરવામાં આવે તો? ત્યાં સુધી એટલું સ્પષ્ટ થઈ ચૂક્યું હતું કે જ્યોતીન્દ્ર દવેનો વિશેષાંક (અમારા બીજા વિશેષાંકોની જેમ) વિશેષ બની રહ્યો હતો અને તે અમારું યાદગાર કામ બની રહે એમ હતો. મનોજભાઈએ તેમના રાબેતા મુજબના ઉત્સાહથી તૈયારી બતાવી. આર્થિક ગણિતો તેમણે ગણી લીધાં હશે, પણ અમારે તેની ચિંતા કરવાની ન હતી. અમદાવાદનો સૌથી સારો ગણાતો ટાગોર હૉલ બુક કરાવવામાં આવ્યો.
અમે વિચાર્યું કે જ્યોતીન્દ્ર દવે વિશેનો અભૂતપૂર્વ અંક કરીએ છીએ, તો આયોજન પણ તે પ્રમાણેનું કરવું. એટલે ચાર મોટા હાસ્યલેખકોને પહેલી વાર અથવા કદાચ દાયકાઓ પછી પહેલી વાર અમે મંચ પર એક સાથે લાવવાનું નક્કી કર્યું: બકુલ ત્રિપાઠી, વિનોદ ભટ્ટ, તારક મહેતા અને રતિલાલ બોરીસાગર. યાદ છે ત્યાં સુધી તેમાંથી બે-એક ઠેકાણે આમંત્રણ આપવા માટે મનોજભાઈ પણ અમારી સાથે આવ્યા હતા. વિનોદભાઈ, તારકભાઈ અને બોરીસાગરસાહેબ સાથે મારે નિકટતા હતી. બકુલભાઈ સાથે સારો એવો પરિચય હતો. તે સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ તરીકે ચૂંટાયા ત્યારે તેમનો ઇન્ટર્વ્યૂ કર્યો હતો. ઉપરાંત, તે મારા હાસ્યલેખનથી પરિચિત હતા અને સ્ટેશને લેવા જવા વિશેનો એક લેખ વાંચીને તેમણે મારો ફોન નંબર શોધીને મને ફોન કર્યો હતો.
'હાસ્ય એટલે પ્રભુ સાથે મૈત્રી' એ પુસ્તકમાં આગળ બકુલભાઈનું લખાણઃ ઉગીને હવે તો મધ્યાકાશ તરફ ધસી રહેલા હાસ્યકાર સ્ને. ભાઈ ઉર્વીશને- બકુલ ત્રિપાઠી, ૧૮-૧૦-૨૦૦૫'
આમ, જ્યોતીન્દ્ર દવે પ્રત્યેના આદરને કારણે અને મારે તેમની સાથે જે કંઈ સ્નેહસંબંધ હતો તેની રૂએ ચારેય આદરણીય હાસ્યલેખકોએ કશી આનાકાની વિના, ઉત્સાહથી હાસ્યબારશની ઉજવણીમાં આવવાની હા પાડી દીધી.

ઑક્ટોબર ૨૯, ૨૦૦૫ની સાંજે હૉલ છલકાઈ ગયો. ચારેય હાસ્યલેખકો એક સાથે હોય એ શ્રોતાઓ માટે વિશિષ્ટ તક હતી. કાર્યક્રમનું સંચાલન હંમેશની જેમ પ્રણવ અધ્યારુએ સંભાળ્યું. તે ખાસ પ્રકારના પીળા કાગળમાં તેની સ્ક્રીપ્ટ તૈયાર કરતો. પ્રણવનું સંચાલન અમારી પરંપરા પ્રમાણે, સંચાલકસહજ ચાંપલાશ વિનાનું, ચુસ્ત અને નો નૉનસે્ન્સ રહેતું. કાર્યક્રમમાં સૌથી પહેલાં જ્યોતીન્દ્ર દવેનો અવાજ સંભળાવવામાં આવ્યો. ત્યાર પછી હું અંક વિશે અને ખાસ તો ‘આરપાર’માં થઈ શકતા નક્કર પત્રકારત્વ વિશે ટૂંકમાં બોલ્યો. સ્ટાફના લોકો, ઑપરેટર અને પ્યૂનને પણ, યાદ કર્યા.

ચારેય હાસ્યલેખકોએ જ્યોતીન્દ્ર દવેની સાખે અને પોતાની રીતે શ્રોતાઓને બહુ મઝા કરાવી. પરંતુ એક બાબતમાં તે ચારેયનો સૂર સરખો હતોઃ આ અંકમાં પ્રગટ થયેલી ઘણી માહિતી તેમના માટે પણ અજાણી હતી. બકુલ ત્રિપાઠીએ કહ્યું કે ‘જોક્સના જ્યોતીન્દ્ર વિશે બહુ બોલાયું છે, પણ ‘આરપારે’ મનુષ્ય જ્યોતીન્દ્રનાં કેટલાંક સાવ અજાણ્યાં પાસાંનો પરિચય કરાવ્યો છે. એટલે હું ‘આરપાર’ના જ્યોતીન્દ્ર વિશે બોલીશ.’ બોરીસાગરસાહેબે કહ્યું,’જ્યોતીન્દ્ર દવેનો મેં ઠીક ઠીક અભ્યાસ કર્યો હોવા છતાં ‘આરપાર’ના અંકમાં પ્રગટ થયેલી ૯૦ ટકા સામગ્રી એવી છે, જે મેં આ પહેલાં કદી વાંચી ન હતી.’ તારકભાઈએ તો પોડિયમ પાસે પહોંચીને બોલવાની શરૂઆત કરતાં પહેલાં, ‘ક્યાં ગયો ઉર્વીશ’ એમ મોટેથી કહીને મને ધરાર તેમની પાસે બોલાવ્યો.

નક્કી થયા પ્રમાણે, પ્રણવ સંચાલનમાં વચ્ચે વચ્ચે દિવાળી અંકમાં અમે કરેલી પૅરડી વાંચતો હતો. તેમાંની એક પૅરડી અમદાવાદના બોપલમાં રહેતા અને ‘ગુજરાત સમાચાર’ની ‘નેટવર્ક’ કોલમમાં મીંડાનો ભરપૂર ઉપયોગ કરતા ગુણવંત છો. શાહની હતી. તેમનું ઉપનામ રખાયું હતું ‘શૂન્ય બોપલપુરી’. કાર્યક્રમ પછી ગુ.છો.ને પૅરડી અને ખાસ તો તેમના ઉપનામ વિશે જાણ થઈ, ત્યારે તેમણે પણ એ ગમ્મતનો આનંદ લીધો હતો. ઑડિયન્સમાં શાહબુદ્દીન રાઠોડ પણ બેઠા હતા. મંચ પર હાસ્યકારોની અભૂતપૂર્વ યુતિ થઈ હોય ત્યારે તે ઝાલ્યા રહે? નક્કી થયેલાં વક્તવ્યો પૂરાં થયા પછી તે પણ મંચ પર આવ્યા અને તેમની અનેક વાર માણેલી, છતાં અનેક વાર માણી શકાય એવી રમૂજો સંભળાવી.
બધું સરસ ચાલી રહ્યું હતું. કાર્યક્રમ કલ્પનાતીત રીતે સફળ થયો હતો. ચાર આદરણીય હાસ્યલેખકોએ અંકનાં અઢળક વખાણ કર્યાં હતાં. તે સાંભળીને ખરેખર તો પરમ આનંદની લાગણી થવી જોઈએ. પણ તે લાગણીની સમાંતરે મને અને પ્રણવને પોતપોતાની જગ્યાએ થોડો મૂંઝારો થતો હતો. ચારેય વડીલો અંકની સામગ્રીનાં અને આવી અભૂતપૂર્વ સામગ્રી લાવવા બદલ મારાં વખાણ કરતા હતા, ત્યારે મને મનમાં કંઈક અસુખ લાગતું હતું. એવો વિચાર આવતો હતો કે મારાં આટલાં વખાણ મનોજભાઈ યોગ્ય રીતે લઈ શકશે? હું તેમનો કર્મચારી ન હતો. છતાં, કર્મચારીથી પણ વધારે નિકટતાથી સંકળાયેલો હતો.

કાર્યક્રમ પહેલાં પ્રણવે અને મેં બેસીને ‘આરપાર’ માટે બહુ આગોતરું આયોજન વિચાર્યું હતું. ૨૦૦૯માં ગુજરાત પચાસમા વર્ષમાં પ્રવેશે તે નિમિત્તે અગાઉથી કેવાં કામ અને કોની પાસે કરાવી શકાય, તેની એક યાદી અમે મનોજભાઈની સાથે બેસીને તૈયાર કરી હતી. સતત સારી સામગ્રી પછી જ્યોતીન્દ્ર દવે વિશેષાંક-હાસ્યબારસ થકી ‘આરપાર’ કૂદકો મારીને ઉપલી ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચે એવી પૂરેપૂરી તક હતી. એટલે ભાવિ આયોજનની કેટલીક વિગત મનોજભાઈ તેમના પ્રવચનમાં જાહેર કરે એવું નક્કી થયું હતું. પરંતુ તેમણે એવી કશી જાહેરાત ન કરી. તેથી મારી શંકા દૃઢ બની.

મારી સમજ પ્રમાણે, તેમણે અમારી પ્રશંસાથી દુઃખી થવાપણું ન હોય. કારણ કે આવા કાર્યક્રમોમાં હું હંમેશાં ‘આરપાર’ના પ્રતિનિધિ તરીકે રજૂ થતો અને ‘આરપાર’ના પત્રકારત્વની, તેના અનોખા વિશેષાંકોની, તેમાં મળતી મોકળાશની વાત કરતો હતો. તેમાં કશી બનાવટ પણ ન હતી. ટૅક્નિકલ રીતે ‘આરપાર’નો કર્મચારી ન હોવા છતાં હું મારી જાતને તેનાથી અલગ ગણતો ન હતો. ‘સરદારઃ સાચો માણસ, સાચી વાત’ પુસ્તકનો હું લેખક હતો. છતાં, તેનું નિર્માણ અને પ્રકાશન મેં ‘આરપાર’ વતી જ કર્યું હતું. તે કામમાં મેં મારી જાતને ફક્ત લેખક તરીકે જોવાને બદલે, તેના પ્રકાશક તરીકે પણ જોઈ હતી. એ જ કારણથી મેં તે પુસ્તકની રૉયલ્ટી કે અલગ પુરસ્કારની માગણી કરી ન હતી. તેનો લેશમાત્ર રંજ કદી નથી થયો ને ફરિયાદ તો જરા પણ નહીં. કારણ કે, તે પુસ્તક જે રીતે થઈ શક્યું તેનું મહત્ત્વ મારે મન સૌથી મોટું હતું. પણ આટલું લખવાનું કારણ એ કે હું ‘આરપાર’થી અલગ નથી, એવો મારો ખ્યાલ હતો. તેથી મારી પ્રશંસા થાય, તો તેમાં ‘આરપાર’ની પ્રશંસા સામેલ જ હોય, એવું હું ગણતો હતો.

