Tuesday, February 23, 2021

પત્રકારત્વની સફર (૩૪) : મહેમદાવાદમાં કર્ફ્યૂ પાસની જરૂર પડે, એ સ્થિતિ જ અકારી લાગતી હતી.

(ભાગ-૧) (ભાગ-૨) (ભાગ-૩) (ભાગ-૪) (ભાગ-૫) (ભાગ-૬) (ભાગ-૭) (ભાગ-૮) (ભાગ-૯) (ભાગ-૧૦) (ભાગ-૧૧)  (ભાગ-૧૨) (ભાગ-૧૩) (ભાગ-૧૪) (ભાગ-૧૫) (ભાગ-૧૬) (ભાગ-૧૭) (ભાગ-૧૮) (ભાગ-૧૯) (ભાગ-૨૦) (ભાગ-૨૧) (ભાગ-૨૨) (ભાગ-૨૩) (ભાગ-૨૪) (ભાગ-૨૫) (ભાગ-૨૬) (ભાગ-૨૭) (ભાગ-૨૮) (ભાગ-૨૯) (ભાગ-૩૦) (ભાગ-૩૧) (ભાગ-૩૨) (ભાગ-૩૩)

પત્રકારત્વમાં છએક વર્ષ ગાળ્યા પછી પણ જાહેર જીવન પ્રત્યે મારું વલણ નિરુત્સાહી હતું. ૨૦૦૨ પછી કોમી હિંસા અને મુસ્લિમદ્વેષના ઝેરી વાતાવરણમાં જાહેર જીવન માટે ઉત્સાહ તો ન જાગ્યો. પણ મહેમદાવાદમાં શાંતિથી રહેવા-જીવવા ટેવાયેલા જણ તરીકે અકળામણ થતી હતી.

ગુજરાતી અખબારો અશાંતિપ્રેરક અને ઉશ્કેરણીજનક સમાચારો સાચાખોટાનો ધડો રાખ્યા વિના, બેફામ ભાષામાં ચગાવતાં હતાં. તે સામાન્ય સમજથી અને મારા ગામ વિશે-હું આધારભૂત રીતે જાણતો હોઉં, તેવા સમાચારો બીજા દિવસે જે રીતે છપાય, તેનાથી બરાબર સમજાતું હતું. તેમને માટે આખો ખેલ બહુમતી હિંદુ વાચકવર્ગને પંપાળવાનો, જાળવી રાખવાનો અને શક્ય હોય તો તેમાં વધારો કરવાનો હોય એમ લાગતું હતું. રાજકીય હિંદુત્વ માટે તેમની અંગત પ્રતિબદ્ધતા કેટલી છે, તેનો મને ખ્યાલ ન હતો-નથી. સીધીસાદી માનવતા આડે સગવડીયા ઇતિહાસની, એવા જ અન્યાયબોધની અને હળહળતા દ્વેષની એટલી બધી આડશો ઊભી કરી દેવાઈ હતી કે હું જેમને મારા જેવા સામાન્ય લોકો માનતો, તેમાંથી પણ ઘણા માનવતાની આસાન મંઝિલ સુધી પહોંચી શકતા ન હતા—તે રસ્તામાં જ કોઈ ને કોઈ ખાંચામાં અટવાઈ જતા અને ત્યાં રોકાઈ પડતા હતા.

હિંસાના એ દૌરમાં આભાસી સલામતી માટે નવો રિવાજ નીકળ્યો. પોળ અને ખાસ કરીને કેટલીક સોસાયટીઓની બહાર મોટા દરવાજા બનવા લાગ્યા. દરવાજાને અડીને, તેની આસપાસ આવેલા બંગલાઓની દિવાલ ભલે સહેલાઈથી ઠેકી જવાય એટલી હોય. પણ તોતિંગ દરવાજો તાણી બાંધવાનો. તેને સલામતીનું નિવેદન ગણવું કે અસલામતીનું? એટલું પણ કોઈ વિચારતું ન હતું. આવા નિરર્થક દરવાજા જોઈને મારી અકળામણ વધતી હતી. મને લાગતું હતું કે આવું બધું કરવાને બદલે સીધા સંવાદથી સ્થિતિ સુધરવાની શક્યતા વધારે છે.

સ્ટેશનેથી ઘરે આવતાં રોજ આવા દરવાજા જોઈને મને કંટાળો આવતો-ખીજ ચડતી. તે વ્યક્ત કરવા માટે એક વાર મેં મહેમદાવાદના લોકોને ઉદ્દેશીને લખતો હોઉં, એવો લેખ લખ્યો. તેનો સાર એ જ હતો કે પરસ્પર અવિશ્વાસને પાણી પાવાને બદલે પરસ્પર વિશ્વાસની દિશામાં પ્રયાસ કરવા જેવો છે. વિશ્વાસના સંબંધોનો ગામમાં જૂનો વારસો હતો. પરંતુ ૨૦૦૨માં શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વની ભાવનાની સાથોસાથ બે આંખની શરમ પણ જાણે મરી પરવારી. હિંદુ-મુસલમાન બંને પક્ષે વડીલો હતા, પણ તેમને કોણ ગણકારે? બે મોટા વચ્ચે પડે ને મોટા ભાગના કિસ્સામાં સમાધાન થઈ જાય, એ વાત ભૂતકાળ બની ગઈ.

બદલાયેલા સમયના પ્રતિક જેવા દરવાજા વિશે મેં તૈયાર કરેલો લેખ વડીલમિત્ર બિપીનભાઈ શ્રોફને વાંચવા આપ્યો. સ્થાનિક અને જિલ્લાના રાજકારણથી માંડીને (શ્રોફના ખાનદાની વ્યવસાયને કારણે) ગામના-આસપાસના લોકોમાં તેમના ઘણા સંપર્ક હતા. તેમને એ લેખ ગમ્યો. અમે તેની પત્રિકાઓ છપાવીને ગામમાં વહેંચવાનું નક્કી કર્યું. પત્રિકાની નીચે બિપિનભાઈનું અને મારું એમ બે નામ હતાં.

પત્રિકા જેને તૈયાર કરવા આપી હતી તે મિત્ર અમદાવાદથી પત્રિકાનાં બંડલ લઈને બપોરે ટ્રેનમાં આવતો હતો, ત્યારે મહેમદાવાદના જ કેટલાક ઉત્સાહીઓએ પત્રિકા જોઈ-વાંચી અને પછી એ મિત્રને ધમકી પણ આપી કે ‘આ બધું નહીં ચાલે. (પત્રિકા કરનારાને) કહી દેજે.’ પત્રિકા તૈયાર કરનારાને જોઈ લેવાની ધમકી પણ આપી. પેલા મિત્રે આવીને વાત કરી, ત્યારે મારા મનમાં ધમકી આપનારા કેટલાકનાં નામની સાથે તેમના ચહેરા અને તેમના પપ્પાના નામ-ચહેરા પણ આવી ગયાં. એ કુટુંબ સાથેનો જૂનો પરિચય યાદ આવ્યો અને થયું કે ‘ઓહો, આ ભાઈ આટલો બધો ઝનૂની થઈ ગયો?’ મોઢા પરથી માખ ન ઉડે એવા એક પાડોશી પણ તે સમયે ઓટલાસભાઓમાં, મુસલમાનોનું શું કરવું જોઈએ તે વિશે ઉછળી ઉછળીને સૂચનો આપતા હતા. આ બધું જોઈને સમજાતું હતું કે ઝેર બહુ વ્યાપી ગયું છે. કેટલું ઊંડે પહોંચ્યું છે તેનો અંદાજ ત્યારે ન હતો.

અમે તૈયાર કરેલી પત્રિકાઓ છાપાં સાથે થોડીઘણી વહેંચાઈ. તેના વિરોધની કોઈ મોટી ઘટના ન બની. ત્યાર પછી અમે ગામનાં હિંદુ-મુસલમાનોની શાંતિયાત્રા કાઢવાનું નક્કી થયું. પ્રયાસ એક જ હતોઃ હળવામળવાનું થાય તો અવિશ્વાસ ઓગળે. બિપિનભાઈ શાંતિયાત્રાના મુખ્ય આયોજક હતા. હું સાથે ખરો. પણ જાહેર જીવનમાં તો શીખાઉ. ત્યારે મને બહુ એમ થતું કે આવા વખતે ફના થવાનું ન હોય, તેમ સાવ ચૂપ બેસી રહેવું પણ ઠીક નહીં. આપણી અસંખ્ય મર્યાદાઓમાં રહીને પણ થાય એટલો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. શાંતિયાત્રા માટે અમે તૈયાર કરેલી પત્રિકામાં છેલ્લે ગામના ઘણા બધા હિંદુ-મુસલમાનોનાં નામ મુકવામાં આવ્યાં હતાં. શરૂઆતમાં તો એક નામ હિંદુનું અને એક મુસલમાનનું—એવી રીતે મુક્યું હતું.
શાંતિયાત્રાની પત્રિકાઓ વહેંચાઈ. યાત્રાને સત્તાવાર મંજૂરી મળી ગઈ. માર્ચ ૩૧ના રોજ રેલી હતી અને તેની આગલી સાંજે એક ટોળું બિપિનભાઈના બંગલે પહોંચ્યું. ત્યાં જઈને બિપિનભાઈને હાજર કરવાના પોકાર સાથે તેમણે જોરદાર પથ્થરમારો શરૂ કર્યો. બિપિનભાઈ ઘરે ન હતા. તેમનાં પત્ની જ્યોતિબહેન એકલાં જ હતાં. તોફાન વિશે બિપિનભાઈને જાણ થતાં એ ઘરે પહોંચ્યા. લગભગ અડધા કલાક સુધી ઘાંટાઘાંટ અને પથ્થરબાજી ચાલુ રહ્યાં હશે. પથ્થરબાજી શમ્યા પછી તોફાનીઓના એક નેતાએ બિપિનભાઈને કહ્યું કે ‘તમે રેલી રદ કરવાની જાહેરાત કરી દો. આ બધાને હું સમજાવી દઈશ.’ એ વખતે બીજો કોઈ વિકલ્પ ન હતો. એટલે બિપિનભાઈએ શાંતિયાત્રા રદ કરવાનો નિર્ણય લેવો પડ્યો. છતાં રાત્રે બાર વાગ્યાની આસપાસ ફરી એક વાર તેમના બંગલા પર પથ્થરમારો થયો.

બીજા દિવસે સવારે, તે સમયના રિવાજ પ્રમાણે, શાંતિયાત્રા રદ કર્યાની જાહેરાત કાળા પાટિયા પર લખીને એ પાટિયું મુખ્ય બજારના ચાર રસ્તે મુકી દેવામાં આવ્યું. આ ઘટનાના થોડા દિવસ પછી આર.એસ.એસ.ના એક સ્થાનિક ભાઈનો પુત્ર બિપિનભાઈને મળવા અને સંઘ પરંપરામાં ખરખરો કરવા ગયો. પહેલાં તો ‘બહુ ખોટું થયું’નાં ઠાવકાં વચનો ઉચ્ચાર્યા અને પછી આડકતરી પ્રેરણા આપતાં કહ્યું, ‘સાંભળ્યું છે કે તમે ગામ છોડીને જતા રહેવાના છો?’ તેને નિરાશ કરીને બિપિનભાઈએ કહેવું પડ્યું કે તે ક્યાંય જવાના નથી-મહેમદાવાદમાં જ રહેવાના છે.

બિપિનભાઈના ઘર પર થયેલા હુમલાના સમાચાર સાથે, ગુજરાતમાં સ્થાનિક શાંતિપ્રયાસોને કેવા તોડી પાડવામાં આવે છે, તેની સ્ટોરી ‘હિંદુસ્તાન ટાઇમ્સ‘માં પહેલા પાને મેઇન સ્ટોરી તરીકે છપાઈ. ગુજરાતી પ્રસાર માધ્યમોની સ્થિતિ જોતાં આ સ્ટોરી છપાઈ એ વાતે સારું લાગ્યું. સાથોસાથ, સરેરાશ અંગ્રેજી પત્રકારો વિશેની મારી કેટલીક માન્યતાઓ પણ તાજી થઈ. મને લાગતું હતું કે સરેરાશ અંગ્રેજી પત્રકારો વ્યાપક ચિત્ર અને તેને લગતો દૃષ્ટિકોણ-એન્ગલ રજૂ કરવામાં ઘણી વાર ગુજરાતી દૈનિકોના પત્રકારો કરતાં ચડિયાતા પુરવાર થતા હતા. પણ નવા જમાનાની ‘દેવભાષા’માં કામ કરતા હોવાને કારણે, સ્થાનિક વ્યક્તિઓની ને ઝીણી વિગતોની બાબતોમાં તે ઘણા બેદરકાર રહેતા. જેમ કે, ‘હિંદુસ્તાન ટાઇમ્સ’ની સ્ટોરીમાં ‘બિપિન શ્રોફ’નું ‘વિપિન શ્રોફ’ થઈ ગયું હતું અને મહેમદાવાદને અમદાવાદથી ૫૦ કિ.મી. દૂર બતાવ્યું હતું.
સમજું છું કે ફક્ત ભાષાના આધારે આવું તળિયાઝાટક સામાન્યીકરણ કરી શકાય નહીં. તેમાં ઘણા સુખદ અપવાદ હશે જ. પણ સામાન્ય ધોરણ આવું જોવા મળતું. તેમનું વલણ એવું લાગે, જાણે સ્ટોરીના તેમણે નક્કી કરેલા માળખામાં વાત બેસી ગઈ, એટલે વિગતો-બિગતો જખ મારે છે. આ ઉપરાંત, ‘ઉપરથી’ આવતા દરેક પત્રકારને સ્થાનિક પત્રકારોની સેવા પોતાના હક તરીકે લેવાની ટેવ પડી જતી. સ્થાનિક પત્રકાર પણ બિચારો ધન્યતા અનુભવીને, શહેરમાંથી આવતા પત્રકારોને પોતાનાં સ્ટોરી-સોર્સ બધું આપતો. આ ફક્ત દિલ્હી-મુંબઈથી અમદાવાદ ઉતરતા અંગ્રેજી પત્રકારોને જ નહીં, મુંબઈ-અમદાવાદથી ગુજરાતનાં ગામડાંમાં ઉતરતાં ઘણાં ગુજરાતી પત્રકારોને પણ લાગુ પડતું હતું.

અંગ્રેજી પત્રકારોની ઉપર જણાવેલી લાક્ષણિકતાનો જાતઅનુભવ પણ મને એ અરસામાં થયો. મહેમદાવાદ તાલુકાના જીંજર ગામમાં ૧,૭૦૦ મુસ્લિમો અને ૩૦૦ હિંદુઓની વસ્તી હતી. એ ગામને મિટાવી દેવા માટે ત્રણ-ત્રણ હુમલા થયા. તેની સામે જીંજરના હિંદુ-મુસલમાનો એક થઈને ઉભા રહ્યા. છેલ્લા હુમલામાં આસપાસનાં અનેક ગામમાંથી આવતું દસેક હજારનું ટોળું હતું. તેમાંથી કેટલાકને તો જીંજર સાથે કાયમી વ્યવહાર હતો. એ ટોળા સામે ટકવું અશક્ય હતું. પણ કેવળ સુખદ સંયોગથી આઇજીપી કુલદીપ શર્મા અને અમદાવાદ (રુરલ)ના ત્યારના ડીએસપી વિકાસ સહાયની વેળાસર મદદ મળી અને છેલ્લો હુમલો નિષ્ફળ ગયો. જોકે, ખેતરોમાં બોર સહિત બીજી ઘણી ચીજોની તોડફોડ ટોળાએ કરી. આ સ્ટોરી કરવા માટે બિપિનભાઈની સાથે હું ગયો. ગામના કેટલાક મુસલમાનો-હિંદુઓ સાથે વાત કરી. ટોળાએ કરેલું નુકસાન જોયું. ગામના સરપંચ શરીફખાન આમ તો પીડાથી વાત કરી રહ્યા હતા, પરંતુ ‘હિંસક ટોળામાં શિક્ષકો પણ આવ્યા હતા’ એ કહેતી વખતે તે ગળગળા થઈ ગયા.
(ડાબેથી) શરીફખાન, એક વડીલ અને બિપિનભાઈ શ્રોફ

અંગ્રેજી અખબારોએ જીંજરથી પાંચેક કિ.મી. દૂરના એક ગામે થયેલા હત્યાકાંડને ખોટી રીતે જીંજર સાથે સાંકળી લીધો. તે સ્ટોરી એટલી ચાલી કે તેના કારણે જીંજર કોમી એકતાની મિસાલ તરીકે નહીં, પણ સીમમાં ૧૩ લાશો મળી આવી હતી એ ગામ તરીકે કુખ્યાત બન્યું. થોડા વખત પછી એક અંગ્રેજી સામયિકમાંથી એક મહિલા પત્રકાર રિપોર્ટિંગ માટે આવ્યાં હતાં. તે માર્ટિનભાઈને મળવા ‘નવસર્જન’ આવ્યાં ને પછી મારી સાથે પણ મુલાકાત થઈ. મેં તેમને જીંજરની વાત કરી. તેમણે ત્યાં જવાની ઇંતેજારી દર્શાવી. અમે મહેમદાવાદ આવ્યાં,  બિપિનભાઈને મળ્યાં અને પછી જીંજર ગયાં. પરંતુ લોકો સાથે વાતચીત કરવાની તેમની મર્યાદિત આવડત, લોકોની જ્ઞાતિ વિશેની તેમની બાળબોધી જિજ્ઞાસા અને તે વિશે લોકોની હાજરીમાં જ મને સવાલો પૂછવાની તેમની વૃત્તિથી હું ચકિત થયો. એક તબક્કે મારે તેમને કહેવું પડ્યું કે ‘એ બધું હું પછી તમને સમજાવું છું. પહેલાં તમે વાત કરી લો.’ ન્યૂઝ રિપોર્ટિંગ કદી મારું સબળું પાસું નથી. છતાં, મને તેમના વિશે આવું લાગ્યું, તેની પરથી તેમનું સ્તર કલ્પી શકાશે. 

અલબત્ત, નરેન્દ્ર મોદીના સમર્થકોને અંગ્રેજી મિડીયા સામે પડતો વાંધો મારા વાંધા કરતાં સાવ જુદા પ્રકારનો હતો. તે જેમને ગાળો દેતાં થાકતા ન હતા,એ જ  અંગ્રેજી પ્રસાર માધ્યમોએ મુખ્ય મંત્રી મોદીને ફાયદો થાય એવી કે તેમની તરફેણ થાય એવી ભૂલો કરી હોત, તો મોદી-સમર્થકોને વાંધો ન પડત. તેમનો વાંધો મુખ્યત્વે પત્રકારત્વના સ્તર કે ભૂલો સામે નહીં, મોદીની ટીકા સામે હતો. આ ધારણા કે અટકળ નથી. કેમ કે, ગુજરાતી અખબારોમાં મુખ્ય મંત્રીની તરફેણ થાય એવું ખોટું-અક્ષમ્ય કહેવાય એટલું ઉશ્કેરણીજનક રિપોર્ટિંગ થતું જ હતું. પરંતુ અંગ્રેજી પત્રકારત્વનાં ધોરણોની વાતો કરનારામાંથી મોટા ભાગના લોકોને તેની સામે ભાગ્યે જ વાંધો પડતો

કોમી હિંસા વિશે રિડીફ.કૉમ (ગુજરાતી) પર અને ક્યારેક ‘આરપાર’માં લખવાનું શરૂ થયું હતું. પણ શરૂઆતમાં એવાં લખાણોનું પ્રમાણ ઘણું ઓછું હતું. કારણ કે, એ વિષય ભણી હું કેવળ અંતરના ધક્કાથી ફંટાયો હતો. તેની સમાંતરે ‘આરપાર’માં દીપક દેસાઈના નામે મારા હાસ્યલેખોની કોલમ ‘ભારે કરી’ નિયમિત રીતે ચાલુ થઈ  હતી. પરંતુ મુખ્ય કામ ‘નવસર્જન’ના દસ્તાવેજીકરણનું હતું. દલિતોના પ્રશ્નો અંગે માર્ટિનભાઈની આગેવાની હેઠળ કાર્યકરોએ અનેક પ્રકારના મુદ્દા વિશે લડત ઉપાડી હતી અને ઉત્સાહપ્રેરક પરિણામ મેળવ્યાં હતાં. પરંતુ તેની કશી નોંધ ન હતી. મારે અને પૂર્વી ગજ્જરે પાનાંની કે સમયની કશી મર્યાદા વિના એ કામ પૂરુ કરવાનું હતું.

નવસર્જનના આરંભના સંજોગો અને માર્ટિનભાઈનાં ઘડતરનાં વર્ષો વિશે તેમની સાથે વિગતે વાત થઈ. તે વખતની (રજનીકુમાર પંડ્યા પાસેથી શીખેલી) પદ્ધતિ પ્રમાણે આવા ઇન્ટર્વ્યૂ હું નાના કેસેટ રેકોર્ડરમાં રેકોર્ડ કરતો. પછી તે સાંભળતાં સાંભળતાં કમ્પ્યુટર પર તેની નોંધ કરીને કાચો (પ્રોસેસ થયા વગરનો) ડેટા તૈયાર કરતો. પૂર્વી અમુક કિસ્સાઓનું રિપોર્ટિંગ કરવા અને સંબંધિત પાત્રોને મળવા જતી હતી અને તેની પરથી વિગતો તૈયાર કરતી હતી.
'નવસર્જન'ના દસ્તાવેજીકરણ વખતની પૂર્વી ગજ્જરની રિપોર્ટિંગ ડાયરી
‘નવસર્જન’માં દોસ્તીભર્યું વાતાવરણ હતું. સમયનાં કે હાજરીનાં બંધનો ન હોવાને કારણે પૂરતી મોકળાશ હતી. પૂર્વી સાથે દોસ્તી જૂની, પણ સાથે કામ કરવાનું પહેલી વાર થયું. ફેબ્રુઆરી, ૨૦૦૨માં જ ટીવી ચેનલો દ્વારા સમાચારોમાં થતા ગોટાળા અને નક્કી કરેલી લાઇન પ્રમાણે વિગતો મરોડવાની રીત અંગે અમે બંનેએ એક લેખ તૈયાર કર્યો. પૂર્વીના અને મારા કેટલાક અનુભવો અને અગાઉની કેટલીક વિગતો પણ તેમાં હતી. તે લેખ મેં ‘અભિયાન’ના તંત્રી વિનોદ પંડ્યાને મોકલી આપ્યો અને તેમણે એ જ વિષયની એક કવર સ્ટોરીના ભાગ તરીકે તે પ્રગટ કર્યો.
કોમી હિંસાના ઘટનાક્રમની શરૂઆત પછી મારી અને પૂર્વી વચ્ચે ઘણી વાર ઉગ્ર ચર્ચાઓ થતી. ઑફિસનાં બીજાં મિત્રોને લાગતું કે અમે ક્યાંક લડી ન પડીએ. પણ અમે સાથે જમતાં અને પોતપોતાની સમજ પ્રમાણે એકબીજાને સમજાવવાની કોશિશ કરતાં હતાં. છતાં, એકબીજા વિશે જરાય અભાવ થતો નહીં કે દોસ્તી પર તેની અસર પડતી નહીં.

મહેમદાવાદમાં અશાંતિનો માહોલ લાંબો ચાલ્યો. આરંભિક અસ્થિરતા પછી મારું નિયમિત અમદાવાદ જવાનું ચાલુ થયું. ત્યાર પછી મહેમદાવાદમાં કર્ફ્યૂ હતો, ત્યારે સરકારી અફસરની રૂએ સલિલભાઈએ મને કરફ્યૂપાસ ઘરેબેઠાં મળી જાય એવી વ્યવસ્થા કરી દીધી. તેનાથી મને અવરજવરમાં રાહત થઈ, પણ મહેમદાવાદમાં કર્ફ્યૂ પાસની જરૂર પડે, એ સ્થિતિ જ અકારી લાગતી હતી.