મનોજભાઈને શું લાગ્યું હશે એ તો જાણતો નથી. કારણ કે એ વિશે કદી વાત થઈ નહીં. પણ હાસ્યબારસના અત્યંત સફળ કાર્યક્રમ પછી, દિવાળી પછીના નવા વર્ષથી-નવા અંકથી વ્યવહારમાં જોઈ ન શકાય, છતાં અનુભવી શકાય એવું હળવું અસુખ વર્તાવા લાગ્યું.  તેનું એક ચિહ્ન એ હતું કે નિયમિત રીતે દર મહિને મળતી રકમમાં વિલંબ થવા લાગ્યો. સવાલ ફક્ત આર્થિક વિલંબનો હોત તો તેમાં વાંધો ન હતો, પણ મને તે મુખ્ય સમસ્યા નહીં, સમસ્યાનું બાહ્ય લક્ષણ હોય એવું લાગ્યું. ચોક્કસ કારણ તો જાણતો નથી, પણ સામયિક સાથે પારસ્પરિક પોતીકાપણાનું અને સામયિકમાં સહિયારાપણાનું તત્ત્વ ઉડી જતું જણાયું.

કશું બન્યું હોય તો તેના વિશે ચર્ચા કરીને નીવેડો લાવી શકાય, પણ કશું થયા વિના વાતાવરણ બદલાઈ જાય તો? તેમાં વાટાઘાટો કે વાતચીતથી કશું નીપજતું નથી. જેટલું થયું તેના માટે આનંદ-આભાર વ્યક્ત કરીને છૂટા પડવાનું જ રહે છે. હું એ દિશામાં જ વિચારી રહ્યો હતો, ત્યાં એક દિવસ પ્રકાશ ન. શાહનો ફોન આવ્યો.

પ્રકાશભાઈ સાથે મારો પરિચય સાવ મર્યાદિત. હું ‘નિરીક્ષક’નો વાચક પણ નહીં. ‘સરદારઃ સાચો માણસ, સાચી વાત’ વાંચ્યા પછી પ્રકાશભાઈનો પ્રસન્નતા વ્યક્ત કરતો ફોન આવ્યો, ત્યારે મને આનંદની સાથોસાથ નવાઈ લાગી હતી. ‘આરપાર’માં ‘વિમર્શ’ નામે ચર્ચાસભા જેવું શરૂ થયું હતું. તેમાં રઘુવીર ચૌધરી અને પ્રકાશભાઈ બે-એક વાર આવ્યા હતા. પરંતુ તે ‘આરપાર’ના અંકો-વિશેષાંકો ઝીણવટથી જોતા હશે. એ રીતે તેમને મારા કામનો પરિચય થયો હશે. એટલે એક દિવસ હું ‘નવસર્જન’માં બેઠો હતો અને તેમણે ફોન કરીને પૂછ્યું કે ‘દિવ્ય ભાસ્કર’માં જોડાવામાં રસ પડે?

‘દિવ્ય ભાસ્કર’માં ત્યારે આકાર પટેલ મુંબઈથી ગ્રુપ એડિટર તરીકે જોડાયા હતા અને અમદાવાદ આવ્યા હતા. આકારનો મને કશો પરિચય નહીં. એટલું સાંભળ્યું હતું કે તે અંગ્રેજી ‘મિડ ડે’ના એડિટર હતા. પ્રકાશભાઈએ કહ્યું કે આકાર ‘દિવ્ય ભાસ્કર’માં ‘ઑપ-એડ’ પાનું શરૂ કરવા માગતા હતા અને તે પાનું કરી શકે એવા કોઈ ‘ઑપ-એડ કલાકાર’ની શોધમાં હતા. ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ અને ‘હિંદુ’ જેવાં અખબારોમાં અખબારોમાં ‘ઑપ-એડ’ પાનું  વિશ્લેષણ અને ટીકાટીપ્પણીની ઉત્તમ વાચનસામગ્રી આપતું હોય છે. ‘ઑપ-એડ’નું આખું નામ છે ઑપોઝિટ ધ એડિટોરિયલ પેજ. ત્યાં મુખ્યત્વે અભિપ્રાયાત્મક અને કંઈક અંશે મૅગેઝીન શૈલીના લેખ પણ આવતા હોય છે.

પ્રકાશભાઈએ મને પૂછ્યું ત્યારે હું પણ પૂરું સમજ્યો ન હતો કે ‘ઑપ-એડ’માં ખરેખર મારે શું કરવાનું હશે. એટલું સમજાયું કે વિવિધ બનાવો વિશે અથવા વિષયો અંગે ખાસ લેખ અથવા ખાસ પાનું તૈયાર કરવાનું કામ હોઈ શકે. મૅગેઝીન પ્રકારનું લખાણ હું સરસ આપી શકું, તેમાં કશી અવઢવ ન હતી. પણ એક અડચણ હતી. મારાં કટિંગ અને પુસ્તકો જેવી બધી સંદર્ભ સામગ્રી મહેમદાવાદ હોય અને ‘ઑપ-એડ’ પાના માટેનો વિષય અમદાવાદ પહોંચ્યા પછી નક્કી થાય. ત્યાર પછી કટિંગ લેવા માટે મહેમદાવાદ જઈ શકાય નહીં. ઇન્ટરનેટ હાજરાહજૂર હતું, પણ તેની પર મળતી સામગ્રીની મર્યાદા હતી. જોઈએ તે મળી જ જાય, એવું ૨૦૦૬માં ન હતું. એટલે તેનો ટેકો ખરો, પણ ભરોસો કેટલો મુકાય એની ખબર નહીં.

બીજી અડચણ એ હતી કે ૨૦૦૧માં ‘સંદેશ’ની નોકરી છોડ્યા પછી મેં કોઈ પણ ઠેકાણે ફુલ ટાઇમ કામ નહીં કરવાનું નક્કી કર્યું હતું—અને એ નિર્ણયને શક્ય હોય ત્યાં સુધી વળગી રહેવું, એ નક્કી હતું. સાથોસાથ, ‘આરપાર’ સાથેનાં યાદગાર સમયગાળાનો છેડો આવ્યો જણાતો હતો. એટલે કશી બાંહેધરી વિના, વિકલ્પો ખુલ્લા રાખીને હું ‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની ઑફિસે પહોંચ્યો.

‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની તે મારી પહેલી મુલાકાત હતી. એસ.જી. હાઇ વે પરની તેની ઑફિસના તંત્રીવિભાગમાં સૌથી મોટી કૅબિનમાં આકાર પટેલ બેઠા હતા. લગભગ મારા જ વયજૂથના હશે, પણ ઊંચાઈ અને દેખાવને કારણે થોડા મોટા લાગે. પ્રકાશભાઈ મને તેમની પાસે લઈ ગયા. ઇન્ટર્વ્યૂ તો ઠીક, મારા જૂના કામ વિશે પણ તેમણે કશું પૂછ્યું નહીં. પ્રકાશભાઈએ તેમને જાણવાજોગ જણાવી દીધું હશે અને આમ પણ આકાર ઓછું બોલતા-બને એટલું ટૂંકમાં પતાવતા. સાધારણ વાત કર્યા પછી તેમણે કહ્યું કે ‘અજયને મળી લે. તને લેટર વગેરે આપી દેશે.’

બાજુની કૅબિનમાં અમદાવાદ આવૃત્તિના તંત્રી અજય ઉમટ બેઠા હતા. હું તેમને મળ્યો. તેમણે મારી સમક્ષ પગારનો એક આંકડો પાડ્યો, જે મને ઘણો મજબૂત લાગ્યો. ‘આરપાર’માંથી જે મળતું હતું અને ‘નવસર્જન’માંથી હું જે લેતો હતો, તેના સરવાળાના લગભગ ત્રણ ગણા. પણ મેં ફુલ ટાઇમ કામ કરવાની અનિચ્છા બતાવી અને કહ્યું, ‘ચાર કલાક અને અમુક રૂપિયા.’ તે રકમ તેમણે કહેલા આંકડા કરતાં અડધી હતી, પણ મને જે મળતા હતા તેના કરતાં ખાસ્સી વધારે. તેમણે કહ્યું કે ‘તારી મરજી. બંને વિકલ્પ ખુલ્લા છે.’ આ ઉપરાંત હાજરી નહીં પુરવાની મારી શરત તો ખરી જ. એટલે અપોઇન્ટમૅન્ટ લેટર પણ સ્ટાફર તરીકેનો નહીં, કન્ટ્રીબ્યુટર તરીકેનો જ મેં માગ્યો.

આમ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૦૬થી ‘દિવ્ય ભાસ્કર’માં મારા પત્રકારત્વનો બીજો તબક્કો શરૂ થયો. આ તબક્કામાં ૨૦૦૬-૦૭માં ‘દિવ્ય ભાસ્કર’, ડિસેમ્બર, ૨૦૦૭થી જૂન, ૨૦૧૫ સુધી ‘ગુજરાત સમાચાર’ અને ફરી જુલાઇ ૨૦૧૫થી માર્ચ ૨૦૧૮ સુધી ‘દિવ્ય ભાસ્કર’ એમ ત્રણ ભાગ થયા. આ બીજા તબક્કામાં દરેક વખતે હું હાજરીના બંધનથી મુક્ત, કર્મચારી હોવાનાં બંધનોથી મુક્ત, કર્મચારીને મળતી સલામતી અને નાનામોટા લાભ (પીએફ વગેરે)થી મુક્ત રહ્યો. તેનાથી મને ગમતું બીજું ઘણું હું કરી શક્યો. મેં એવું પણ નક્કી કર્યું હતું કે બીજા તબક્કામાં અનિવાર્ય સંજોગો સિવાય હું પેજિંગના—પાનાં ડીઝાઇન કરાવવાના—કામમાં નહીં પડું. બીજું એ નક્કી કર્યું હતું કે હું મિટિંગોમાં નહીં જાઉં. આ બધાં કારણથી, છાપાની ઑફિસમાં જઈને કામ કરવા છતાં, છાપાના તંત્ર સાથેનું મારું જોડાણ અત્યંત મર્યાદિત રહ્યું. પરિણામે, પહેલાં ૧૦ વર્ષ (૧૯૯૫-૨૦૦૫)ની સરખામણીમાં પછીનાં બાર વર્ષ (૨૦૦૬-૨૦૧૮) વિશે બહુ લખવાનું નથી—અને સોશિયલ મિડીયા પર પરિચયમાં આવેલા ઘણાખરા લોકો મારા પછીના બાર વર્ષના કોલમલેખન વિશે જ વધુ જાણે છે.

***

‘દિવ્ય ભાસ્કર’માં ૨૦૦૬-૦૭ના સમયગાળામાં એવો યોગાનુયોગ બની આવ્યો, જ્યારે પ્રશાંત દયાળ જેવા જૂના મિત્રો અને રાજેશ શર્મા જેવા જૂના સહકર્મીઓ ફરી એક વાર મળ્યા. ‘દૈનિક ભાસ્કર’ જૂથના માસિક ‘અહા જિંદગી’ના સંપાદક તરીકે મુંબઈમાં કામ કરતા દીપક સોલિયા છ મહિના માટે પૂર્તિ સંપાદક તરીકે અમદાવાદ આવ્યા. અમે બુધવારની પૂર્તિને સાવ એકડે એકથી ‘અસ્મિતા’ પૂર્તિ તરીકે તૈયાર કરવાનો પ્રયાસ કરી જોયો. તેની છાપી શકાય એવી ફાઇનલ ડમી બનાવી. તેના કામ માટે વિજયસિંહ પરમાર અને જયેશ અધ્યારુને ‘દિવ્ય ભાસ્કર’માં લાવીને અમારી ટીમમાં સામેલ કર્યા. રવિવારની પૂર્તિમાં એક આખું પાનું હાસ્યનું શી રીતે થઈ શકે તેનું આયોજન કર્યું. નીલેશ રૂપાપરાની નવલકથા મેળવવા માટે પ્રયાસ કર્યો. પરંતુ તેમાંનું કશું જ થઈ શક્યું નહીં. આકાર પટેલે દીપક સોલિયાને અને મને પહેલી વાર તંત્રીપાને કોલમ લખતા કર્યા. મારી પાસે તેમણે મિડીયા વૉચની એટલે કે ગુજરાતી છાપાંમાં જે લખાય છે તેના વિશે ટીપ્પણી કરતી કોલમ લખાવી.

આકાર પટેલનો બિનપરંપરાગત—અને ક્યારેક અસંમત થવાય એવો અંદાજ મને ગમતો હતો અને ગુજરાતી પત્રકારત્વ માટે ઉપકારક હતો. પણ તે ઘણાને ન ફાવ્યો. કદાચ માલિકોને પણ. એટલે તે પૂરું એક વર્ષ પણ ન રહી શક્યા. તે બધી વાતો બીજા તબક્કાની છે અને તે પણ થોડીક. ત્યાર પછી એવી વાતો ખાસ નથી. એટલે મારા પત્રકારત્વના પહેલા તબક્કાની સમાપ્તિ સાથે આ સફરનામું પૂરું કરું છું. 

***

સપ્ટેમ્બર ૧, ૨૦૨૦ના રોજ આ શ્રેણી લખવાની શરૂઆત કરી ત્યારે તેના સ્વરૂપનો કશો ખ્યાલ ન હતો. એમ હતું કે લખવા-વાંચવાનાં પચીસ વર્ષમાં કેટલું કામ થયું તેની એક કાચી નોંધ બની જાય તો ઘણું. પણ શરૂ કર્યા પછી થોડા ભાગમાં જ ખ્યાલ આવવા માંડ્યો કે આ તો કંઈક જુદું જ થઈ રહ્યું છે. શરૂઆતના ત્રણ-ચાર ભાગ પોતાના વિશે લખવાનો સ્વાભાવિક સંકોચ હતો. આત્મશ્લાઘામાં સરી પડાય તે સંભાવના પણ ખરી.  એટલે થોડા ભાગ દીપક સોલિયાને અને બીરેન કોઠારીને વંચાવીને પોસ્ટ કરતો હતો. પણ પછી સ્વરૂપ મનમાં બેસી ગયું અને પત્રકારત્વની સફર તરીકે એ ઠર્યું. ગુરુ રજનીકુમાર પંડ્યાએ શરૂઆતમાં વાજબી રીતે ટપાર્યો હતો કે ‘તારે આત્મકથા લખવાની હજુ વાર નથી?’ મેં તેમની સાથે સંમતિ વ્યક્ત કરતાં કહ્યું હતું કે ‘વાર જ છે--અને લખીશ કે નહીં, એ પણ ખબર નથી. આ આત્મકથા નથી. પત્રકારત્વની સફરની વાત છે, જેમાં કેન્દ્રસ્થાને હું બેશક છું, પણ ઘણી વાતો પત્રકારત્વની આવશે.’ થોડા ભાગ પછી રજનીભાઈએ તેમની શંકા પાછી ખેંચી અને ત્યારથી તે શ્રેણી વાંચીને પ્રસન્નતા વ્યક્ત કરતા રહ્યા છે.

આ શ્રેણી વાંચનાર અને અડધેથી જેમનો સાથ છૂટી ગયો એવાં બે નામની યાદ શ્રેણી પૂરી કરતી વખતે તીવ્રપણે સાલે છે. આશિષ કક્કડ નિયમિત વાંચતા અને પ્રેમ-આનંદ વ્યક્ત કરતા હતા. તે ફક્ત શ્રેણીના જ નહીં, જીવનના અધરસ્તે અચાનક સાથ છોડીને ચાલ્યા ગયા. તેમની વિદાય બહુ વસમી લાગી છે. દુનિયાદારી આગળ જોઈને જીવતાં શીખવાડી દે છે. પણ કક્કડ ન હોવાનો અહેસાસ હજુ ઘણી વાર આંખ અને મન ભીનાં કરી જાય છે. શરૂઆતમાં થોડા ભાગ લખ્યા પછી ‘સાર્થક જલસો’નું કામ શરૂ થયું, એટલે શ્રેણી લખવામાં ઝોલ પડ્યો. ત્યારે જયંત મેઘાણીનો શ્રેણી વિશે પૃચ્છા કરતો ટેક્સ્ટ મૅસેજ આવ્યો. તે વાંચીને મને પણ સુખદ નવાઈ લાગી હતી. જયંતભાઈની તો ઉંમર થઈ હતી, છતાં તે જ્યારે જાય ત્યારે વહેલા ગયાનો અહેસાસ કરાવે એવા હતા.

બીજાં ઘણાં મિત્રો-વડીલો ચંદુભાઈ મહેરિયા, પિયૂષભાઈ પંડ્યા, હેતલ દેસાઈ, છાયા ત્રિવેદી, સંતોષકુમાર કેડિયા, જગદીશભાઈ ઠાકુર, ઉત્કંઠા ધોળકિયા, નંદિતા મુનિ, જીતેન્દ્ર મૅકવાન, અનિલ રાવલ, અમિત જોષી, કિરણ જોષી, રાજન દેસાઈ અને બીજાં પરિચિતો-જેમને મળ્યો નથી એવા વાંચનાર મિત્રો, જેમનાં નામ અહીં લખી શક્યો નથી—તે સૌ પત્રકારત્વની સફરમાં સામેલ થયાં, કેટલાકે મને લખવા માટે સતત પ્રોત્સાહિત કર્યો. તેમની સૌની લાગણી માથે ચડાવું છું.

આ શ્રેણીમાં જરૂરી લાગે ત્યાં સુધારાવધારા અને ઉમેરા કરીને આવતા વર્ષની શરૂઆત સુધીમાં તેનું પુસ્તક પ્રગટ કરવાનો વિચાર છે. પુસ્તકમાં પત્રકારત્વમાં શી રીતે આવ્યો, એ વિશેના એકાદ વધારાના લેખ ઉપરાંત શરૂઆતના ભાગોમાં લખાણનું સ્વરૂપ નક્કી ન થયું ત્યાં સુધી થોડું સરખું કરવાનું થશે. તે કરીશ. લખાણ ઉપરાંત ભરપૂર દૃશ્યસામગ્રી અને તસવીરો સાથેનું આ પુસ્તક ગુજરાતી પત્રકારત્વના ૨૦૦મા વર્ષે આવશે તે એક સુખદ યોગાનુયોગ બની રહેશે.

Sunday, July 18, 2021

પત્રકારત્વની સફર (૪૮): જ્યોતીન્દ્ર દવેની વિશેની સંશોધન-સફર

(ભાગ-૧) (ભાગ-૨) (ભાગ-૩) (ભાગ-૪) (ભાગ-૫) (ભાગ-૬) (ભાગ-૭) (ભાગ-૮) (ભાગ-૯) (ભાગ-૧૦) (ભાગ-૧૧)  (ભાગ-૧૨) (ભાગ-૧૩) (ભાગ-૧૪) (ભાગ-૧૫) (ભાગ-૧૬) (ભાગ-૧૭) (ભાગ-૧૮) (ભાગ-૧૯) (ભાગ-૨૦) (ભાગ-૨૧) (ભાગ-૨૨) (ભાગ-૨૩) (ભાગ-૨૪) (ભાગ-૨૫) (ભાગ-૨૬) (ભાગ-૨૭) (ભાગ-૨૮) (ભાગ-૨૯) (ભાગ-૩૦) (ભાગ-૩૧) (ભાગ-૩૨) (ભાગ-૩૩) (ભાગ-૩૪) (ભાગ-૩૫) (ભાગ-૩૬) (ભાગ-૩૭) (ભાગ-૩૮) (ભાગ-૩૯) (ભાગ-૪૦) (ભાગ-૪૧) (ભાગ-૪૨) (ભાગ-૪૩) (ભાગ-૪૪) (ભાગ-૪૫) (ભાગ-૪૬) (ભાગ-૪૭)

‘સરદારઃ સાચો માણસ, સાચી વાત’ને સારો આવકાર મળ્યા પછી એક આમંત્રણ મુંબઈથી આવ્યું. સૌરભ શાહ હરકિસન મહેતાના પુત્ર સાથે મળીને એક વ્યાખ્યાન-કાર્યક્રમ શરૂ કરી રહ્યા હતા. તેના પહેલા મણકામાં સરદાર વિશે બોલવા માટે તેમણે મને કહ્યું. ત્યાં સુધીમાં સૌરભભાઈની અને મારી વચ્ચે વૈચારિક રીતે સામસામા ધ્રુવ જેટલું અંતર પડી ચૂક્યું હતું અને એ વિશે અમે બંને જરાય ભ્રમમાં ન હતા. તેમનું આમંત્રણ મેં સ્વીકાર્યું. એ માટે હું એક દિવસ વહેલો મુંબઈ જવાનો હતો. તે સાંજે મુંબઈમાં સૌરભભાઈની કારકિર્દીનાં પચીસ વર્ષ નિમિત્તે એક કાર્યક્રમ હતો. તેમાં પણ મારે કંઈક બોલવું, એવું તેમણે કહ્યું.

પચીસ વર્ષ અંગેનો કાર્યક્રમ ચર્ચગેટ સ્ટેશનની સામે આવેલા વેપારી મહામંડળ હૉલમાં ઉપરના માળે હતો. તેમાં આશુ પટેલ અને બીજા થોડા મિત્રો-પરિચિતો મળ્યા હતા એવું યાદ છે. તેમાં મેં ૨૦૨૫માં ગુજરાતી પત્રકારત્વ કેવું હશે તેનો હાસ્યવ્યંગસભર આલેખ રજૂ કર્યો હતો. તેમાંથી એક નમૂનોઃ ‘અત્યારે એવી ફરિયાદ થાય છે કે ગુજરાતી પત્રકારોને અંગ્રેજી વાંચતાં નથી આવડતું. ૨૦૨૫માં એવી ફરિયાદ થશે કે તેમને ગુજરાતી વાંચતાં પણ નથી આવડતું. એ લોકો નર્મદ-દલપત કે મુનશી-મેઘાણી વાંચી શકે તે માટે ગુજરાતી ટુ ગુજરાતી ટુ ઇંગ્લિશ ડિક્શનેરીઓ કાઢવી પડશે.’

બીજા દિવસે મારા વક્તવ્યના કાર્યક્રમમાં મંચ પર સાથે સુરેશ દલાલ અને વર્ષા અડાલજા હતાં. સૌરભભાઈએ પ્રેમથી મારી ઓળખાણ આપી, અમારી વચ્ચેના મતભેદોની વાત કરી અને છતાં મને શા માટે બોલાવ્યો તે પણ કહ્યું. તે વખતે મારો બોલવાનો સંકોચ પૂરેપૂરો દૂર થયો ન હતો. ઉપરાંત સુરેશ દલાલ જેવા લોકરંજક વક્તા અને વર્ષાબહેન જેવાં વરિષ્ઠ લેખિકા સાથે બેસવામાં-તેમની ઉપસ્થિતિમાં બોલવામાં થોડો સંકોચ પણ ખરો. છતાં, સરદાર વિશે બોલવાનું હતું એટલે વાંધો ન આવ્યો. એ કાર્યક્રમ માટે ‘આરપાર’ તરફથી પ્રણવ અને બિનીત પણ ‘સરદારઃ સાચો માણસ, સાચી વાત’ની થોડી નકલો લઈને સાથે આવ્યા હતા.