સામાન્ય સંજોગોમાં રોજ સાંજે આઠ વાગ્યાની આસપાસ આવતી મેમુ ટ્રેન મહેમદાવાદમાં અડધીઅડધ ખાલી થઈ જતી હોય. પ્લેટફોર્મ પર માણસ માય નહીં. તેને બદલે આ સમયગાળામાં હું ટ્રેનમાંથી ઉતરું ત્યારે છતી ટ્રેને પ્લેટફોર્મ ભેંકાર હોય. છૂટાછવાયા ચાર-પાંચ જણ ઉતરે. સ્ટેશનની બહાર આવીએ ત્યારે રસ્તા પરની ટ્યુબલાઇટોનો પ્રકાશ ઝંખવાયેલો લાગે. સડક પર બંને બાજુ ઊભેલાં વૃક્ષો માણસો વિના સૂનાં લાગે. છેક સુધીની સડક પર વચ્ચે વચ્ચે ટ્યુબલાઇટના અજવાળાના ટાપુઓ અને બાકીના વિસ્તારમાં પથરાયેલા આછા પ્રકાશને કારણે પરિસ્થિતિનું ઘેરાપણું વાતાવરણમાં ભળી ગયું હોય એવો અહેસાસ થાય. આખા રસ્તા પર ગણ્યાગાંઠ્યા ચાર-પાંચ લોકો છૂટાછવાયા ચાલતા જતા હોય. મહેમદાવાદ હતું. એટલે ડર જરાય ન લાગે, પણ વિષાદ જરૂર થાય.

૨૦૦૨ પહેલાં મહેમદાવાદમાં માનવસહજ માથાકૂટો સહિત બધાં શાંતિથી રહેતાં હતાં. એટલે અમારા માટે તે સ્વાભાવિક જીવનક્રમ હતો. તે અમે ક્યાંયથી અપનાવેલો ન હતો કે તેના માટે કોઈ સિદ્ધાંત (સેક્યુલરિઝમ) યા કોઈ રાજકીય પક્ષ (કોંગ્રેસ) જવાબદાર ન હતાં. તે એમ જ હતું અને એમ જ હોઈ શકે, એવું મને લાગતું હતું. (ઓછીવત્તી તીવ્રતા-સ્પષ્ટતા સાથે બીજા ઘણાને પણ એવું લાગતું હશે.) પરંતુ ૨૦૦૨ની કોમી હિંસા પછી સ્થાનિક ધોરણે હિંદુ-મુસલમાનના શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વની વાત પર સેક્યુલરિઝમનું લેબલ લાગી ગયું અને સ્યુડો-સેક્યુલરિઝમ તથા સેક્યુલરિઝમ વચ્ચેનો રહ્યોસહ્યો ભેદ પણ ભૂંસાઈ ગયો. 

અડવાણીએ સ્યુડો-સેક્યુલરિઝમ જેવો શબ્દ વહેતો મૂક્યો હતો, પણ મૂળ કાર્યક્રમ કોમવાદના વિરોધી એવા સેક્યુલરિઝમને કલંકરૂપ બનાવી દેવાનો હતો. તે માટે એક તરફ સેક્યુલરિઝમનો ખ્યાલ વિદેશી છે, એવી તત્ત્વચર્ચાઓ ચાલતી અને બીજી તરફ સહઅસ્તિત્વના વિશુદ્ધ ભારતીય મૉડેલ પર સેક્યુલરિઝમનું (એટલે કે સ્યુડો-સેક્યુલરિઝમનું) લેબલ લગાડવામાં આવતું. આમ, બંને બાજુ કોમવાદીઓની જ જીત થાય, એવી આ કુટિલતા હતી. 

તેની સામે કોંગ્રેસ સાવ નમાલી જ નહીં, અમુક અંશે સાગરિત પુરવાર થઈ. આટલો મોટો પક્ષ. એક સમયે મોટું, રાષ્ટ્રવ્યાપી સંગઠન. છતાં, ૨૦૦૨માં તે કશું ન કરી શકી. ૨૦૦૨માં હિંસા ખાળવા માટે રાજ્યની શક્તિ જોઈએ, પણ શાંતિસ્થાપનાનું કામ તો કરી શકાય કે નહીં? ભલે નિષ્ફળતા મળે, પણ પ્રયત્નનો-દાનતનો હિસાબ આપવો પડે કે નહીં? પરંતુ ૨૦૦૨માં કોંગ્રેસ પાસેથી એવો કોઈ હિસાબ મળ્યો નહીં.

બીજી તરફ, જે કોઈ નરેન્દ્ર મોદીની ટીકા કરે કે હિંદુ-મુસ્લિમોના શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વની વાત કરે તે સ્યુડો-સેક્યુલર, ગુજરાતવિરોધી, હિંદુવિરોધી તરીકે ખપી જાય. પહેલાં ત્રણ ધ્રુવ હતાઃ ભાજપનો ઉઘાડેછોગ કોમવાદ, કોંગ્રેસનો પ્રચ્છન્ન કોમવાદ અને ત્રીજો નાગરિકોનો પક્ષ, જેમણે કટોકટીનો વિરોધ કર્યો હતો, સેતાનિક વર્સીસ પર રાજીવ ગાંધીની સરકારે મુકેલા પ્રતિબંધનો વિરોધ કર્યો હતો, ૧૯૮૪માં કોંગ્રેસપ્રેરિત રમખાણોનો વિરોધ કર્યો હતો, તેના વિગતવાર અભ્યાસ-અહેવાલ રજૂ કર્યા હતા. 

પરંતુ ૨૦૦૨ પછી કુટિલતાથી દ્વિધ્રુવી વિભાજન શરૂ થયું. તેમાં બે જ છાવણી હોઈ શકતી હતીઃ નરેન્દ્ર મોદીના રાજમાં થયેલી કોમી હિંસાને વાજબી ઠરાવનારા-તેના વિશે શરમ ન અનુભવનારા અને મુસ્લિમદ્વેષનો-કોમી હિંસાનો વિરોધ કરનારા. વિરોધી છાવણી માટે સ્યુડો-સેક્યુલર, બૌદ્ધિક, ગુજરાતવિરોધી, હિંદુવિરોધી, કોંગ્રેસી અને આવાં અનેક ચુનંદાં વિશેષણો ફેંકાતાં હતાં. લિબરલ શબ્દ ત્યારે ગાળ તરીકે ગણાતો થયો ન હતો. પણ પોતાના બધા વિરોધીઓની વચ્ચે રહેલા મોટા તફાવત અવગણીને, તેમને એક જ કુચડે ચીતરી દેવા, એ પ્રચારનો મુખ્ય ઝોક હતો. આ પ્રકારના પ્રચારને રાજ્યના સંપૂર્ણ આશીર્વાદ હતા. આવા આશીર્વાદ લખીને આપવા જરૂરી નથી હોતા. તે નેતાની વાતોમાંથી, તેમણે લીધેલાં અને નહીં લીધેલાં પગલાંમાંથી ઝમતા હોય છે.

કોમી દ્વેષને રાજ્યવ્યાપી સ્તરે સ્વાભાવિકતાનો, ગૌરવનો અને કથિત હિંદુહિતનો દરજ્જો અપાવનારા આ દિવસોમાં ‘આરપાર’માં અનાયાસે એક નવી શરૂઆત થઈ, જેણે આવનારાં ચાર વર્ષમાં, કમ સે કમ મારા માટે, વધુ એક નવો ચીલો આંક્યો.

Friday, February 19, 2021

પત્રકારત્વની સફર (૩૩) : ઝેરનાં વાવેતર પછી મબલખ ફસલની મોસમ

(ભાગ-૧) (ભાગ-૨) (ભાગ-૩) (ભાગ-૪) (ભાગ-૫) (ભાગ-૬) (ભાગ-૭) (ભાગ-૮) (ભાગ-૯) (ભાગ-૧૦) (ભાગ-૧૧)  (ભાગ-૧૨) (ભાગ-૧૩) (ભાગ-૧૪) (ભાગ-૧૫) (ભાગ-૧૬) (ભાગ-૧૭) (ભાગ-૧૮) (ભાગ-૧૯) (ભાગ-૨૦) (ભાગ-૨૧) (ભાગ-૨૨) (ભાગ-૨૩) (ભાગ-૨૪) (ભાગ-૨૫) (ભાગ-૨૬) (ભાગ-૨૭) (ભાગ-૨૮) (ભાગ-૨૯) (ભાગ-૩૦) (ભાગ-૩૧) (ભાગ-૩૨)

પત્રકારત્વની છ વર્ષની નોકરી દરમિયાન ઘણા વિષયો પર લખવાનું થયું. પણ રાજકારણ વિશે લખવાનો કદી ધક્કો લાગ્યો નહીં. તેમાં રસ પડતો ન હતો. એટલે સમજ પણ પડતી ન હતી. ‘સંદેશ’ની દૈનિક કોલમ ‘ગુસ્તાખી માફ’ કે ‘સમકાલીન’ની અઠવાડિક કોલમ ‘બોલ્યુંચાલ્યું માફ’માં ઘણી વાર રાજકારણીઓની ફિરકી લીધી હશે. પણ કોઈ માટે વિશેષ પ્રેમ કે આદર ન જાગ્યો.

કોલેજકાળમાં ક્યારેક સવારના પહોરમાં બીબીસીની હિંદી સેવાના સમાચાર સાંભળતો હતો. તેના રજૂઆતકર્તાઓ ‘બીબીસી’ને બદલે, બીજા ‘બ’ પર સાવ ઓછો ભાર મૂકીને, ‘બીવીસી’ જેવો ઉચ્ચાર કરતા હતા, એવી છાપ છે. વાજપેયીનાં છટાદાર ભાષણના અંશ તેમાં સાંભળવા મળતા હતા. રાજીવ ગાંધીની સરકારના વિરોધમાં અને વી.પી.સિંઘની તરફેણમાં થતી ગતિવિધિથી આનંદ થતો હતો, પણ રાજીવ ગાંધીની કે તેની પહેલાં સ્કૂલમાં હતો ત્યારે થયેલી ઇન્દિરા ગાંધીની હત્યાથી આંચકો કે ધક્કો લાગ્યાં ન હતાં. મારા જીવન કે તે વખતની વિચારસૃષ્ટિ સાથે તેમનું સંધાન નહીંવત્ હતું. ઇંદિરા ગાંધીની હત્યા પછી ત્રણ દહાડા સરકારી દૂરદર્શન પર એનું એ જ ચલાવ્યું, ત્યારે કંટાળો આવ્યો હતો.

આમ, હું રાજકારણને ખાસ સ્પર્શ્યો ન હતો એમ કહેવાને બદલે, રાજકારણ મને સ્પર્શ્યું ન હતું એમ કહેવું વધારે ઠીક ગણાય. પરંતુ ૨૦૦૨માં પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ. કહેવા પૂરતી તો એ કોમી હિંસા હતી, પણ તેની મુસ્લિમવિરોધી ધરી અને તેની સાથે સંકળાયેલું રાજકારણ ન જોવા ઇચ્છીએ તો જ ન દેખાય, એટલાં સ્પષ્ટ હતાં. મારા મનમાં ઉછેરગત અને વાતવરણગત કારણોથી મુસ્લિમદ્વેષનો સંસ્કાર ન હતો. એટલે મને ૨૦૦૨ની હવામાં સર્વવ્યાપી બનેલો મુસ્લિમદ્વેષ રાજાનાં ‘દિવ્ય વસ્ત્રો’ જોતા બાળકની સાહજિકતાથી દેખાયો. બીજા ઘણા મિત્રોએ પ્રકૃતિગત કે પ્રચારગત કે બીજાં કારણોને લીધે મુસ્લિમદ્વેષને વાજબી જ નહીં, ન્યાયી ગણી લીધો હતો. તેનાં લાંબાંટૂંકાં પ્રમાણો તે આપ્યા કરતાં હતાં. જેમને હું મારા જેવા ગણતો હોઉં, એવાં લોકોનું વર્તુળ ત્યારે પ્રમાણમાં મર્યાદિત હતું. તેમાં પણ મોટા ભાગનાં મિત્રો સાથે આ મુદ્દે વધુ વખત વાત કરવાનું શક્ય બનતું ન હતું. વાત થોડી ચાલે-ન ચાલે ત્યાં ભીંત આવી જતી હતી. તેમની દલીલ વળી વળીને છેવટે ત્યાં આવી જતી કે ‘તને શું ખબર પડે? આ મુસલમાનો તો એ જ દાવના છે. જે થયું તે બરાબર જ છે.’ અને મને થતું કે ‘આ લોકોને આટલી સાદી વાત કેમ સમજાતી નથી? અમદાવાદમાં રહેવાને કારણે આટલો બધો મુસ્લિમદ્વેષ આવી જતો હશે?’ એટલે કોમી અશાંતિ અને તેમાં રાજ્યની ખલ ભૂમિકા અંગે જેમની સાથે વાત થઈ શકે એવાં મિત્રોની સંખ્યા માટે એક આંગળીના વેઢા વધી પડશે, એવું ક્યારેક લાગતું.