(ડાબેથી) સૌરભ શાહ, સુરેશ દલાલ, વર્ષા અડાલજા, ઉર્વીશ કોઠારી
ત્યાર પહેલાં સપ્ટેમ્બર,૨૦૦૫માં સાહિત્ય પરિષદે યોજેલા ‘હાસ્યસત્ર’માં વિનોદ ભટ્ટ વિશે મારે બોલવા જવાનું થયું. સાથે પરમ મિત્ર હસિત મહેતા હતા. તેમને બકુલ ત્રિપાઠી વિશે બોલવાનું હતું. બીરેન પણ અમારી સાથે જોડાયો. અમે ત્રણે સુરત રહેતા વડીલ મિત્ર બકુલ ટેલરના ઘરે રોકાયા. આવા પ્રસંગે મુખ્ય કાર્યક્રમ કરતાં વધારે લાલચ ગપ્પાંગોષ્ઠિના સમાંતર કાર્યક્રમની હોય. સુરતમાં પણ બકુલભાઈના ઘરે અમે મજબૂત સત્સંગ કર્યો. ઉપરાંત, જ્યોતીન્દ્ર દવે વિશેના મારા સંશોધન અંગે તેમના સમયના બે સાહિત્યકારો રતિલાલ ‘અનિલ’ અને ગઝલકાર ‘આસીમ’ રાંદેરીને પણ અમે ચહીને મળ્યા.
(ડાબેથી) બકુલ ટેલર, રતિલાલ 'અનિલ', ૨૦૦૫ (ફોટોઃ ઉર્વીશ કોઠારી)
‘અનિલ’ ખાસ્સા અસ્વસ્થ અને દુઃખી હતા, જ્યારે નેવુ વટાવી ચૂકેલા ‘આસીમ’ જૂના, ભવ્ય મકાનમાં સાહ્યબી સાથે રહેતા હતા. સાંભળવાની થોડી તકલીફ હતી, પણ સંવાદ થઈ શકતો હતો. તેમણે પ્રેમથી વાતચીત કરી. એ વખતે હૅન્ડીકૅમ સાથે રાખ્યો હતો. એટલે ‘આસીમ’ રાંદેરીને સાથેની વાતચીતનું રેકોર્ડિંગ પણ કર્યું. તેમની સાથે વાત કરવામાં અમને બહુ આનંદ આવ્યો. અમે ઉભા થયા એટલે તે રૂમના દરવાજા સુધી મુકવા આવ્યા. કહે, ‘આપ લોગોંસે મિલકે અગલે ઝમાનેકી શરાફત યાદ આ ગઈ.’—અને અમને ચારેયને થયું કે આ તો આપણી લાગણી હતી, જે તેમણે કહી દીધી.

સાહિત્ય પરિષદના હાસ્યસત્રમાં જતી વખતે ખ્યાલ ન હતો કે મહિનામાં જ સાહિત્ય પરિષદ સાથે જરા જુદી રીતે પનારો પાડવાનો આવશે. સાહિત્ય પરિષદનાં સો વર્ષ પૂરાં થતાં હોવાથી અમે ‘આરપાર’માં તેની કવર સ્ટોરી કરવાનું વિચાર્યું. સાહિત્ય પરિષદ વિશે અંગત રીતે મને કશો ભાવ નહીં. હું તેનો સભ્ય પણ ન હતો. (હજુ નથી) છતાં, સાહિત્યની એક સંસ્થાને સો વર્ષ થાય તો ‘આરપાર’માં તેના વિશે જરૂર કવર સ્ટોરી થઈ શકે. ‘આરપાર’ના રિવાજ પ્રમાણે અમે કવર સ્ટોરીના જુદા જુદા ભાગ વિચારવાનું શરૂ કર્યું.

સ્ટોરીનો મુખ્ય ભાગ ચંદુભાઈ મહેરિયાએ લખ્યો. પ્રકાશભાઈએ (પ્રકાશ ન. શાહે) સાહિત્ય અકાદમીની સ્વાયત્તતાના પ્રશ્ન અને પરિષદની માળખાકીય મોકળાશનો કસ કાઢવાની વાત કરતો એક પાનાનો લેખ આપ્યો. મેં રઘુવીર ચૌધરીનો ઇન્ટર્વ્યૂ કર્યો. ઉપરાંત પરિષદમાં જઈને થોડી વિગતો મેળવી. પરિષદના મંત્રી હરિકૃષ્ણ પાઠક સાથે મારે તીખી નોંકઝોંક થઈ. તે વિશે પણ લખ્યું. બીરેને પરિષદની માથાકૂટોથી દુઃખી થઈને ગયેલા અને વડોદરામાં રહેતા પરિષદની લાયબ્રેરીના ભૂતપૂર્વ ગ્રંથપાલ પ્રકાશ વેગડનો ઇન્ટર્વ્યૂ કર્યો. તેમણે ભૂતકાળના બનાવો અંગે વાત કરીને વાજબી લાગે એવો રોષ ઠાલવ્યો. વિષ્ણુ પંડ્યાએ દુર્ગા ભાગવતની (ઇન્દિરા ગાંધીની) સરકાર સામે થવાની નિર્ભીકતા, વિવિધ મહત્ત્વના પ્રસંગે પરિષદની ઊણી ભૂમિકા અને તસલીમા નસરીનની મુશ્કેલી સામે સાહિત્યકારો કેમ ચૂપ છે—એ પ્રકારના મુદ્દા સાથે એક લેખ કર્યો. સરકારનો વિરોધ કરનાર સાહિત્યકારો ત્યારે વિષ્ણુભાઈને મન આદરણીય હતા.

કશા પૂર્વનિર્ધારીત ઘાટ વગર પરિષદની કવર સ્ટોરીનાં વિવિધ પાસાં વિકસતાં ગયાં. મુખપૃષ્ઠ પર સાહિત્ય પરિષદના પ્રતીક તરીકે શું મૂકવું? એક દિવસ હું ઘરેથી (રોલવાળો) કૅમેરા લઈને આવ્યો અને પરિષદ જઈને તેના મકાનના ત્રણ-ચાર ફોટા પાડ્યા. તેમાંથી બે ફોટા મુખપૃષ્ઠ પર મૂક્યા. તેમાંનો મુખ્ય ફોટો જોઈને મિત્ર સંજય ભાવેએ એવો આનંદ વ્યક્ત કર્યો હતો કે પરિષદની લોખંડી ચોકઠાબંધી ફોટામાં પ્રતિકાત્મક રીતે સરસ આવી છે. અમે તો ફોટો સારું કમ્પોઝિશન જોઈને મુક્યો હતો. પરંતુ કવર સ્ટોરીએ ફોટોને નવો અર્થ આપ્યો.


કવર સ્ટોરીમાં આગળ જણાવેલા બધા લેખ હોવા છતાં, ‘પરિષદની ઓટલા પરિષદ’ મથાળા હેઠળ પ્રગટ થયેલી કેટલીક વિગતોના ટુકડા સૌથી તકરારી પુરવાર થયા. મથાળા પરથી જ સ્પષ્ટ છે તેમ, તે લખાણમાં થોડી મસાલેદાર, પણ તથ્યોની રીતે સાચી વાતો હતી. તેમાં જેમની ભૂમિકા વિશે નકારાત્મક ઉલ્લેખ હતા, એવા કેટલાક બહુ દુઃખી થયા. એકાદે વકીલ મારફત નોટીસ મોકલી હતી એવું પણ સ્મરણ છે. અમે એવી નોટીસને જરાય ગંભીરતાથી લીધી ન હતી. ઉલટું, એવી પ્રતિક્રિયાઓએ અમારી ટીમને વધારે છંછેડવાનું કામ કર્યું. કેમ કે, જે કંઈ છપાયું તે બિનપાયાદાર ન હતું અને તે છાપવા પાછળ કોઈ વ્યક્તિગત ગણતરી કે દ્વેષ કારણભૂત ન હતાં. કેટલીક વિગતો એવી હતી કે તે ક્યાંથી આવી અને કોણે લખી, તે શોધવા ઠીક ઠીક પ્રયાસ થયા, પણ તે કોઈને જાણવા મળ્યું નહીં.
ત્યાર પછીનો અંક દશેરા વિશેષાંક હતો. હું ત્યારે દિવાળી અંકની કામગીરીમાં વ્યસ્ત હોવાથી દશેરા અંક માટે અમે—ચંદુભાઈએ અને મેં—‘જીવનને સંકોરે-પ્રકાશમય કરે તેવું વાંચન’ એવા મથાળા સાથે કેટલાંક ચુનંદાં જૂનાં લખાણ આપ્યાં. અગાઉનાં સંપાદનો જેટલું ઉત્તમ તે ન હતું. છતાં, તે સમૃદ્ધ-વિચારપ્રેરક વાચન પૂરું પાડે એવું અને ચીલાચાલુ કરતાં તો સારી રીતે જુદું હતું જ. એ અંકમાં સાહિત્ય પરિષદ વિશેની અગાઉની સ્ટોરીનો બીજો ભાગ પ્રગટ થયો. તેમાં ‘સૌના મનમાં ઉઠતા, પણ ભાગ્યે જ પૂછાતા કેટલાક પ્રશ્નો’—એવા મથાળા હેઠળ તારક મહેતા, ડૉ. હસુ યાજ્ઞિક, નરોત્તમ પલાણ, ગુણવંત શાહ, ડૉ. શરીફા વીજળીવાળા, સરૂપ ધ્રુવ, મણિલાલ હ. પટેલ, હરીશ મંગલમ્, ડૉ. રજનીકાન્ત જોશી અને મનીષી જાની જેવાં લેખકોને કેટલાક સવાલ પૂછીને એ દરેક પાસેથી તેના જવાબ મેળવાયા હતા. તે સવાલો હતાઃ
(૧) ધારો કે તમે પરિષદના પ્રમુખ હો તો કયાં ત્રણ કામ સૌથી પહેલાં કરો? (તારકભાઈનો જવાબ હતોઃ ‘એક જ કામઃ  રાજીનામું આપી દઉં.’)
(૨) પરિષદથી થયેલા ફાયદા અને ગેરફાયદા. (માત્ર ત્રણ-ત્રણ મુદ્દાની જ અપેક્ષા છે.)
(૩) પરિષદ લોકાભિમુખ નથી, એવા આરોપ સાથે સંમત છો? સંમતિ અથવા અસંમતિનાં કારણો.
(૪) પરિષદમાં વહીવટી ખર્ચ અને સાહિત્યિક પ્રવૃત્તિ પાછળ થતા ખર્ચનું પ્રમાણ કેટલું હોવું જોઈએ?
(૫) પરિષદમાં જૂથબંધીનો આક્ષેપ જૂનો છે. એ વિશે...
(૬) ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ મુંબઈના સાહિત્યકારોને ગણતરીમાં નથી લેતી, એવી વાતમાં કેટલું તથ્ય છે?

ઉપરાંત, ‘પરિષદની ઓટલા-પરિષદ’માં પરિષદ અંતર્ગત કામ કરતા ક.લા. સ્વાધ્યાય મંદિર વિશે કેટલીક અસુખ ઉપજાવનારી વિગતો મુકાઈ હતી અને મુદ્દાસર સવાલ પણ પૂછવામાં આવ્યા હતા. એ લેખનું મસાલેદાર મથાળું હતું, ‘કહ દો કે યહ સબ જૂઠ હૈ’.