એટલું ખરું કે આ સૌ મિત્રો સાથેનો સંબંધ મૈત્રીનાં અનેક રસાયણોથી ઘટ્ટ બનેલો હતો. અમે એકબીજાને પ્રેમ કરતાં-તેમાં એકબીજાની આવડત માટેનો આદર ભળેલો હતો અને અંગત દોસ્તીનાં સમીકરણો પણ. એટલે, ૨૦૦૨ના મુદ્દે મતભેદ છતાં અમારી મૈત્રી ટકી રહી. તેમને મારી પર ખીજ ચઢતી હશે ને મને તેમની પર, પણ તેનો પાયો એ હતો કે ‘આ આપણો માણસ થઈને સમજતી/સમજતો કેમ નથી?’ તે સવાલમાં પ્રેમની બાદબાકી ન હતી, ટ્રોલરોનું અજ્ઞાતપણું કે પરાયાપણું ન હતાં. ત્યારે આટલી સ્પષ્ટતાથી આવું ન પણ લાગ્યું હોય, છતાં મનમાં ચાલતા પ્રવાહનો સાર એ જ હશે. એટલે ૨૦૦૨ના મુદ્દે મતભેદ ચાલુ રહ્યા ને દોસ્તી પણ ચાલુ રહી.

મુસ્લિમવિરોધી હિંસાના મુદ્દે ભલભલા મિત્રો સાથે વાત થઈ શકતી ન હતી, તેમાં (બીરેન ઉપરાંત) સલિલ દલાલ બહુ મોટો અને સુખદ અપવાદ હતા. તે રહ્યા સરકારી અફસર, પણ તેમનું હૈયું ઠેકાણે હતું. એટલે ગમતા મિત્રોથી માંડીને ભલભલા લખનારા મુસ્લિમદ્વેષને વાજબી ઠરાવવાના રવાડે ચડી ગયા, ત્યારે સલિલભાઈએ તેમનું માનવતાવાદી વલણ અડીખમ રીતે ટકાવી રાખ્યું. એ ગાળામાં તેમની સાથે થયેલી વાતોનો એક પણ મુદ્દો યાદ નથી. આમ પણ ૨૦૦૨થી ડાયરીલેખન બહુ અનિયમિત ને છેવટે બંધ થયું. એટલે લેખમાળામાં અત્યાર લગી આવી એટલી ઝીણી ઝીણી વિગતો હવે ક્રમવાર ઉપલબ્ધ નથી. છતાં, એ સમયમાં સલિલભાઈ સાથે થયેલી-થઈ શકતી વાતો-ચર્ચાઓથી ઊંડી ટાઢક અનુભવાતી હતી.
 
૨૦૦૨ની હિંસા વખતે રાજદીપ સરદેસાઈએ એનડી ટીવી માટે અમદાવાદમાં રિપોર્ટિંગ કર્યું હતું. ઉપરાંત તેમનો પ્રખ્યાત કાર્યક્રમ ‘બિગ ફાઇટ’ પણ અમદાવાદમાં શૂટ કર્યો હતો. મને રાજદીપ સરદેસાઈના (ખરેખર તો કોઈના) ટીવી રિપોર્ટિંગનું બહુ આકર્ષણ ન હતું. એક મુદ્દાના અનેક એન્ગલ સમજવા માટે હું બરખા દત્ત દ્વારા સંચાલિત કાર્યક્રમ ‘વી ધ પીપલ’ જોતો હતો અને તેમાં આવતાં જુદાં જુદાં દૃષ્ટિબિંદુથી—ખાસ તો તથ્ય આધારિત મુદ્દા પરથી—મારી સમજ વિસ્તારવાનો પ્રયાસ કરતો હતો. રાજદીપ સરદેસાઈનું કામકાજ મને હાઇપર લાગતું. છતાં, એક સવારે ગુજરાત ક્વિનમાં અમારા સહપ્રવાસ વખતે સલિલભાઈએ કહ્યું કે તે ઉતરીને સીધા રાજદીપ સરદેસાઈનો ઇન્ટરવ્યૂ કરવા જવાના છે, ત્યારે હું પણ સાથે જોડાયો.

સલિલભાઈ વિક્રમભાઈ વકીલના ‘હૉટલાઇન’ માટે રાજદીપનો ઇન્ટરવ્યૂ કરવાના હતા, જે આક્રમક હિંદુત્વને વરેલું ને વૈચારિક રીતે સલિલભાઈના કે મારા કામનું ન હતું. અમે પહોંચ્યા ત્યારે (ભૂલતો ન હોઉં તો, મલ્લિકા સારાભાઈના ‘નટરાણી’ થિએટરમાં) રાજદીપ શૂટિંગમાંથી પરવાર્યા હતા. સલિલભાઈએ તેમના અંદાજમાં થોડી વાતો કરી-સવાલ પૂછ્યા. હું મૂક શ્રોતા હતો. છેવટે મેં પણ એકાદ સવાલ એ મતલબનો પૂછ્યો કે અંગ્રેજીવાળા ગુજરાત વિશેની ચર્ચાઓમાં ગુજરાતી પત્રકારોને સરખી રીતે સામેલ કેમ નથી કરતા? મારા સવાલમાં થોડો વાંધાનો સૂર હતો. તે કદાચ તેમને પસંદ ન પડ્યો. તેમણે શો જવાબ આપ્યો તે યાદ નથી, પણ તેમનો જવાબ મને સંતોષકારક ન લાગ્યો. પછી ‘હૉટલાઇન’માં તે ઇન્ટરવ્યૂ છપાયો પણ ખરો.

અમદાવાદનું ગુજરાતી દૈનિક પત્રકારત્વ ૨૦૦૨ પહેલાં પણ એવી ઊંચાઈ પર હતું નહીં કે ૨૦૦૨માં તે ખાડે ગયું એવું કહી શકાય. છતાં, ૨૦૦૨માં ધિક્કાર ફેલાવવામાં અને મુસ્લિમદ્વેષ વાજબી ઠરાવવામાં તેમની ભૂમિકા શરમજનક રહી. કોલમિસ્ટોમાં મારી એવી છાપ છે કે ગુણવંત શાહ અને ચંદ્રકાંત બક્ષી પોતપોતાના અંદાજમાં મુસ્લિમદ્વેષની-હિંસાની ટીકાને ગુજરાતવિરોધીઓનું-સેક્યુલરિસ્ટોનું કાવતરું ગણાવતી સરકારી ઓરકેસ્ટ્રામાં પોતપોતાનાં વાજાં લઈને આવી ગયા હતાં. ગુજરાતી અખબારોનાં પાનાં જોઈને મને થતું હતું કે સારું થયું, સંજોગોવશાત્ તો એમ, પણ વેળાસર ગુજરાતી પત્રકારત્વની નોકરીમાંથી છૂટો થઈ ગયો. બાકી, આટલું ઝેર ફેલાવતાં છાપાંમાં નોકરી કરવાનું મારા માટે શક્ય ન બનત.

કોમી હિંસાના શરૂઆતના અરસામાં, આઘાતનો પ્રચંડ આંચકો થોડો ઓસર્યા પછી મેં અમીન કુરેશીને ફોન કર્યો હતો. તેમના કુશળમંગળ પૂછ્યા હતા. એક સમયે તે મારી સાથે, મારા ટિફિનમાંથી જમતા હતા. એ સંબંધે મેં તેમની સમક્ષ હળવો ધોખો પણ કર્યો હતો કે ‘સાહેબ, આવી જગ્યાએ તમે શી રીતે રોજ જઈને લખી શકો છો? તમારી જગ્યાએ હું હોત, તો મેં નોકરી છોડી દીધી હોત.’ સવાલ હિંદુ-મુસલમાન હોવાનો નહીં, માણસ હોવાનો હતો. નોકરી છોડવાથી હિંસા શમી જવાની ન હતી, પણ અંતરાત્મા સમક્ષ માણસ તરીકેનો દરજ્જો ટકાવી રાખવા માટે એટલું કરવું પડે, એવું ત્યારે મને લાગતું હતું  

પત્રકારત્વમાં મારી નોકરી ભલે ન હોય, પણ ‘નવસર્જન’માં કામ કરવાની સાથે સાથે ‘સમકાલીન’ ઉપરાંત ‘મિડ ડે’ ગુજરાતીમાં કોલમ તો હતી. ‘સમકાલીન’માં હાસ્યલેખો આવતા, પણ ‘મિડ ડે’ ગુજરાતીમાં જનરલ વિષયો પર લખતો હતો. તેમાં મુસ્લિમવિરોધી હિંસા અને ઉશ્કેરણીમાં અખબારોની ભૂમિકા વિશેના મારા બે લેખ તો છપાયા. પછી મારો ત્રીજો લેખ હતો, ‘ગુજરાતી ન્યૂટનના અધોગતિના પ્રયોગો’. ચિત્રકાર-મિત્ર રાજેશ રાણા પણ ત્યારે ‘નવસર્જન’ના દસ્તાવેજીકરણના પુસ્તકનાં ચિત્રો માટે ‘નવસર્જન’ સાથે જોડાયેલો હતો. તેની સાથે કામ બાબતે મારે સરસ મનમેળ હતો. તેણે મારી બ્રીફ પ્રમાણે, સફરજનના ઝાડને અઢેલીને બેઠેલા ન્યૂટનનું ચિત્ર દોરી આપ્યું, જેમાં હેરસ્ટાઇલ ન્યૂટન જેવી,પણ ચહેરો નરેન્દ્ર મોદીનો હતો.

નરેન્દ્ર મોદી વિશેનો એ મારો કદાચ પહેલો લેખ હશે, જે  સહઅસ્તિત્વની હવામાં ભળી ગયેલા દ્વેષના ઝેરથી દુઃખી એવા એક નાગરિક તરીકે લખાયેલો હતો. તેમાં નરેન્દ્ર મોદીની ટીકા કરવાનું કારણ એ હતું કે મુખ્ય મંત્રી તરીકે તે ઝેરનું મારણ કરવાને બદલે, ઝેરમાં તરી જવાના કીમિયા કરતા હતા. પીડિતોના અને ન્યાયના પક્ષે હોવાનો દેખાવ કરવાની જેટલી તસ્દી પણ તેમણે લીધી ન હતી. ઉપરથી, હિંસાની ટીકા કરનારા પર ઝેર ફેલાવવાના આરોપ મૂકીને, તેમને ગુજરાતવિરોધી, હિંદુવિરોધી, સ્યુડો-સેક્યુલરિસ્ટ ગણાવવાનું ચાલુ કરી દીધું હતું. અનેક જાણીતાં નામ પોતપોતાનાં કારણસર તેમના આ વરઘોડામાં જોડાઈ ગયાં હતાં. એ બધું રાજકારણથી દૂર રહેલા ને મહેમદાવાદમાં શાંતિથી જિંદગી વીતાવતા મારા જેવા માણસને બહુ વ્યથા ઉપજાવતું હતું—અને ગુજરાતમાં આવાં અસંખ્ય મહેમદાવાદ હતાં.

‘ગુજરાતી ન્યૂટન’ વિશેનો મારો લેખ પહોંચ્યા પછી ‘મિડ ડે’માંથી ફોન આવ્યો કે સૌરભભાઈએ આ લેખ છાપવાની ના પાડી છે અને બીજો લેખ આપવા કહ્યું છે. મેં કહ્યું કે ’અત્યારે મારી પાસે આ જ લખવાનું છે. એ સિવાય બીજું કશું લખી શકાય એમ નથી.’ ફોન મુકાઈ ગયો. થોડી વાર પછી ફરી ફોન આવ્યો. કહ્યું કે ‘બીજો લેખ મોકલી આપો.કોલમ બંધ કરવાની જરૂર નથી. હજુ સમય છે બીજો લેખ મોકલી શકાય એટલો. મેં તેમને ફરી કહ્યું કે 'મેં મોકલ્યો છે એ લેખ ન છાપવો હોય તો, બીજો લખવામાં મને રસ નથી. આપણે કોલમ બંધ કરીએ.’ મને ફરી કહેવામાં આવ્યું કે સૌરભભાઈએ કોલમ બંધ કરવાનું નથી કહ્યું. મેં કહ્યું કે ‘હા, હું સમજું છું. પણ અત્યારની સ્થિતિમાં આ ન લખી શકાય, તો પછી કોલમ હોવાનો કશો અર્થ નથી.’

ઉપરના સંવાદમાં શબ્દો સ્મૃતિના આધારે લખ્યા છે. એટલે તેમાં ફરક હોઈ શકે. પણ ભાવ બિલકુલ આ જ હતો. એ રીતે મહિને રૂ.ચાર હજારનો, ત્યારે મોટો લાગતો આર્થિક લાભ કરાવતી કોલમને વિદાય આપી. તેમાં કશો બહાદુરીનો કે શહીદીનો ભાવ ન હતો. ફક્ત સાદી સમજ હતી કે ઘર ચાલે એટલા રૂપિયા ‘નવસર્જન’માંથી મળી રહેતા હોય અને મન મારીને લખવાની મજબૂરી ન હોય, તો પછી કોલમને વળગી રહેવાનો શો મતલબ? નામ-પ્રસિદ્ધિ-રૂપિયા બધું ગમતું જ હતું. પણ આવી રીતે ત્રણે કે ત્રણમાંથી એકેય કમાવામાં ઝાઝો સ્વાદ ન આવે.

‘મિડ ડે’ની કોલમ બંધ થઈ તેની સમાંતરે ‘આરપાર’માં ધીમે ધીમે કામ શરૂ થઈ રહ્યું હતું. એ જ અરસામાં ‘રિડીફ.કૉમ’ ગુજરાતીમાં સંપર્ક થયો. કદાચ શીલાબહેને અમુક પ્રકારના રિપોર્ટિંગ કે ઇન્ટરવ્યૂ કરાવવા માટે ફોન કર્યો હશે. એ તો મને અનુકૂળ ન હતું, પણ ત્યાં સાંપ્રત પરિસ્થિતિ વિશેના લેખ લખી મોકલવાનું ગોઠવાયું. ‘ગુજરાતી ન્યૂટનના અધોગતિના નિયમો’ રિડીફ.કૉમ ગુજરાતીમાં પ્રગટ થયો. ત્યાર પછી, મારા મતે ‘દુઃખી નાગરિકની ભૂમિકાવાળા’ અને દુનિયાદારીની દૃષ્ટિએ ‘રાજકીય’ ગણી શકાય એવા લેખોનો સિલસિલો શરૂ થયો.

આગળનું વર્ણન વાંચ્યા પછી કોઈને એવો સવાલ થાય તો નવાઈ નહીં કે ‘હિંસા આખા ગુજરાતમાં થઈ હતી. તેમાં તમારે વ્યક્તિગત રીતે આટલા બધા દુઃખી થવાની શી જરૂર? ૧૯૬૯માં પણ ભયંકર હુલ્લડો થયાં હતાં. જાહેર જીવનમાં આવું બધું તો ચાલ્યા કરે.’

આ સવાલનો જવાબ એ કે દાયકાઓ સુધી કોમી હિંસાથી અદૂષિત રહેલું મહેમદાવાદ પણ ૨૦૦૨માં મુસ્લિમદ્વેષના વાયરામાં ઝપટે ચડી ગયું. મારા ગામમાં મુસલમાનોની ખાસ્સી વસ્તી. પણ બધાં એકંદરે શાંતિથી સાથે રહેતાં હતાં. માણસ હોય એટલે લડાઈ-ઝઘડા તો થાય, પણ તેને કોમવાદનો રંગ અપાતો ન હતો. શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વનો વારસો એવો મજબૂત હતો કે રામશીલાયાત્રા અને બાબરી મસ્જિદનાં તોફાનો વખતે તાલુકામથક મહેમદાવાદની આજુબાજુનાં કેટલાંક નાનાં ગામમાં કોમી હિંસા થઈ, પણ મહેમદાવાદ શાંત રહ્યું. ખેડા જિલ્લામાં હોવા છતાં, સંબંધની રીતે મહેમદાવાદ અમદાવાદની વધારે નજીક. પણ અમદાવાદમાં ગમે તેવી હુલ્લડબાજી થાય, મહેમદાવાદમાં બધું રાબેતા મુજબ ચાલતું હોય.

ત્યારે મને સમજાતું ન હતું કે દાયકાઓથી ઝેરનું અવિરત વાવેતર ચાલુ જ છે અને ફસલની મોસમ હવે દૂર નથી. કેટલાકને તે રામજન્મભૂમિ નિમિત્તે થયેલાં હુલ્લડો વખતે સમજાઈ ચૂક્યું હતું. પણ તેમના માટે ધિક્કારના રાજકારણના મૂળ ખેલાડી અડવાણીએ ‘સ્યુડો-સેક્યુલરિસ્ટ’ જેવો નવો શબ્દ રમતો કરી દીધો હતો. ૨૦૦૨ની કોમી હિંસા વખતે મહેમદાવાદમાં હિંસા થઈ, એટલું જ નહીં, કરફ્યૂ લાગ્યો અને થોડા વખત પછી તો રૅપિડ એક્શન ફોર્સની વાદળી કેમોફ્લાજના યુનિફોર્મવાળી ટુકડીઓ મહેમદાવાદના રસ્તા પર માંડ સમાય એવાં મોટાં વાહનો લઈને પેટ્રોલિંગ કરવા લાગી. આ બધું જોઈને મનમાં ઊંડા ઉઝરડા પડતા હતા. મારું ગામ જાણે મારું ગામ જ ન રહ્યું. ભાજપ-સંઘ પરિવારપ્રેરિત ધિક્કાર-શબ્દાવલિ મારા ગામના ઘણા લોકોની બોલચાલની ભાષામાં પ્રવેશી. મુસ્લિમ વિસ્તારો શરૂ થતા હોય તે જગ્યાઓ ‘બોર્ડર’ કહેવાવા લાગી. મુસ્લિમો વિશે ચુનંદા શબ્દો પહેલાં અંદરોઅંદરની ખુસપુસમાં વપરાતા, તે ધીમે ધીમે કહેવાતી ‘હિંદુ ચેતના’ના ભાગરૂપે જાહેરમાં બોલાવા લાગ્યા. સાઠ-સિત્તેર વર્ષના જાણીતા ઇતિહાસમાં મહેમદાવાદમાં પહેલી વાર કરફ્યૂ લાગ્યો.

પહેલી વાર કરફ્યૂ લાગ્યો અને તેમાંથી થોડા કલાકની મુક્તિ મળી ત્યારે હું સીધો જાણીતા ગઝલકાર હનિફ ‘સાહિલ’—અમારા પઠાણસાહેબના ઘરે પહોંચ્યો. ધો.૧૧-૧૨માં તેમની પાસેથી ટ્યુશનમાં બાયોલોજીની સાથોસાથ ગઝલો વિશે પણ ઘણું જાણ્યું હતું. તેમની સાથે એક વાર ‘આદિલ’ મન્સૂરીને મળ્યો હતો. ભણી રહ્યા પછી પણ પઠાણસાહેબ સાથે પ્રેમનો અને ઘરે જવા-આવવાનો સંબંધ જળવાયો હતો. તેમનો બંગલો વહોરા સોસાયટીમાં હતો, પણ ત્યાં જતી વખતે મને કશો ખચકાટ થયો નહીં. એવો ખચકાટ કરવામાં મને મહેમદાવાદનું—મારા મનમાં રહેલા મહેમદાવાદનું—અપમાન લાગતું હતું. તેમના ઘરે અમે થોડી વાર બેઠા ત્યારે, લગભગ ભીની આંખે થયેલી વાતનો સૂર એ જ હતો કે ‘આપણા ગામને આ શું થઈ ગયું?’

આવો જ આઘાત ઓછેવત્તે અંશે અમદાવાદ અને ગુજરાત માટે લાગે તેમ હતો. નવી હિંદુ ચેતનાની અભિવ્યક્તિમાં ‘પેન્ટાલૂન’ જેવા સ્ટોર લૂંટવાના સંસ્કાર ક્યાંથી સામેલ થઈ ગયા, તેનું ગુજરાતની કહેવાતી અસ્મિતાના ધજાધારકોને ભાન જ ન રહ્યું. ના, અમદાવાદના પૉશ વિસ્તારમાં આવેલા એ સ્ટોર લૂંટનારાં કોઈ ગરીબનાં ટોળાં કે વ્યાવસાયિક ગુંડા ન હતા. અહેવાલો પ્રમાણે, લોકો કાર લઈને સ્ટોરમાં લૂંટઝપટ કરવા આવતા હતા. આ પ્રકારની અનેક આંચકાજનક વિસંગતિઓ અને હિંદુત્વના નામે દુનિયાનાં બધાં પાપ વાજબી ઠરાવવાની નવી-આત્મવિશ્વાસભરી માનસિકતાએ મને હચમચાવી નાખ્યો. તે આઘાતને બહાર કાઢવા માટે મેં મંટોની વિખ્યાત લઘુકથાઓ (‘સ્યાહ હાશિયે’)ના અંદાજમાં કેટલીક લઘુકથાઓ લખી. મંટો તો મંટો છે—તેની સાથે સરખામણી થોડી હોય? પણ ઘેરા વ્યંગથી ભરેલી તે કથાઓના કેન્દ્રસ્થાને એક જ લાગણી હતીઃ આટલી દેખીતી અમાનવીયતાને અને હિંસકતાને લોકો કેટલી ઠાવકાઈથી વાજબી ગણાવી રહ્યા છે. (તેમાંથી કેટલીક લઘુકથાઓની બ્લોગલિન્કઃ http://urvishkothari-gujarati.blogspot.com/2012/02/blog-post_29.html
મહેમદાવાદમાં શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વનું પોત પહેલી વાર ખંડિત થયું, ત્યારે તેને સાંધી લેવા માટે કંઈક કરવું જોઈએ એવું લાગ્યું. જાહેર જીવનમાં મારો અનુભવ શૂન્ય. લોકો સાથે છૂટથી હળવુંભળવું પણ ત્યારે ફાવે નહીં. પરંતુ મહેમદાવાદના અગ્રણી અને રેશનાલિસ્ટ તરીકે જાણીતા બિપિનભાઈ શ્રોફ મહેમદાવાદના વ્યાવસાયિક તેમ જ જાહેર જીવનમાં આગળ પડતું સ્થાન ધરાવતા હતા. તેમના કડક રેશનાલિસ્ટ વિચારો સામે ઘણાને વાંધો પડતો. છતાં અગ્રણી તરીકે તેમની પ્રતિષ્ઠા હતી. ગામના હિંદુ-મુસલમાનો સાથે તેમને સંપર્કો હતા. તેમની સાથે મળીને અમે નક્કી કર્યું કે મહેમદાવાદમાં એક શાંતિયાત્રા કાઢવી. બિપિનભાઈએ તેના માટે મંજૂરી માગી, જે મળી ગઈ.
પરંતુ બદલાયેલા માહોલમાં શાંતિ માટેના સીધાસાદા, નિર્દોષ પ્રયાસ કેટલા કઠણ નીવડી શકે અને ધિક્કારના માહોલમાં શાંતિ માટેની સામાન્ય ચેષ્ટા પણ ધિક્કારપ્રેમીઓને કેટલી ખટકી શકે, તેનો મને તો ઠીક, બિપિનભાઈને પણ અંદાજ ન હતો.