પરિષદ વિશે બે અંકમાં જે કંઈ છપાયું, તે કોઈને કીડીને કોશના ડામ જેવું, કોઈને સનસનાટીપૂર્ણ, તો કોઈને સાહિત્ય પરિષદ જેવી અપ્રસ્તુત સંસ્થા માટે આટલાં સમયશક્તિ ન બગાડાય—એવું લાગ્યું. પરંતુ એક વર્ગ એવો પણ હતો જેમને આ પ્રકારની તપાસ અને તેમાં ઊભા થતા મુદ્દા વાજબી લાગ્યા. મારું, બીજા લખનારનું કે ‘આરપાર’નું સાહિત્ય પરિષદના મામલે કશું સ્થાપિત હિત ન હતું. ‘આરપાર’ના અહેવાલોથી નારાજ લોકો પણ એ સમજતા હતા. છતાં, તે નારાજ થાય એવાં પૂરતાં કારણ અહેવાલોમાં હતાં અને અમને તેનો રંજ ન હતો.

નારાજગી ઉપરાંત બીજી લાગણી સાહિત્ય પરિષદ પ્રત્યેના મમત્વની અને સંસ્થાકીય ચિંતાની પણ હશે. એટલે બે અંકોમાં અહેવાલો છપાયા પછી વિનોદ ભટ્ટે અમને મળવા બોલાવ્યા. વિનોદભાઈ હોદ્દાની રૂએ પરિષદના ટ્રસ્ટી હતા. જેના વિશે લખ્યું હોય એવી કોઈ સંસ્થાના હોદ્દેદાર અમને બોલાવે તો કંઈ જવાનું ન હોય. પણ વિનોદભાઈ સાથેનું સમીકરણ અંગત હતું. તેમની સાથે મારે મહિને-બે મહિને અમસ્તો ગપ્પાંગોષ્ઠિનો વ્યવહાર હતો-પ્રેમ અને આદરનો સંબંધ હતો. ‘આરપાર’ના પણ તે શુભેચ્છક હતા. એટલે ‘આરપાર’ના પ્રતિનિધિ તરીકે અને વિનોદભાઈ પ્રત્યેના આદરને કારણે મનોજભાઈ ભીમાણી, પ્રણવ અને હું—અમે ત્રણે વિનોદભાઈના બંગલે પહોંચ્યા. ઘણી વાતો થઈ.

વિનોદભાઈ પ્રત્યેની નહીં, પણ કેટલીક ગરબડો પ્રત્યે ઉગ્રતા સાથે મેં થોડી વાતો કરી અને કેટલાક સવાલ દોહરાવ્યા. પરંતુ તેમણે એ બધી ચર્ચા છોડીને પણ અમારા સંબંધને આગળ કરીને પરિષદ વિશે હવે વધુ ન લખવા અમને કહ્યું. તેમની સમજાવટ એ મતલબની હતી કે ‘જેવી છે તેવી, પણ કોઈ સંસ્થાને આટલું નુકસાન થાય તે ઠીક નહીં.’ અમારી પાસે વધુ મસાલો હતો, પરંતુ મૂળભૂત રીતે જે કહેવાનું થાય એવું ઘણુંબધું લખાઈ ચૂક્યું હતું. ઉપરાંત, વિનોદભાઈની આમન્યા પણ ખરી. એટલે અમે બે અંક પછી પરિષદ વિશે લખવાનું માંડવાળ કર્યું.

‘આરપાર’ના દશેરા અંકમાં જ દિવાળી અંકની એક પાનાની જાહેરખબર છપાઈ હતી. તે અંક જ્યોતીન્દ્ર દવે વિશેષાંક તરીકે આવવાનો હતો.
ત્રણ-ચાર વર્ષ પહેલાં, જ્યોતીન્દ્ર જન્મશતાબ્દિ નિમિત્તે રતિલાલ બોરીસાગરે મને જ્યોતીન્દ્ર દવે વિશે સંશોધન કરવા માટે ઉશ્કેર્યો, તૈયાર કર્યો અને ધક્કો માર્યો ત્યારથી મેં બીજાં બધાં કામની વચ્ચે તક અને અનુકૂળતા મળે ત્યારે જ્યોતીન્દ્ર વિશેનું કામ શરૂ કર્યું હતું. સંશોધનકાર્ય હાથમાં લીધું ત્યારે મને જરાય અંદાજ નહીં કે તેમાં કેટલે ઊંડે જવાનું થશે. હું ધારતો હતો કે ગુજરાતી હાસ્યસાહિત્યમાં અવ્વલ ગણાતા જ્યોતીન્દ્ર દવે વિશે વળી શું બાકી હોય? ઘણુંખરું થયેલું જ હશે. થોડુંઘણું ખૂટતું હું શોધવા કોશિશ કરી જોઈશ. પરંતુ ગુજરાતમાં સામાન્ય રીતે બને છે તેમ, જ્યોતીન્દ્ર દવે વિશે હરીફરીને કેટલીક વાતો ને કેટલીક તસવીરો જ ચાલ્યા કરતી હતી. શરૂઆતમાં જ મને કેટલીક એવી વિગતો મળી, જે ત્યાર સુધી અજાણી હતી. એટલે મારો ઉત્સાહ વધ્યો.

જ્યોતીન્દ્ર દવે વિશેના સંશોધનની મઝા એ હતી કે એ કોઈ પ્રોજેક્ટનો ભાગ ન હતો કે કશી આગોતરી લાઇનદોરી પ્રમાણે જવાનું ન હતું. પરંતુ જેમ થોડું થોડું કામ કરતો ગયો, તેમ દિશાઓ સૂઝતી રહી અને અવનવી સામગ્રી મળતી રહી. હું જે સામગ્રી એકઠી કરી રહ્યો હતો તેનું શું કરીશ, એવું પણ વિચાર્યું ન હતું. થતું કે એક વાર સામગ્રી મળે પછી જોયું જશે. મેં કામ શરૂ કર્યું ત્યારે જ્યોતીન્દ્રભાઈનાં પત્ની કરસુખબહેન વયોવૃદ્ધ છતાં સ્વસ્થ હતાં. એટલે મુંબઈમાં રહેતાં તેમના પુત્ર પ્રદીપભાઈ અને પુત્રી રમાબહેન સાથે વાત કરીને એવું આયોજન કર્યું કે એ બંને દંપતિ તથા કરસુખબહેન ભેગાં મળે અને હું તેમનો સામુહિક રીતે ઇન્ટર્વ્યૂ કરું-તેમની સાથે વાતચીત કરું. એ આયોજન ધાર્યા મુજબ પાર પડ્યું.
છેલ્લી નોકરી જ્યોતીન્દ્રભાઈએ મુંબઈમાં નહીં, પણ માંડવી (કચ્છ)ની શૂરજી વલ્લભદાસ કૉલેજમાં કરી હતી. ‘આરપાર’નો દિવાળી અંક કરવાનું વિચાર્યું એટલે એક દિવસ હું માંડવી ઉપડ્યો. કૉલેજના આચાર્ય ડૉ. તુષાર હાથી અને અધ્યાપક રાજેશભાઈ બસિયાના સહકારથી મને ઘણી વિગતો મળી. જ્યોતીન્દ્રભાઈ આચાર્ય હતા તે વખતના બે અધ્યાપકોનો અને બીજાં કેટલાંક મહત્ત્વનાં પાત્રોનો ભેટો એક જ દિવસમાં થઈ શક્યો. રાત્રે હું માંડવીથી પાછો આવવા બસમાં બેઠો ત્યારે એક સરસ કામ સરસ રીતે પૂરું થયાનો આનંદ અને સંતોષ મનમાં હતો.
આખા અંકની બધી સામગ્રી વિશે લખવાની આ જગ્યા નથી. પરંતુ જેમ જેમ કામ આગળ વધતું ગયું, તેમ તેમ સમજાતું ગયું કે આ કશુંક વિશિષ્ટ બની રહ્યું છે અને તેમાં જે આવવાનું છે તેના વિશે ગુજરાતીમાં જૂજ લોકો જાણતા હશે. જ્યોતીન્દ્ર દવેવિષયક અઢળક સામગ્રી ઉપરાંત ‘આરપાર’ની પરંપરા પ્રમાણે બીરેને, પ્રણવે અને મેં આખો હાસ્યવિભાગ તૈયાર કર્યો હતો. તેનું નામ આપ્યું હતું ‘ફૂલ મસ્તી’ (જે કદીક પ્રણવે અને મેં અમારા સંભવિત હાસ્યસામયિકનું નામ વિચાર્યું હતું)
તેમાં દસ અંગ્રેજી કાર્ટૂનિસ્ટો વિશે બબ્બે પાનામાં વિગતો અને તેમનાં કાર્ટૂન આપ્યાં હતાં. કાર્ટૂનકલામાં રસ ધરાવનાર અને ‘કાર્ટૂન એટલે આર.કે.લક્ષ્મણ’ એવી ગેરસમજ ધરાવનાર કોઈ પણ વ્યક્તિને તેમાં મઝા પડી જાય અને ઘણું જાણવાનું પણ મળે, એવી સામગ્રી તેમાં હતી. બીરેને તૈયાર કરેલી‘મૅડ’ સ્ટાઇલની દૃશ્યાત્મક રમૂજોવાળી ત્રણેક આઇટેમો હતી. પરંતુ તેમાં સૌથી તોફાની અને બનાવતી વખતે પણ અપાર આનંદ-મસ્તી પ્રેરનારી ચીજ હતી ‘ગદ્યકારોનું કવિતાકર્મ’. તેમાં અમે એક સિચ્યુએશનની કલ્પના કરી હતી અને તેના વિશે જુદા જુદા કટારલેખકો પોતપોતાની શૈલીમાં અછાંદસ કવિતા લખે તો તે કેવી હોય, એવી ગમ્મત હતી. પૅરડીની ઝલક આવતા પ્રકરણમાં, પણ જેમની શૈલીની પૅરડી કરવામાં આવી હતી એવાં કેટલાંક નામઃ ચન્દ્રકાન્ત બક્ષી, ગુણવંત શાહ, ગુ.છો. શાહ, કાન્તિ ભટ્ટ, અશ્વિની ભટ્ટ, વિનોદ ભટ્ટ, મોરારિબાપુ, રજનીશ…

Wednesday, July 14, 2021

વડાપ્રધાનથી જૂઠું બોલાય?

કેટલીક બાબતોમાં વર્તમાન વડાપ્રધાન પર તમને ગમે તેટલો ભરોસો હોય, તો પણ સવાલ વાંચીને દુભાઈ ન જશો. આ તાત્ત્વિક સવાલ છે. આ સવાલ એવો પણ હોઈ શકત કે વડાપ્રધાનથી સાચું બોલાય? ગુજરાતીના ચિંતનલેખો વાંચનારા જાણે છે કે સત્ય-અસત્ય, સચ્ચાઈ-જૂઠાણું આ બધી તાત્ત્વિક બાબતો છે. તેના ઉકેલ માટે લાંબી માથાકૂટ કરવી પડે. પણ લેખકોના સારા અને (સારા વાચકોના ખરાબ) નસીબે, સત્ય-અસત્ય વિશે લખવા માટે તેનો અભ્યાસ કરવાની જરૂર હોતી નથી. યથાયોગ્ય અભ્યાસ કરીને લખવામાં આવતો લેખ માહિતીલેખનો ઉતરતો દરજ્જો પામે છે. ગોળગોળ વાતો કરીને, કાંગારૂની જેમ અહીંતહીં વિષયાંતરના ઠેકડા મારતો લેખ જ છેવટે ગુજરાતી ચિંતનલેખની ઊંચાઈએ પહોંચી શકે છે.

તો ચિંતનીય સવાલ એ છે કે વડાપ્રધાનથી જૂઠું બોલાય કે નહીં? તમામ રાજનેતાઓ પર જૂઠું બોલવાના આરોપ થતા રહે છે. નકટા લેખકોની જેમ એવા જ નેતાઓ તેમની સાચી ટીકાને તેમની લોકપ્રિયતાના પુરાવા તરીકે ખપાવવા પ્રયત્નશીલ રહે છે. એટલે તેમની પર જૂઠું બોલવાનો આરોપ મુકાય ત્યારે તે કહી શકે છે કે ‘જુઓ, સત્યાસત્ય તો દર્શનશાસ્ત્રનો વિષય છે અને હું શાસક છું. હું દર્શનશાસ્ત્રમાં ઊંડો ઉતરવા રહું, તો મારા મુખ્ય શસ્ત્ર એવા પ્રદર્શનશાસ્ત્રનું શું થાય?’

આમ, રાજનેતાઓ પાસે જૂઠું બોલવાનું નક્કર કારણ મોજૂદ છે. પરંતુ ઘણા શાસકો પર, જેમ કે વર્તમાન વડાપ્રધાન પર, પારાવાર જૂઠું બોલવાના આરોપ લાગે છે. પારાવારના પ્રવાસી હોવું એ કવિતામાં સારી બાબત છે, પણ જૂઠું બોલવાના સંદર્ભે તે મુશ્કેલી પ્રેરી શકે છે. લોકોને થાય છે કે ‘વડાપ્રધાન થઈને તમે ઠંડા કલેજે જૂઠાણાં ગબડાવો તો અમારે ભરોસો ક્યાં રાખવો?’ આજકાલ કહેતાં ભારતમાં લોકશાહીને ૭૪ વર્ષ પૂરાં થશે. એટલા સમયમાં ઘણા ‘વી ધ પીપલ ઑફ ઇન્ડિયા’ સમજી ચૂક્યા છે કે રાજનેતા બિચારા જૂઠાણું ન બોલે તો રાજ શી રીતે કરે? આવા ઉદારચરિત નાગરિકોની અપેક્ષા એટલી હોય છે કે ‘તમે જૂઠું બોલવામાં થોડું ધારાધોરણ રાખો. સાવ અમારી સામાન્ય બુદ્ધિનું અપમાન થાય એવાં જૂઠાણાં ન બોલો. નદીમાં જેમ ભયજનક સપાટીના આંકા પાડેલા હોય છે, એવી રીતે તમે જૂઠાણાંમાં કમ સે કમ ભયજનક સપાટી જેવું કંઈક તો રાખો.’ આ સંદર્ભે વર્તમાન વડાપ્રધાન સામે કેટલાક લોકોની એવી ફરિયાદ છે કે તે ગમે ત્યારે, મન થાય ત્યારે,  ભયજનક સપાટીને ભયજનક સરળતાથી પાર કરી નાખે છે.

આ તો આરોપ છે. સત્ય વિશેના દાર્શનિક ચિંતનની આ જ મઝા છે. તેમાં કયો આરોપ છે ને કઈ સચ્ચાઈ તે ચર્ચા અનંત રીતે ચલાવી શકાય છે. જૂઠામાં જૂઠો માણસ કોઠાકબાડા કરીને  નિર્દોષ સાબીત થયા પછી ‘છેવટે સત્યનો જ વિજય થાય છે’ એવું કહી શકે છે—ટીવી કેમેરા સામે આવું કહેતી વખતે તે હસે, ત્યારે તેના હાસ્યના એકેએક બિંદુમાંથી જૂઠાણું ટપકતું દેખાય તો પણ.

આરોપ ગમે તે હોય--અને તે પુરવાર પણ થઈ જાય તો પણ—‘સત્યનો વિજય થશે’ એવું કોઈ પણ કહી શકે છે. માટે એ દિશામાં ન જતાં, વિચારવાનું એ રહે છે કે વડાપ્રધાનથી જૂઠું બોલાય? પહેલી વાત તો એ છે કે વડાપ્રધાન પણ માણસ છે. (જેમને એ વિશે શંકા હોય તેમણે ધીરજ અને સહિષ્ણુતા રાખવી). માણસમાત્ર જૂઠું બોલવાને પાત્ર હોય છે. એક દાર્શનિક માન્યતા એવી છે (અથવા નહીં હોય તો વડાપ્રધાનના પ્રેમી લેખકો ઊભી કરી દેશે) કે ભારતના બંધારણમાં જીવન જીવવાનો જે મૂળભૂત અધિકાર છે (રાઇટ ટુ લાઇફ) તેમાં આપોઆપ જૂઠું બોલવાના અધિકાર (રાઇટ ટુ લાઇ)નો સમાવેશ થઈ જાય છે. લોકશાહીમાં વડાપ્રધાન ભલે તેમના પોતાના વિશે ગમે તે ધારતા હોય કે લોકો સાથે ગમે તેવો વ્યવહાર કરતા હોય,પણ તે રાજા નથી. તે આગેવાન નાગરિક છે અને નાગરિક તરીકે તેમને મળતો ‘રાઇટ ટુ લાઇ’ કોઈ છીનવી શકે નહીં. આવી દલીલ હજુ સુધી ભારત સરકાર વતી સર્વોચ્ચ અદાલતમાં ભલે નથી થઈ, પણ જાગ્રત નાગરિકોએ માનસિક આઘાતથી બચવા માટે આગોતરી તૈયારી રાખવી જોઈએ.

નાગરિક તરીકેનો અધિકાર સિદ્ધ થયા પછી કોઈને એવો વિચાર આવે કે ‘વડાપ્રધાનથી કેટલું જૂઠું બોલાય?’ આ સવાલ પ્રમાણમાં ઉદાર છે. તેમાં ‘બોલાય કે નહીં?’ એવો ધમકીસૂચક પ્રશ્ન નથી. ‘કેટલું બોલાય? એવો પ્રમાણસૂચક સવાલ છે. તેમાં ‘કીડીને કણ અને હાથીને મણ’વાળો ન્યાય લાગુ પાડી શકાય. દરેકને પોતપોતાના હોદ્દા પ્રમાણે બોલવાની સત્તા હોય છે. જેમ કે, ગામનો સરપંચ રાજ્યના મુખ્ય મંત્રી જેવું ન બોલી શકે. હોદ્દા પ્રમાણે બોલવાની સત્તામાં, બોલવાના પ્રકાર સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યા નથી. એટલે તેમાં આપોઆપ હોદ્દા પ્રમાણે જૂઠું બોલવાની સત્તાનો સમાવેશ થઈ જવો જોઈએ.

‘કેટલું જૂઠું બોલવું?’ તેમાં વળી બે પેટાસવાલ છેઃ ‘કેટલું હળહળતું?’ અને ‘કેટલી વખત?’ આ બંનેમાં પણ હોદ્દાના મોભાનો ખ્યાલ રાખીને જ નક્કી કરી શકાય કે વડાપ્રધાન ઇચ્છે એટલી વખત, ઇચ્છે એટલા વિષયોમાં, ઇચ્છે એટલી હદે જૂઠું બોલી શકે છે. આવી સમજ ખાસ્સા લોકોમાં તો ઉગી ચૂકી છે. બાકીનામાં જે દિવસે તે સમજ આવી જશે, એ દિવસે દેશમાં લોકશાહીનું પૂરેપૂરું ‘કલ્યાણ’ થઈ જશે.

Monday, July 05, 2021

પત્રકારત્વની સફર (૪૭) : 'આરપાર'માં વાચનસામગ્રીનાં વિવિધ ક્ષેત્રો

(ભાગ-૧) (ભાગ-૨) (ભાગ-૩) (ભાગ-૪) (ભાગ-૫) (ભાગ-૬) (ભાગ-૭) (ભાગ-૮) (ભાગ-૯) (ભાગ-૧૦) (ભાગ-૧૧)  (ભાગ-૧૨) (ભાગ-૧૩) (ભાગ-૧૪) (ભાગ-૧૫) (ભાગ-૧૬) (ભાગ-૧૭) (ભાગ-૧૮) (ભાગ-૧૯) (ભાગ-૨૦) (ભાગ-૨૧) (ભાગ-૨૨) (ભાગ-૨૩) (ભાગ-૨૪) (ભાગ-૨૫) (ભાગ-૨૬) (ભાગ-૨૭) (ભાગ-૨૮) (ભાગ-૨૯) (ભાગ-૩૦) (ભાગ-૩૧) (ભાગ-૩૨) (ભાગ-૩૩) (ભાગ-૩૪) (ભાગ-૩૫) (ભાગ-૩૬) (ભાગ-૩૭) (ભાગ-૩૮) (ભાગ-૩૯) (ભાગ-૪૦) (ભાગ-૪૧) (ભાગ-૪૨) (ભાગ-૪૩) (ભાગ-૪૪) (ભાગ-૪૫) (ભાગ-૪૬)

‘આરપાર’ સાથેના અને તેની પ્રકાશન સંસ્થા ‘સત્ય મિડીયા’ સાથે મારું જોડાણ ગાઢ છતાં અનૌપચારિક હતું. માર્ચ, ૨૦૦૪થી ‘આરપાર’ના ઉઘડતા પાને ક્રેડિટમાં વિશેષ પ્રતિનિધિ તરીકે મારું નામ આવતું થયું હતું. પણ અમારી વચ્ચે કાગળ પર કશી સમજૂતી કે કોઈ લખાણ ન હતું. ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં લખાણો છેવટે તો વ્યક્તિની દાનત જેટલાં જ કાચાં કે પાકાં નીવડે છે—અને મૅનેજમૅન્ટના પક્ષેથી તે તોડવામાં આવે ત્યારે ખાસ કશું થઈ શકતું નથી હોતું, એવી મારી માન્યતા હતી. કાગળની—અપૉઇન્ટમૅન્ટ ઑર્ડરની—સલામતી વિના અને કર્મચારી ન હોવાથી મળતી સંપૂર્ણ મોકળાશમાં કામ કરવાનો ઉત્સાહ પણ ખરો. ‘દલિતશક્તિ’માં પણ હું એ ટ્રસ્ટનો ભાગ હતો. પરંતુ ‘નવસર્જન’નો કર્મચારી ન હતો. તેનાથી જોડાણની તીવ્રતામાં કે કામગીરીના પ્રકારમાં-ગુણવત્તામાં કશો ફરક પડતો ન હતો. પણ શક્ય હોય ત્યાં સુધી મને ઔપચારિક બંધનો વગરનું એ મૉડેલ છોડવા જેવું લાગતું ન હતું. 