Thursday, February 18, 2021

કોવેક્સિનમાં 'નંબર વન' ગુજરાત

ભારત સરકારે ઑક્સફર્ડની (પૂનાની સિરમ ઇન્સ્ટિટ્યુમાં નિર્મિત) વેક્સિન કોવિશિલ્ડના ૧.૧ કરોડ ડોઝ અને ભારત બાયોટેકની કોવેક્સિનના ૫૫ લાખ ડોઝનો ઓર્ડર આપેલો છે. બંને આમ તો વેક્સિન છે અને સરકારે તે બંનેને મંજૂરી આપી છે. છતાં, મંજૂરીનો પ્રકાર જુદો છે અને આપણને સતત ‘ભારતીય વેક્સિન પર ભરોસો રાખવાનું’ કહેવામાં આવે છે.
કારણ કે--

  1. બ્રિટનમાં ઑક્સફર્ડ-એસ્ટ્રાઝેનેકાએ તૈયાર કરેલી અને ભારતની સિરમ ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં નિર્મિત કોવિશિલ્ડ તેના ક્લિનિકલ ટ્રાયલના ત્રણ તબક્કા પૂરા કરી ચૂકી હતી. ત્રીજા તબક્કાનાં પરિણામ ‘લાન્સેટ’ જેવા પ્રતિષ્ઠિત જર્નલમાં પ્રકાશિત થઈ ચૂક્યાં હતાં. એટલે બ્રિટનની સરકારે તેને મંજૂરી આપી. ત્યાર પછી ભારતે પણ તેને મંજૂરી આપી.
  2. હૈદરાબાદની કંપની ભારત બાયોટેક દ્વારા બીજી સંસ્થાઓના સહયોગથી વિકસાવાઈ રહેલી કોવેક્સિનના ક્લિનિકલ ટ્રાયલનો ત્રીજો તબક્કો ચાલતો હતો (હજુ ચાલે છે). હજુ સુધી તેના પહેલા તબક્કાના ટ્રાયલનાં પરિણામ જ ‘લાન્સેટ’માં પ્રગટ થયાં છે. છતાં, તેને ભારત સરકારે ઇમર્જન્સી સિચ્યુએશનમાં, ક્લિનિકલ ટ્રાયલ મોડમાં, રિસ્ટ્રિક્ટેડ યુઝ મા્ટે—એટલે કે, કટોકટીભર્યા કાળમાં, ક્લિનિકલ ટ્રાયલના ધોરણે, મર્યાદિત ઉપયોગ માટે મંજૂરી આપી છે. તેના ક્લિનિકલ ટ્રાયલના ત્રણ તબક્કા પૂરા થયા નથી અને તેનાં પરિણામો નિષ્ણાતોની આંખ તળેથી નીકળીને પ્રતિષ્ઠિત જર્નલમાં પ્રકાશિત થયાં નથી. માટે, તેની અસરકારકતા વિજ્ઞાનપ્રમાણિત નહીં, પણ ભરોસાનો વિષય છે.
  3. કોવેક્સિનના ક્લિનિકલ ટ્રાયલને રસીકરણ ઝુંબેશનો ભાગ બનાવવા માટે એવું કહેવામાં આવે છે કે સરકારે બધું જોઈવિચારીને, તબીબી તેમ જ નૈતિક બાબતોની તપાસ કરીને, પરવાનગી આપી છે. તે સાચું હોય તો પણ, તેનાથી કોવેક્સિનનો ડોઝ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ મટી જતો નથી. સામાન્ય ક્લિનિકલ ટ્રાયલ અને કોવેક્સિનના સરેઆમ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ વચ્ચે ફરક એક જ છેઃ ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં એક જૂથને દવા અને બીજા જૂથને સાદું-નિર્દોષ પ્રવાહી આપવામાં આવે છે અને તેમની પર થયેલી અસરની સરખામણી કરવામાં આવે છે, જ્યારે આ ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં માત્ર રસી જ આપવામાં આવે છે. એટલે બીજા કોઈ સાથે સરખામણીનો સવાલ આવતો નથી.
  4. કોવેક્સિનને ક્લિનિકલ ટ્રાયલ માટેના નિયમો લાગુ પડે છે. તેના માટે રસી લેનારે પૂરતી જાણકારી સાથેનું સંમતિપત્ર (ઇન્ફોર્મ્ડ કન્સેન્ટ ફોર્મ) ભરવું ફરજિયાત છે. સંમતિપત્ર સ્થાનિક ભાષામાં હોવું જરૂરી છે. રસી લેતાં પહેલાં તે શાંતિથી વાંચવાનો અને તેને લગતા પ્રશ્નો પૂછવાનો રસી લેનારનો અધિકાર છે. કારણ કે તે રસીકરણ ઝુંબેશમાં નહીં, ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં ભાગ લઈ રહ્યા છે. અઢાર વર્ષથી ઉપરની વ્યક્તિની રસી માટે પસંદગી કરવામાં આવે છે. પણ જો તે વાંચી ન શકતી હોય તો સંમતિપત્ર તેને વાંચી સંભળાવવું પડે છે.
  5. કઈ અવસ્થા ધરાવતા કે કઈ સારવાર લેતા લોકો કોવેક્સિન ન લઈ શકે, તેની પણ યાદી આપવામાં આવી છે. કારણ કે એ રસીની અસરો હજુ સુધી ભરોસાનો વિષય છે—વૈજ્ઞાનિક પુરાવાનો નહીં.
  6. રસી ચોક્કસ રોગ સામે પ્રતિકારકતા પેદા કરવા માટે લેવાની હોય છે. રસી નવી હોય કે ક્લિનિકલ ટ્રાયલના તબક્કે હોય ત્યારે મુખ્ય સવાલો હોય છેઃ તેની આડઅસર છે? તેની અસર ક્યારથી શરૂ થશે? તે ક્યાં સુધી ટકશે? આડઅસર ન થાય તે સારી બાબત છે. પણ તે રસી લેવાનો મુખ્ય હેતુ નથી, એટલું યાદ રાખવું પડે.
  7. કોવિશિલ્ડ રસીકરણ ઝુંબેશનો ભાગ છે, જ્યારે કોવેક્સિન સરકારમાન્ય ક્લિનિકલ ટ્રાયલ છે. ક્લિનિકલ ટ્રાયલમાં ફરજિયાત ભાગ લેવાની ફરજ ન પાડી શકાય, દબાણ ન કરી શકાય, 'સાહેબ નારાજ થશે'ની બીક પણ ન બતાવી શકાય. એવું કરવામાં આવે તો પછી રસી લઈ લીધાનાં બનાવટી પ્રમાણપત્રોનો ધંધો (જો શરૂ નહીં થયો હોય તો) શરૂ થઈ જશે. એના કરતાં પણ મહત્ત્વનો મુદ્દો એ કે આ ભારત છે, ચીન નથી. નથી ને?


આટલી હકીકતો જાણીતી હતી. આજે સરકારી આંકડાથી એ પણ જાણવા મળ્યું કે છત્તીસગઢ, દિલ્હી, ગુજરાત, કેરળ, ઉત્તર પ્રદેશ, તેલંગણા અને પશ્ચિમ બંગાળ—આ સાત રાજ્યોમાં કેન્દ્ર સરકારે કોવિશિલ્ડની સાથે સાથે કોવેક્સિનના ડોઝ પણ મોકલ્યા હતા. ગુજરાતના અપાયેલા કોવેક્સિનના ૧,૫૦,૪૦૦ ડોઝમાંથી ગુજરાત સરકારે ૧,૦૬,૦૪૩ ડોઝ અત્યાર સુધીમાં લોકોને આપી દીધા છે.

બીજાં છમાંથી બે રાજ્યો છત્તીસગઢ અને કેરળે તેમને કેન્દ્ર તરફથી અપાયેલા કોવેક્સિનના ડોઝમાંથી એક પણ ડોઝ લોકોને આપ્યો નથી. ઉત્તર પ્રદેશ જેવા ઉત્તર પ્રદેશમાં કેન્દ્ર સરકારે ૧,૬૫,૨૮૦ ડોઝ આપ્યા હતા. તેમાંથી રાજ્ય સરકારે ફક્ત ૯,૪૫૮ ડોઝ જ લોકોને આપ્યા છે. (બાકી કોવિશિલ્ડના આશરે ૧૯ લાખ ડોઝમાંથી ૬.૬ લાખ ડોઝ ઉ.પ્ર.સરકારે લોકોને આપ્યા છે)

તો ગુજરાતમાં ફેબ્રુઆરી ૯,૨૦૨૧ સુધીમાં કોવેક્સિનના ૧,૦૬,૦૪૩ ડોઝ અપાઈ ચૂક્યા છે. તે લેનારમાંથી જે લોકો આ વાંચતા હોય તેમની પાસેથી આટલી જાણકારી આપવા વિનંતી.
  • તમે ઇન્ફોર્મ્ડ કન્સેન્ટ ફોર્મ જોયું હતું?
  • તે ગુજરાતીમાં હતું કે અંગ્રેજીમાં કે બીજી કોઈ ભાષામાં?
  • તે ફોર્મ તમે વાંચ્યું હતું?
  • તે ફોર્મમાં તમે સહી કરી હતી?
  • ફોર્મમાં સહી વાંચીને કરી હતી કે વાંચ્યા વિના?
  • એ સિવાય બીજું કોઈ ફોર્મ ભર્યું હતું?
  • રસી લેવા માટે તમારી પર કોઈ પણ પ્રકારનું દબાણ કરવામાં આવ્યું હતું?
આ સવાલના જવાબ ફક્ત કોવેક્સિન લેનાર અથવા તેને આપવાની પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા કે આધારભૂત માહિતી ધરાવતા લોકોએ જ આપવા વિનંતી.

Friday, February 12, 2021

પત્રકારત્વની સફર (૩૨) : ધ્રુવીકરણ અને ધિક્કારના યુગમાં પ્રવેશ

(ભાગ-૧) (ભાગ-૨) (ભાગ-૩) (ભાગ-૪) (ભાગ-૫) (ભાગ-૬) (ભાગ-૭) (ભાગ-૮) (ભાગ-૯) (ભાગ-૧૦) (ભાગ-૧૧)  (ભાગ-૧૨) (ભાગ-૧૩) (ભાગ-૧૪) (ભાગ-૧૫) (ભાગ-૧૬) (ભાગ-૧૭) (ભાગ-૧૮) (ભાગ-૧૯) (ભાગ-૨૦) (ભાગ-૨૧) (ભાગ-૨૨) (ભાગ-૨૩) (ભાગ-૨૪) (ભાગ-૨૫) (ભાગ-૨૬) (ભાગ-૨૭) (ભાગ-૨૮) (ભાગ-૨૯) (ભાગ-૩૦) (ભાગ-૩૧)

‘નવસર્જન’માં મેં કામ શરૂ કર્યાના એકાદ મહિના પછી પરમ મિત્ર પૂર્વી ગજ્જર દસ્તાવેજીકરણના કામમાં મારી સાથીદાર તરીકે જોડાઈ. તેને માર્ટિનભાઈ સાથે સ્વતંત્ર રીતે પણ પરિચય હતો. અમારી દોસ્તી પાંચ-છ વર્ષ જૂની, પણ સાથે કામ કરવાનો આ પહેલો પ્રસંગ હતો. તેની સાથે કામ કરવું ફાવશે કે નહીં તેની મને  અવઢવ ન હતી. અમે કાર્યકરો સાથે અને તક મળ્યે માર્ટિનભાઈ સાથે વાતચીત કરીને સંસ્થાના દસ્તાવેજીકરણનું કામ શરૂ કરી દીધું. બપોરે અમે સાથે જમતાં હતાં. અમે બંને સ્વાદિયાં. એટલે વાતોની સાથે ભોજનની પણ રંગત જામતી. માર્ટિનભાઈ ઑફિસમાં હોય અને સમયની અનુકૂળતા થાય, ત્યારે અમે ત્રણે સાથે જમતાં હતાં. તેમની અમારી સાથેની વર્તણૂંક હંમેશાં મિત્ર તરીકેની રહી. તેમાં ક્યારેય ‘તમે મારી સંસ્થામાં કામ કરો છો’ એવો ભાવ આવ્યો નહીં.

પ્રથમ દૃષ્ટિએ ‘નવસર્જન’માં ગમી જાય એવી ઘણી બાબતો હતીઃ માર્ટિનભાઈની ઑફિસ અને તેમની ખુરશી એકદમ સાદી, બીજા લોકો વાપરતા હોય તેવી હતી. ઑફિસ એક ફ્લૅટમાં હોવા છતાં, બિનજરૂરી ભપકાબાજી કે અસ્વાભાવિક લાગે એવી સાદગી ન હતાં. ઑફિસ કાર્યકરોથી ધમધમતી રહેતી. સંસ્થાની કામગીરીનો અને કાર્યકરોના ઉત્સાહનો એ મધ્યાહ્ન ચાલતો હોય, એવું લાગતું હતું. ઠીકઠાક કે સાવ ઓછું ભણેલાં દલિત કાર્યકરોનાં ધગશ -આત્મવિશ્વાસ અને કેટલાંકની કાયાપલટ જોઈને-તેના વિશે સાંભળીને અને તેમની કામગીરીના અનુભવોથી હું ચકિત થતો હતો. એક નવું અને નહીં જોયેલું વિશ્વ મારી સામે ખુલી રહ્યું હતું.

નવસર્જનની ઑફિસમાં પહેલા વર્ષે (ફોટોઃ લંકેશ ચક્રવર્તી)
દલિતો સાથે રખાતા ભેદભાવ અનેક મોઢાળા હતા. તે વિશેની મારી મૂળભૂત સમજ માર્ટિનભાઈ સાથેની નિકટ પરિચય પછી ઘડાતી થઈ હતી. તેના આધારે ‘સંદેશ’માં થોડા અહેવાલ પણ લખ્યા હતા. પરંતુ મને સમજાતું હતું કે તે લાંબી અને અમુક હદે આજીવન ચાલનારી સફર રહેશે. કેમ કે, ભારતમાં માણસ જ્ઞાતિવાદી તરીકે જન્મે છે. ત્યાર પછી આખી જિંદગી તેણે એ માનસિકતાને કાબૂમાં લેવાનું, નાબૂદ કરવાનું અને તે પ્રગટ કે અપ્રગટ રીતે ફરી ઉથલો ન મારે તે ધ્યાન રાખવાનું હોય છે—જો જ્ઞાતિવાદી માનસિકતા ખટકતી હોય તો. તેમાં, રજનીકુમાર પંડ્યાએ બીજા સંદર્ભે લખ્યું હતું તેમ, એક સ્વપ્ને સવાર પડી જતી નથી. હું એ સફર ખેડવા તૈયાર હતો. મારામાં જ્ઞાતિનું ગૌરવ ન હતું. સભાનતા પણ નહીં. જ્ઞાતિની સભાનતા ન હોવી,એ પણ અમુક અર્થમાં પ્રિવિલેજ (વિશેષાધિકાર)નું જ લક્ષણ છે. બાકી, દલિત બાળકને પોતે સભાનતા ન લાવવી તો પણ, સામેવાળા એ સભાનતા તેના માથે મારે.

જ્ઞાતિગૌરવ ને તેનો અહેસાસ ખરી પડે એ સફરનો પહેલો મુકામ. ત્યાંથી સમાનતાના આદર્શની દિશામાં શક્ય એટલી ગતિ કરવાની હોય. આ લાંબી સફર યોગ્ય રીતે શરૂ થયાનો સંતોષ હતો. ‘નવસર્જન’માં જોડાયા પછી તરત ત્રણ દિવસ માટે કાર્યકરોની શિબિરમાં શ્રોતા તરીકે બેઠો. ત્યારે પૂર્વી હજુ જોડાઈ ન હતી. તે શિબિરમાં જુદા જુદા તાલુકા-જિલ્લામાં કામ કરતા કાર્યકરો તેમના જે કંઈ અનુભવ કહે, તેનું મારે કેસેટમાં રેકોર્ડિંગ મારે કરવાનું હતું. અમારે કરવાના દસ્તાવેજીકરણ માટેની કાચી સામગ્રીનો તે એક ભાગ હતો.  આ શિબિરમાં ચંદુભાઈ મહેરિયા સાથે મુલાકાત થઈ. અગાઉ એક વાર ‘નવસર્જન’ની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે બીજા લોકોની સાથે માર્ટિનભાઈએ સંસ્થાની બહારના શુભેચ્છક મિત્રોને બોલાવ્યા હતા. ત્યારે ચંદુભાઈની વૈચારિક સ્પષ્ટતા અને ઉગ્ર બન્યા વિના ટીકાત્મક મુદ્દા મુકવાની તેમની વિશેષતા સ્પર્શ્યાં હતા. શિબિરમાં પહેલા દિવસે અમે મળ્યા અને માર્ટિનભાઈએ મારા ‘નવસર્જન’માં જોડાવા વિશે ચંદુભાઈને વાત કરી, એટલે તેમણે રાજીપો વ્યક્ત કરીને કહ્યું કે ‘હવે એમને જવા ન દેતા.’

ઑક્ટોબર, ૨૦૦૧માં હું ‘નવસર્જન’માં જોડાયો, તે સમયગાળો ગુજરાતમાં રાજકીય પરિવર્તનનો હતો. ભૂકંપ પછીના સમયગાળામાં કુશાસનની અને અશાસનની ફરિયાદોથી મુખ્ય મંત્રી કેશુભાઈ પટેલનું આસન ડોલી રહ્યું હતું. ગ્રામ્ય અંદાજવાળા-સીધાસાદા કિસાનપુત્રની છબી તેમની તરફેણમાં હતી. કોઈ બાબત માટે થનાર ખર્ચના રૂપિયા ક્યાંથી આવશે, એવું એક પત્રકારે તેમને પૂછ્યું, ત્યારે તેમણે કહ્યું હતું, ‘તારા બાપના તબેલામાંથી.’ એક વાર રાષ્ટ્રિય સ્વયંસેવક સંઘના કાર્યક્રમમાં તે ખાખી ચડ્ડી પહેરીને ખુરશી પર બેઠા હતા, એવો ફોટો છપાયો, ત્યાર પછી મેં ‘સમકાલીન’ની મારી હાસ્યકોલમમાં એક લેખ લખ્યો હતો. તેનું મથાળું આપ્યું હતું, ‘ચડ્ડી પહનકે ફૂલ ખીલા હૈ’. (તે છપાયો ત્યારે સાથે કેશુભાઈનો ચડ્ડીવાળો ફોટો પણ મુકાયો હોવાથી વાચકોની કલ્પના માટે કશું બાકી રહ્યું ન હતું.)
કેશુભાઈને સાંકળીને અનેક રમુજો વહેતી થઈ હતી. તેમાંથી યાદ રહી ગયેલી એક રમુજઃ ગામલોકોએ કેશુભાઈનું સન્માન કર્યું અને તેમને એક કેલ્ક્યુલેટર આપ્યું. કેશુભાઈએ સન્માન બદલ આભાર માન્યો, પણ કેલ્ક્યુલેટર પર CASIO વાંચીને કહ્યું, ‘તમે લોકો હજુ સુધર્યા નહીં. તમે મને જે નામે બોલાવો છો, તે આની ઉપર લગાડવાની શી જરૂર હતી?’ રિડીફ.કૉમની ગુજરાતી વેબસાઇટ પર તો કેશુભાઈ વિશેની કેટલીક રમૂજોનું  સંકલન એક સ્ટોરી તરીકે મુકવામાં આવ્યું હતું. તેમાં આરંભે કેશુભાઈની ગંભીરતા પ્રસ્થાપિત કર્યા પછી, કશા દુર્ભાવ વિના જોક્સ આપવામાં આવ્યા હતા અને એવું પણ સૂચવાયું હતું કે કેશુભાઈ વિશેની આવી રમુજોની એક આખી વેબસાઇટ શરૂ શકે, જેને 'કેશુફન.કૉમ' નામ આપી શકાય. આવી રમુજો કેશુભાઈ માણતા હશે કે નહીં, એ તો ખબર નથી, પણ એવી રમુજો સામે કિન્નાખોરી રાખીને  સીધાં કે આડકતરાં કોઈ પગલાં લેવાયાં હોય કે કોઈને સતાવાયા હોય, એવું યાદ નથી.
મને ત્યારે રાજકારણમાં જરાય રસ પડતો ન હતો. મનમાં એવો ઉપલક ખ્યાલ હતો કે છેવટે બધા સરખા છે ને આપણા કોઈ નથી. કટોકટી વિશે મને ઠીક ઠીક ખબર હતી અને કોઈ રાજકારણી વિશે ભાવ પેદા થયો ન હતો. રાજકારણ-સમાચારો-રાજકીય કાર્ટૂન વગેરેમાં મારી પ્રાથમિક દીક્ષા રાજીવ ગાંધીના-બોફર્સકાંડના સમયગાળામાં થઈ હતી. રાજીવ ગાંધીને હરાવીને વી.પી.સિંઘ વડાપ્રધાન બન્યા ત્યારે રાજકારણની આંટીઘૂંટીની કશી સમજ ન હોવા છતાં સારું લાગ્યું હતું. બાબરી મસ્જિદ અને રામમંદિર વિશે સામાન્ય જાણકારી હતી, પણ કશો વિશેષ અભિપ્રાય ન હતો. અમદાવાદમાં કોમી તોફાનો થાય તેની અસર મહેમદાવાદના સમાજજીવનને સ્પર્શતી ન હતી. મહેમદાવાદમાં સ્વાભાવિક લાગતું હિંદુ-મુસલમાનોનું સહઅસ્તિત્વ કોમી દ્વેષથી દૂષિત બન્યું ન હતું.

પરંતુ મૂળભૂત પ્રકૃતિ સ્થાપિત હિતો-એસ્ટાબ્લિશમેન્ટની વિરુદ્ધની હતી અને ‘અભિયાન’માં તે દૃઢ બની. તેથી કેશુભાઈની ઢીલાશ અને તેમના પરિવારના એક સભ્ય પર થતા ભ્રષ્ટાચારના આરોપને કારણે તેમની અઢળક ટીકામાં કશું અજૂગતું લાગતું ન હતું. સતત આકરી ટીકાઓ પછી ઑક્ટોબર ૨૦૦૧માં નરેન્દ્ર મોદી ઉપરથી મુખ્ય મંત્રીના પદે ટપકી પડ્યા. ત્યારે પણ મને થયું, ઠીક છે. મારા જેવા રાજકારણથી દૂર રહેનારા-તેમાં રસ નહીં ધરાવનારાને શો ફરક પડે છે? ‘ટપકી પડ્યા’ એવું તો એટલે લાગ્યું કે ગુજરાતમાં બીજા ઘણા નેતાઓ મુખ્ય મંત્રીપદ માટેના ઉમેદવાર હતા, જ્યારે નરેન્દ્ર મોદી દેખીતી રીતે ક્યાંય ચિત્રમાં ન હતા અને દિલ્હીથી આવી પહોંચ્યા હતા.

નરેન્દ્ર મોદી વિશે હું ખાસ કશું જાણતો ન હતો. અગાઉ રાધનપુરમાં રિપોર્ટિંગ વખતે પ્રશાંતે મોદીને થોડે દૂરથી ચીંધીને એક નંબરના અભિમાની માણસ તરીકે તેમનો ટૂંક પરિચય આપ્યો હતો. પણ રાજકારણથી મારે એટલું છેટું કે મારા મનમાંથી તે નામ નીકળી ગયું હતું. ઑક્ટોબર ૨૦૦૧થી છાપાંની ઑફિસોની બહાર મારી નવી કામગીરી-નવી કારકિર્દી શરૂ થઈ અને નરેન્દ્ર મોદી એ જ અરસામાં ગુજરાતના મુખ્ય મંત્રી બન્યા. ટૂંક સમયમાં જ તેમના સ્વભાવનું પોત પ્રકાશ્યું. એક પત્રકાર મિત્રે પ્રેસ કૉન્ફરન્સમાં તેમને સવાલ પૂછ્યા ત્યારે તેમણે ઉદ્ધતાઈથી જવાબ ઉડાડી દીધો. મને આ વાતની જાણ થઈ, ત્યારે પ્રશાંતનો અભિપ્રાય યાદ આવ્યો અને થોડો ગુસ્સો આવ્યો. પણ તેમનાથી વધારે ખરાબ પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં હાજર રહેલા સાથી પત્રકારો વિશે લાગ્યું. તેમાંથી ઘણાખરાએ નરેન્દ્ર મોદીની ઉદ્ધતાઈનો વિરોધ કરવાને બદલે, હસીને તેમની ઉદ્ધતાઈને સમર્થન આપ્યું. એટલું ઓછું હોય તેમ, કેટલાક તો સવાલ પૂછનાર પત્રકારમિત્રને શિખામણો આપવા લાગ્યા.