‘સફારી’ સાથે કામગીરીની રીતે હું બિલકુલ સંકળાયેલો ન હતો. છતાં, નગેન્દ્રભાઈને અને હર્ષલને નિયમિત મળવાને કારણે-હર્ષલની સાથે દોસ્તીને કારણે ક્યારેક બીજા કામમાં તેની સાથે રહેવાનું થતું. તેમાં મારી સ્વતંત્ર ભૂમિકા ન હોય. છતાં સાથીદાર તરીકે જોડાવાનું ગમતું હતું. ૨૦૦૪માં અમેરિકા અને યુરોપની અવકાશસંસ્થાઓના સહિયારા પ્રયાસથી શનિના અભ્યાસ માટે મોકલાયેલું કાસિની-હોજિન્સ યાન શનિની ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચ્યું, તે નિમિત્તે હર્ષલે અમદાવાદમાં આવેલા સાયન્સ સીટીમાં દર્શાવવા માટે એક નાનકડી ઑડિયો-વિડીયો પ્રસ્તુતિની સ્ક્રીપ્ટ લખી આપી હતી અને તેનું ઑડિયો રેકોર્ડિંગ એક વૉઇસ આર્ટિસ્ટ પાસે કરાવ્યું હતું. એ વિશે અમારે ઘણી વાર વાત થતી. રેકોર્ડિંગમાં પણ અમે સાથે જતા. ચોક્કસ યાદ નથી, પણ લખવામાં શરૂઆતનો એકાદ ડ્રાફ્ટ કદાચ મારો પણ હશે. ત્યાર પછી એ દસ્તાવેજી ‘ફિલ્મ’ બિનવ્યાવસાયિક ધોરણે, લોકલાભાર્થે રજૂ કરવાની વાતચીત માટે હર્ષલ સાયન્સ સીટી જતો ત્યારે પણ તેની સાથે મારે જવાનું થતું હતું. 

વર્ષ ૨૦૦૫માં એવું એક કામ આવ્યું: શ્રાવ્ય ‘સફારી’. હર્ષલે ‘નગેન્દ્ર વિજય સાયન્સ ફાઉન્ડેશન’ અંતર્ગત અંધજનો માટે ‘સફારી’ના કેટલાક લેખનું ઑડિયો રેકોર્ડિંગ કરીને દર મહિને તેની સીડી તૈયાર કરવાનું વિચાર્યું. તે માટે અમે વસ્ત્રાપુરમાં આવેલા અંધજન મંડળમાં ગયા. લેખોનું રેકોર્ડિંગ અંધજન મંડળના સ્ટુડિયોમાં જ કરવાનું નક્કી થયું. કાસિની-હોજિન્સ વિશેની પ્રસ્તુતિમાં અવાજ આપનાર વોઇસ આર્ટિસ્ટ અને એ સિવાય પણ એકાદ-બે પરિચિત ‘સફારી’ની શ્રાવ્ય આવૃત્તિ માટે સેવા આપવા તૈયાર થયા. દર મહિને તેની સીડી તૈયાર કરવાનો પ્રયોગ દોઢેક વર્ષ સુધી સફળતાપૂર્વક ચાલ્યો.

૨૦૦૪ના ગુજરાત દિનની જેમ મે ૧, ૨૦૦૫ નિમિત્તે પણ ‘આરપાર’નો પાવર વિશેષાંક પ્રણવે અને મેં તૈયાર કર્યો. તેમાં પાવરફુલ ૨૫ વ્યક્તિઓની તસવીરોને બદલે તેમનાં રેખાંકન લેવામાં આવ્યાં હતાં. બે-ત્રણ ફકરામાં તેમના પાવરની વાત અને છેલ્લે પાવરફુલ ટિપ. આ સમયગાળામાં ‘આરપાર’ના ઘણા નિયમિત અંકો પણ વિશેષાંક જેવા થતા હતા. તેમાં કવર સ્ટોરીના વિષયને ન્યાય આપવા માટે તેનાં જુદાં જુદાં પાસાં વિશે અમે ત્રણ-ચાર લેખ આપતા હતા. ‘અમુલ’માં ડૉ. કુરિયન અને તેમનાં શિષ્યા અમૃતા પટેલ વચ્ચે તિરાડ પડી ત્યારનો અંક, ‘સહારા’વાળા સુબ્રતો રૉય વિશે મોટા ભાગનાં પ્રસાર માધ્યમો લખતાં ન હતાં ત્યારે તેમના રહસ્યમય અજ્ઞાતવાસ વિશેની કવર સ્ટોરી, એનઆરઆઇની એબીસીડી વિશેની કવર સ્ટોરી—આવું ઘણું સમૃદ્ધ વાચન અને વિચારપ્રેરક મુદ્દા નિયમિત અંકોમાં આવતા. ગુજરાતી ફિલ્મો વિશેના અંકના ટાઇટલ પર એક જૂની ફિલ્મની દુર્લભ અને ઉત્તમ બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ તસવીર મુકવામાં આવી હતી, જે સામાન્ય રીતે મુખ્ય ધારાનું કોઈ સામયિક ન મૂકે.
આમ, સાપ્તાહિકનું કામ કામ નિયમિત અને સંતોષકારક રીતે ચાલતું હતું. સાથોસાથ, તેની પ્રકાશન સંસ્થા ‘સત્ય મિડીયા’ના પહેલા પુસ્તક ‘સરદારઃ સાચો માણસ, સાચી વાત’ને પણ સારો આવકાર મળ્યો હતો. તેનાથી પ્રેરાઈને સલિલભાઈએ ખાસ ‘આરપાર’ માટે લખેલી ફિલ્મી ગીતકારો વિશેની શ્રેણી પરથી પુસ્તક બનાવવાનું નક્કી થયું. ત્યારે ફિલ્મ વિશેનાં પુસ્તકો જૂજ સંખ્યામાં પ્રકાશિત થતાં અને ફિલ્મી ગીતકારો વિશે તો ભાગ્યે જ કોઈ પુસ્તક હશે. સલિલભાઈએ તેમની રસાળ શૈલીમાં શ્રેણી લખી હતી. તેનું પુસ્તક થાય તો તે ‘સત્ય મિડીયા’ને શોભા અપાવે, તેમાં કોઈ શક ન હતો. 

જેમ સરદારના વિશેષાંક માટે, તેમ ગીતકારોની શ્રેણી માટે, લેખોમાંથી પુસ્તક બનાવવું હોય તો લખાણનું ચુસ્ત એડિટિંગ કરવું પડે. એ કામ મેં ઉપાડી લીધું. સલિલભાઈ સાથે ગાઢ દોસ્તી હતી અને ફિલ્મસંગીત મારો વિષય. એટલે પણ એ કામ લેવું મારા માટે સહજ હતું. ‘આરપાર’ તરફથી આવા કામનું અલગ મહેનતાણું ન મળે. પણ (મારી વ્યાખ્યા પ્રમાણે) સારી રીતે જીવન ચાલે એટલા રૂપિયા મળતા હોય ત્યારે, દરેક બાબતમાં રૂપિયાની ગણતરી વિના, સારું કામ કરવાનો પણ લોભ રહે. એટલે મેં સલિલભાઈના લેખોનું સંપાદનકાર્ય શરૂ કર્યું. મોટે ભાગે સલિલભાઈ પણ ‘આરપાર’ની ઑફિસના કમ્પ્યુટરવાળા રૂમમાં મારી પાસે ખુરશી મુકીને બેસે.

સલિલભાઈની મૂળ પ્રકૃતિ ભાવનાપ્રધાન. ગીતો સાથે અમારા બંનેનું સંધાન સરખું. પણ લખાણનું સંપાદન કરતી વખતે અમારી વચ્ચે ભારે ચર્ચા અને કેટલીક બાબતમાં મતભેદ થાય. સલિલભાઈ ખાસ્સા આગ્રહી અને હું પણ. અમે પોતપોતાના અભિપ્રાય પર કાયમ રહીએ. પછી તથ્યની બાબતમાં તો જે સાચું હોય તે પ્રમાણે નિર્ણય થઈ જાય, પણ અભિપ્રાયભેદ હોય ત્યારે તેમનો અભિપ્રાય આખરી. કારણ કે પુસ્તક તેમનું. કેટલીક વાર અમારા મતભેદ કામચલાઉ ધોરણે થોડું તીવ્ર સ્વરૂપ પકડે. આજુબાજુ બેઠેલા લોકોને થાય કે આ બંને ક્યાંક લડી ન પડે. પરંતુ દિવસ પૂરો થયે અમે સાથે નીચે ઉતરીએ, તે મારા સ્કૂટરની પાછળ બેસે, અમે મણિનગર સ્ટેશને પહોંચીએ અને ટ્રેનમાં પણ સાથે જ આનંદથી ગપ્પાંગોષ્ઠિ કરતાં જઈએ—જાણે ઑફિસમાં થયેલી ઉગ્ર ચર્ચા બીજા કોઈ બે જણ વચ્ચે થઈ હોય. 

પુસ્તકનું લખાણ ફાઇનલ થયું, એટલે તેના લે-આઉટ માટે ફરી એક વાર અપૂર્વ આશરના ઘરે જવાનો સિલસિલો શરૂ થયો. લે-આઉટ અંગે અને રસરુચિની દૃષ્ટિએ હું અપૂર્વના અભિપ્રાયોની તરફેણમાં હોઉં, જ્યારે સલિલભાઈ જુદી રીતે વિચારતા હોય. તેમાંથી રસ્તો કાઢતાં કાઢતાં અપૂર્વે પુસ્તકનું ડીઝાઇનિંગ કર્યું. જેમ કે, લખાણમાં આવતી ગીતોની પંક્તિ બોલ્ડ કરવાનો સલિલભાઈનો આગ્રહ—અને ગીતકારો વિશેનું પુસ્તક. એટલે ગીતોની પંક્તિઓ તો વારે વારે આવે. એ બધું બોલ્ડ કરવામાં આવે તો આંખમાં વાગે. એટલે અપૂર્વે એ પંક્તિઓના ફૉન્ટ સાધારણ નાના કરીને પછી તેને બોલ્ડ કરી, જેથી તે બહુ વાગે નહીં.

‘આરપાર’ની ત્યારની પરંપરા પ્રમાણે અમદાવાદના સૌથી ઉત્તમ ગણાતા અને લગભગ ૭૦૦થી વધુ શ્રોતાઓની ક્ષમતા ધરાવતો ટાગોર હોલ પુસ્તકના વિમોચન માટે બુક કરવામાં આવ્યો. જૂન ૨, ૨૦૦૫ના રોજ પુસ્તકનું ધામધૂમથી વિમોચન થયું. મંચ પર સલિલભાઈ અને મનોજ ભીમાણી ઉપરાંત મનહર ઉધાસ, રજનીકુમાર પંડ્યા, વિનોદ ભટ્ટ, ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી અને હર્ષ બ્રહ્મભટ્ટ હતા. તેમની સાથે હું પણ બોલ્યો હતો. સલિલભાઈના જીવન-લેખન વિશે એક ઑડિયો-વિઝ્યુઅલ રજૂઆત તૈયાર કરવામાં આવી હતી તેનું લખાણ મારું હતું. તે શો ઉપરાંત કાર્યક્રમમાં મનહર ઉધાસે થોડી ગઝલો પણ ગાઈ. આમ, તે ‘આરપાર’નો વધુ એક યાદગાર કાર્યક્રમ બન્યો. લગભગ ત્રણેક દાયકાથી ફિલ્મો વિશે સરસ લખતા સલિલભાઈનું એ પહેલું પુસ્તક હતું. તેનો તેમના જેટલો જ અમારે મન પણ મહિમા હતો.
લગભગ આ જ અરસામાં ‘આરપાર’નો વધુ એક વિશેષાંક પારસી બોલીમાં લખાયેલાં હાસ્યમય લખાણોનો કર્યો. તેમાં ‘મસ્તફકીર’, જ્યોતીન્દ્ર દવે, ચં.ચી.મહેતા જેવા બિનપારસી લેખકોથી માંડીને જૂના-નવા પારસી લેખકોનાં લખાણ ચૂંટીને મુક્યાં હતાં. માત્ર પારસી બોલીમાં હાસ્યની સામગ્રી હોય એવો અંક અગાઉ કદી જોવામાં આવ્યો ન હતો.એટલે તેમાં નવું કરવાનો આનંદ હતો. વિનોદભાઈ (ભટ્ટ) પાસેથી જાણવા મળ્યું કે વડીલ હાસ્યલેખક મધુસુદન પારેખે પારસી કહેવતો પર કામ કર્યું છે. એટલે તેમને મળીને તેમની પાસેથી પારસી કહેવતો અને રૂઢિપ્રયોગોનું પુસ્તક મેળવ્યું અને તેમને અંકમાં ફીલર તરીકે—લેખ પૂરો થયા પછી બાકી રહેતી જગ્યામાં—વાપર્યાં. કેટલાંક પુસ્તકો મારી પાસે હતાં. પારસી હાસ્યમાં મોટું નામ ધરાવતા ૧૯મી સદીના લેખક પિરોજશા મર્ઝબાન ‘પિજામ’નું પુસ્તક અહીંથી ન મળ્યું. તેની તપાસનું કામ મુંબઈમાં કામ કરતા મિત્ર જિજ્ઞેશ મેવાણીને સોંપ્યું. તેણે એશિયાટિક લાયબ્રેરીમાંથી ‘પિજામ’નું પુસ્તક ‘માશીનો માકો’ શોધી કાઢ્યું. અંકની ડેડલાઇન સાવ નજીક હતી અને કુરિયર કરવાનો સમય ન હતો. એટલે તેણે પુસ્તકની પ્રસ્તાવના જેટલો હિસ્સો ફૅક્સથી મોકલી આપ્યો અને આખા પુસ્તકની ફોટોકૉપી પછીથી આપી. તેના છેલ્લા પાને જિજ્ઞેશે લખેલી ખર્ચની વિગત પણ ફક્ત રેકોર્ડ ખાતર આપું છું.
‘આરપાર’ના દરેક અંકમાં છેલ્લે બે રંગીન પાનાંમાં ‘ન્યૂઝીયમ’ નામે નખરાળો વિભાગ આવતો હતો. ઘણા વખત સુધી પ્રણવ તે લખતો હતો. પછી જયેશ અધ્યારુએ તે સંભાળ્યો. પારસી હાસ્યના અંકમાં જયેશે ‘ન્યૂઝીયમ’ના છ ટુકડા પારસી જેવી બોલીમાં લખ્યા હતા. એ અંકના ‘દિલ સે’ વિભાગમાં પત્રકારત્વના ઇતિહાસના સંશોધન માટે જાણીતા રતન રુસ્તમ માર્શલ સાથે બિનીતે વાતચીત કરીને સવાલના જવાબ મેળવ્યા હતા.

ઑગસ્ટ, ૨૦૦૫માં મુખ્ય મંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ તેમના પક્ષના નેતાઓને ઘણી રાહ જોવડાવ્યા પછી મંત્રીમંડળનું વિસ્તરણ કર્યું. તે વિશેની કવર સ્ટોરીમાં એક નાનકડો રમુજી ટુકડો અશ્વિનીભાઈએ પણ લખ્યો હતો. નવલ પુરોહિતના નામે છપાયેલા, પૂરા એક પાનાના પણ નહીં એવા તે લખાણનું મથાળું હતું ‘વિસ્તરણ ચૌદશની વાર્તા’. તેમાં ભારતવર્ષના જડનગરમાં જન્મેલા જયેન્દ્ર મોતીલાલ (ઉર્ફે 'જમો')ની વાત આવતી હતી. ’કમઠાણ’ પછી અશ્વિનીભાઈએ લખવા ધારેલી અને જેનાં ખાસ્સાં પાનાં તેમણે લખ્યાં હતાં તે રમુજી લઘુનવલ ‘કડદો’માં પણ ‘જમો’નું પાત્ર હતું. નરેન્દ્ર મોદી ત્યારે તેમના ચાહકોમાં ‘નમો’ તરીકે ઓળખાતા હતા અને ‘ખાતો નથી, ખાવા દેતો નથી’—એવો તેમનો પોતાના વિશેનો પ્રચાર હતો. એ બંને રીતે ‘જમો’ ખડખડાટ હસાવે એવી ટૂંકાક્ષરી હતી.

ઑગસ્ટમાં જ ‘આરપાર’ના ૨૦૦ અંક પૂરા થતા હતા. તે નિમિત્તે શાનો વિશેષાંક કરવો, તેની ચર્ચામાંથી એવું નક્કી થયું કે ૨૦૦ યાદગાર ગુજરાતી પુસ્તકોનો પરિચય આપવો. ચંદુભાઈ (મહેરિયા) અને સંજય ભાવે જેવા પુસ્તકપ્રેમી મિત્રો પણ આ કામગીરીમાં હોંશથી જોડાયા અને સક્રિય રીતે મદદરૂપ થયા. પહેલું કામ પુસ્તકોની પસંદગી કરવાનું હતું. આ પ્રકારની કોઈ પણ યાદી કદી સંપૂર્ણ કે સૌને સંતોષ આપનારી બની શકે નહીં. છતાં, શક્ય એટલાં વૈવિધ્યપૂર્ણ પુસ્તકો આવે તે ચંદુભાઈ-સંજયભાઈને લીધે શક્ય બન્યું. ‘મારી અભિનવ દીક્ષા’ (કાશીબહેન મહેતા) અને ‘મૂળસોતાં ઉખડેલાં’ (કમળાબહેન પટેલ) જેવાં બે-ચાર પુસ્તકો વિશે મેં આ ઉપક્રમ નિમિત્તે પહેલી વાર જાણ્યું-તે પુસ્તકો જોયાં. 

સામાન્ય પદ્ધતિ પ્રમાણે દરેક પુસ્તકનું મુખપૃષ્ઠ સ્કૅન કરી લઈએ તો કામ થઈ જાય. કારણ કે અમે નક્કી કરેલા માળખામાં પુસ્તકની એક તસવીર, તેની પ્રાથમિક માહિતી અને તેની સામગ્રી વિશે આઠ-દસ લીટી લખાણ એટલું આવતું હતું. પરંતુ આઉટલૂક-ઇન્ડિયા ટુડે જેવાં સામયિકોમાં પુસ્તકના રીવ્યુની સાથે પુસ્તકની ચોકઠાબંધ નહીં, પણ થોડી વિશિષ્ટ તસવીર રહેતી હતી. એટલે, મેં આગ્રહ રાખ્યો કે આપણે શક્ય એટલાં પુસ્તકોનાં ટાઇટલનો એ પ્રકારે ફોટો લેવો. તે કામ માટે કૅમેરા હાથવગો હતો. મનોજભાઈ એક મોંઘો (રૂપિયા પંચોતેર હજારનો) ડિજિટલ કૅમેરા લાવ્યા હતા અને તેમણે ‘આરપાર’માં વાપરવા આપ્યો હતો. અમારી સામાન્ય વાતચીતમાં પણ તે ‘પંચોતેર હજારના કૅમેરા’ તરીકે ઓળખાતો. તેની મદદથી પુસ્તકોની તસવીરો લેવામાં આવી. 

એક પાને પાંચ પુસ્તકો વિશે લખાણ, એમ ૪૦ પાનાં ૨૦૦ પુસ્તકોનાં થયાં. ઉપરાંત, કેટલાંક જાણીતાં લોકોને તેમના મનગમતાં પાંચ પુસ્તક વિશે પૂછવામાં આવ્યું. એ નામો હતાં: તારક મહેતા, ઇન્દુકુમાર જાની, વિનોદ ભટ્ટ, ભગવતીકુમાર શર્મા, સરૂપ ધ્રુવ, બકુલ ત્રિપાઠી, મહેન્દ્ર મેઘાણી, રતિલાલ બોરીસાગર, ચંદ્રશેખર વૈદ્ય, નિમેષ દેસાઈ, યશવંત મહેતા, ગુણવંત શાહ, વૃંદાવન સોલંકી, નિરંજન ભગત, રઘુવીર ચૌધરી, પ્રકાશ ન. શાહ, મોહમ્મદ માંકડ, અવંતિકા ગુણવંત, ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી, વૈભવી ભટ્ટ... આ કામ બિનીતે પાર પાડ્યું હતું. અંકમાં જ્ઞાનગંગોત્રી ગ્રંથશ્રેણી અને ગુજરાતી વિશ્વકોશ વિશે મારા લેખ તથા પરિચય પુસ્તિકાઓ વિશે સંજય ભાવેનો લેખ હતા. 

૨૦૦ નંબરનો અંક પણ બીજા વિશેષાંકોની જેમ સંતોષ આપનારો બની રહ્યો. એ જ અંકમાં હરીશભાઈની સંગીતકારોની ફિલ્મોગ્રાફી વિશેની કોલમ પણ પૂરી થઈ. હરીશભાઈએ લગભગ ૮૦ અંકોમાં હિંદી ફિલ્મોના ૧૧૨ સંગીતકારોની સંપૂર્ણ ફિલ્મોગ્રાફી અને રસપ્રદ પૂરક વિગતો આપી. મુખ્ય ધારાનાં અખબાર-સામયિકોમાં આવી કોલમો લગભગ તો શરૂ થઈ શકતી નથી અને શરૂ થાય તો પણ કોઈ ને કોઈ સાહેબલોકની આંખમાં આવીને તે અકાળે બંધ થાય છે. કેમ કે, તેમને આ પ્રકારનાં લખાણનું મૂલ્ય સમજાતું નથી. 

‘આરપાર’ના વિશેષાંકો અને વિશિષ્ટ વાચનસામગ્રીથી પ્રસન્ન થઈને દિલ્હીથી અમિત જોશી નામના એક વાચકના લાંબા પત્રો આવતા હતા. તેમના અભિપ્રાયો મારી પેઢીના વાચનપ્રેમીના હોય એ પ્રકારના હતા. ખાસ્સા સ્પષ્ટ અને કડક પણ ખરા. તે ‘આરપાર’ના વિશેષાંકોની ભારે કદર કરતા હતા. તેમના લાંબા પત્રોમાં મારી અગાઉની કામગીરીથી પરિચિત હોવાનો પણ વિગતવાર ઉલ્લેખ આવતો. સામયિકોમાં રસિક-જાણકાર વાચકોનું પત્રલેખન ત્યારે સાવ પાંખું થઈ ચૂક્યું હતું. સામયિકોમાં મોટે ભાગે પોતાના નામની હાજરી પુરાવવા માટે પત્રો લખનારા મોટા પ્રમાણમાં રહેતા. તેમાં અમિત જોશીના વિગતવાર પત્રો જુદા તરી આવતા. પ્રણવ અને હું વિચારતા કે આ ભાઈ પણ આપણા જેવો જ ઘાયલ લાગે છે. એવા પત્રો અને તેના જવાબમાંથી અમિત સાથે સંપર્ક અને પછી ગાઢ દોસ્તી થયાં. તે પણ ‘આરપાર’ની દેન.

૨૦૦ નંબરના અંક અને એવી અગાઉની સામગ્રીથી સાહિત્યમાં રસ ધરાવતા લોકોનું ધ્યાન ‘આરપાર’ તરફ જવા લાગ્યું હતું. લખાણો-પુસ્તકો-કાર્યક્રમોથી તેની ‘લાર્જર ધેન લાઇફ’ છબી ઉભી થઈ રહી હતી. એવામાં ઑક્ટોબર, ૨૦૦૫મા આવેલી સાહિત્ય પરિષદ વિશેની કવર સ્ટોરી સાહિત્યના નાનકડા વર્તુળમાં વિવાદ-વિસ્ફોટ સર્જનારી બની રહી.