જાન્યુઆરી ૨૬, ૨૦૦૨થી ‘આરપાર’ અને ફેબ્રુઆરી ૨૩, ૨૦૦૨થી ‘હૉટલાઇન’ સાપ્તાહિકો શરૂ થયાં, ત્યાં સુધીમાં નવા મુખ્ય મંત્રી મોદીના નામે ઉદ્ધતાઈ સિવાય બીજું ખાસ કંઈ જમા બોલતું ન હતું. પછી આવી વર્ષ ૨૦૦૨ના ફેબ્રુઆરીની ૨૭ તારીખ. ગોધરા સ્ટેશને કારસેવકોને જીવતા સળગાવી દેવાનો અરેરાટીભર્યો હત્યાકાંડ બન્યો. દિવસભર સરકાર તરફથી એ ઘટનાની ગંભીરતા મોળવીને સમાચાર અપાતા રહ્યા. ભૂલતો ન હોઉં તો, મૃતકોનો આંકડો પણ ઓછો જાહેર કરવામાં આવતો હતો. તે સમયે વિક્રમભાઈ વકીલના સાપ્તાહિક ‘હૉટલાઇન’ સાથે સંકળાયેલો પ્રશાંત દયાળ ૨૭મીની સાંજે ગોધરા પહોંચી ગયો. મુખ્ય મંત્રી નરેન્દ્ર મોદી પણ સાંજે ગોધરા પહોંચ્યા. ત્યાં લોકોનો રોષ એવો હતો કે તેમનો ટપલીદાવ થવાનો જ બાકી રહ્યો. હિંદુત્વના રાજકારણને આગળ કરીને સત્તા પર પહોંચેલા ભાજપના રાજમાં હિંદુ કારસેવકોને આ રીતે સળગાવી દેવામાં આવે, તેનાથી કટ્ટર રાજકીય હિંદુત્વના સમર્થકો રોષમાં હતા. પ્રશાંતે તેના આંખેદેખ્યા અહેવાલમાં નોંધ્યું છે કે તેને નરેન્દ્ર મોદીની આંખોમાં ભય દેખાયો.

ગોધરાથી પાછા ફરતી વખતે મુખ્ય મંત્રી મોદીના મનમાં શું ચાલ્યું હશે, એ કલ્પનાનો વિષય છે. પણ ૨૭મી પછી અપાયેલા બંધના એલાનને સરકારના પૂરેપૂરા આશીર્વાદ હતા. ગોધરાથી મૃતદેહોને અમદાવાદ લાવવાનો ઉશ્કેરણીપ્રેરક નિર્ણય પણ લેવામાં આવ્યો. ત્યાર પછીના ત્રણ દિવસ જ નહીં, મહિનાઓ સુધી ગુજરાતમાં શરમજનક ખૂનામરકી-મુખ્યત્વે મુસ્લિમવિરોધી હિંસા અને લૂંટફાટ ચાલ્યાં. નરેન્દ્ર મોદીએ સીધીસાદી માનવતા-લાગણી-સંવેદનાને, અને તત્કાલીન વડાપ્રધાન વાજપેયીએ રમતો મુકેલો શબ્દપ્રયોગ વાપરીને કહું તો, ‘રાજધર્મ’ને કોરાણે મુકી દીધાં. ગુજરાતમાં ધિક્કાર અને ઉશ્કેરણીના રાજકારણનો નવો યુગ આરંભાયો. ૨૦૦૨ પહેલાં કોમી હિંસા ગુજરાતનાં અમુક શહેરોના અમુક વિસ્તારો પૂરતી મર્યાદિત રહેતી હતી, પરંતુ ૨૦૦૨માં તે અનેક નવા વિસ્તારોમાં વ્યાપી ગઈ.  તેના વિશે ઘણું લખાયું છે ને લખાશે.

મહેમદાવાદમાં ૨૭મીના ગોધરાના સમાચાર આવ્યા પછી માહોલમાં તંગદીલી ન હતી. એ વખતે જાહેર સમાચાર કે એલાન માટે ગામના બજારમાં થાંભલાના ટેકે એક પાટિયું મૂકવામાં આવતું હતું. એવા પાટિયામાં ગામના મુસલમાનો સહિતના બધા લોકોએ ગોધરામાં જે બન્યું તે અંગે દુઃખ વ્યક્ત કર્યું હતું અને બંધના એલાનમાં સામેલગીરી જાહેર કરી હતી. એ જ દિવસે મહેમદાવાદમાં અમારાં નિકટનાં મિત્રદંપતિ શેફાલી અને વિજય પટેલ તેમની નાની દીકરી સાથે કાયમ માટે કૅનેડા સ્થાયી થવા માટે નીકળવાનાં હતાં. પટેલનું ઘર તે વર્ષોમાં અમારાં બંને માટે મહેમદાવાદની એકમાત્ર બેઠક હતું, જ્યાં અકારણ જઈને ગપ્પાંગોષ્ઠિ કરી શકાય. તે બંધ થતું હોવાનો મનમાં રંજ હતો, પણ ગોધરાના સમાચાર અને તેના પછી વાતાવરણમાં સર્જાઈ રહેલા તનાવમાં વિજય-શેફાલી વિના વિધ્ને, સહીસલામત અમદાવાદ એરપોર્ટ પહોંચી જાય તે અગત્યનું બન્યું. રાત્રે તેમના સુખરૂપ એરપોર્ટ પહોંચવાના સમાચાર જાણીને, તેમના જવાનું દુઃખ ને સલામતી વિશે હાશ થઈ.

પરંતુ મારી સ્મૃતિમાં પહેલી વાર મહેમદાવાદની હાશ છિનવાઈ ગઈ. બીજા દિવસે છમકલાંની શરૂઆત થઈ. ત્યાર પછીના સમયમાં હું કોઈ અજાણ્યા ગામમાં આવી પડ્યો હોઉં એવું લાગતું હતું. બધું પરિચિત હતું, છતાં બધું જાણે અજાણ્યું બની ગયું. બીજા દિવસે અગાસી પર ગયો, ત્યારે બે-ચાર ઠેકાણેથી આકાશમાં ઉપર ચડતા ધુમાડા જોઈને મારા મનમાંથી ઊંડો નિઃસાસો નીકળી ગયો.
એવામાં જાણ થઈ કે ઘરથી પાંચેક મિનિટના અંતરે આવેલા એક શોપિંગ સેન્ટરમાં તોડફોડ ચાલી રહી છે. હું મારો કૅમેરા લઈને કશો વિચાર કર્યા વિના નીકળી પડ્યો. મહેમદાવાદમાં તે વળી શું વિચારવાનું? આગળ રસ્તાના વળાંક પાસે બે પોલીસ સામા મળ્યા. તેમને જોઈને હું સમજી ગયો કે તે લોકો તોફાનીઓના ટોળાની કામગીરીમાં દખલ ન કરવી પડે એટલે તોફાનથી અવળી દિશામાં જઈ રહ્યા છે. ત્યાંથી તોફાનીઓના નાનકડા ટોળાના અને તોડફોડના અવાજ સંભળાતા હતા. એક માણસ મોટરસાયકલ પર ટોળાને દોરી રહ્યો હોય એવું લાગતું હતું. તે મોટે ભાગે સ્થાનિક લાગતો હતો.

ટોળાં જે દુકાનો પાસે તોડફોડ કરતાં હતાં તેમની નજીક જઈને ફોટા પાડવામાં સલામતી ન હતી અને ઝૂમ લૅન્સ ન હોવાને કારણે દૂરથી સારા ફોટા આવે તેમ ન હતા. છતાં, એક-બે ફોટા પાડ્યા, ત્યાં રસ્તાના સામા છેડેથી એક માણસે હું શાના અને કોના માટે ફોટા પાડું છું, એવું તપાસના ભાવથી પૂછ્યું. મેં કંઈક ઉડાઉ જવાબ આપ્યો, પણ મહેમદાવાદમાં કોઈ આવું પૂછે એ વાત જ બહુ વસમી લાગી. ઓક્ટ્રોય નાકા પાસે આવેલી કેટલીક દુકાનો પણ સળગાવવામાં આવી હતી. આ બધાં દૃશ્યો જોઈને મને થયું, જાણે આ મારું મહેમદાવાદ નથી.

આ બધાં દૃશ્યો મને કોઈ ખરાબ સપનાં જેવાં લાગતાં હતાં. તેનો સ્વીકાર ધીમે ધીમે આવ્યો, પણ આઘાત ઓસર્યો નહીં. હિંસા અને લૂંટફાટના બનાવો અંગે શરમ કે અફસોસ અનુભવવાને બદલે મુખ્ય મંત્રી મોદીએ તેને હિંદુ ગૌરવનો મામલો બનાવી દીધાં. મુસ્લિમવિરોધી હિંસાની તથા એ મુદ્દે મુખ્ય મંત્રીની ટીકા કરનારાને તેમણે હિંદુવિરોધી, ગુજરાતવિરોધી, સ્યુડો-સેક્યુલર જેવાં વિશેષણોથી નવાજવાનું શરૂ કર્યું. અંગ્રેજી અખબારો-પત્રકારો અને ત્યારે સક્રિય બે ચેનલો ‘એનડી ટીવી’ તથા ‘આજ તક’ને પણ નરેન્દ્ર મોદીએ હિંદુવિરોધીવાળી હરોળમાં જ ગોઠવી દીધી. કારણ કે તે મુસ્લિમવિરોધી હિંસામાં સરકારની ભૂમિકાની આકરી ટીકા કરતાં હતાં.

‘NDટીવી’ કે ‘આજ તક’નું પત્રકારત્વ ક્ષતિરહિત કે ૧૦૦ ટકા હતું એમ નથી. પરંતુ તેમનો મુખ્ય 'વાંક' એ હતો કે તે મુસ્લિમવિરોધી હિંસા અને તેમાં રાજ્યની ભયંકર ભૂમિકા વિશે કડક ટીકા કરતાં હતાં. પત્રકારત્વની ગુણવત્તાના માપદંડથી જ ટીકા કરવાની હોય તો ગુજરાતી છાપાં મુસ્લિમવિરોધી હિંસાને સ્વાભાવિક ગણાવવામાં અને લાગણીઓ ઉશ્કેરવામાં ભાન ભૂલ્યાં હતાં. છતાં, તેમના વિશે મુખ્ય મંત્રી અને મુસ્લિમવિરોધી હિંસાના બીજા સમર્થકોને કંઈ કહેવાનું ન હતું. મુખ્ય મંત્રી મોદીએ ત્યારે જે વલણ અપનાવ્યું, તે ઘણા લોકોને પોતાના મુસ્લિમદ્વેષ માટે ટેકારૂપ, તેને વાજબી ઠરાવવા માટેના પીઠબળ જેવું અને તેની આક્રમક અભિવ્યક્તિ માટેનું મોકળું મેદાન પૂરું પાડનારું લાગ્યું.

આવા વાતાવરણમાં ‘હૉટલાઇન’ એકદમ જમણેરી, રાજકીય હિંદુત્વના સમર્થન તરફ ઢળેલું હતું. પરંતુ ત્યાં મારી કોલમ શબ્દોના અવળચંડા અર્થ વિશેની હતી. ઉપરાંત, રાજકીય દૃષ્ટિબિંદુના મૂળભૂત તફાવત છતાં, વિક્રમભાઈ સાથે સાથેની દોસ્તીમાં બીજા અનેક તાણાવાણા હતા. તેથી એ કોલમ પહેલાંની જેમ ચાલતી રહી. ‘આરપાર’નું વલણ મધ્યમમાર્ગી હતું. તે હિંદુ લાગણી-હિંદુ હિતના નામે મુસ્લિમદ્વેષ ભડકાવવાની  હરીફાઈમાં ન હતુ. તેથી ત્યાં લખવામાં બંને પક્ષે કશી અડચણ ન હતી. બાકી રહ્યું ગુજરાતી ‘મિડ ડે’. ત્યાં તંત્રી સૌરભ શાહે અંતિમવાદી જમણેરી લાઇન લીધી હતી, પણ છાપાની લાઇન જોઈને કોલમ લખવાના ધંધામાં હું ન હતો. એટલે મેં મને જે લાગ્યું, તે લખીને મોકલવાનું ચાલુ રાખ્યું. હિંસા પ્રત્યે સગવડીયા ઉપેક્ષાભાવ કે અનુમોદન ભાવની ટીકા કરતા મારા બે લેખ યથાતથ છપાયા પણ ખરા. ત્યાર પછીના મારા લેખનું મથાળું હતું, ‘ગુજરાતી ન્યૂટનના અધોગતિના નિયમો’. તેણે મને પ્રેમથી કોલમ લખવાનું આમંત્રણ આપનાર સૌરભભાઈની અને મારી નાનકડી કસોટી કરી. 

નોંધઃ પોસ્ટમાં અગાઉ ૨૭ ફેબ્રુઆરીને બદલે ચૂકથી ૨૮ ફેબ્રુઆરી લખાયું હતું અને બંધનું એલાન માર્ચ ૧ના રોજ હતું. મિત્ર બિનીત મોદીએ ધ્યાન દોરતાં તે સુધારી લીધું છે.

Saturday, February 06, 2021

પત્રકારત્વની સફર (૩૧) : નવી શરૂઆતો, નવા ઉઘાડ

(ભાગ-૧) (ભાગ-૨) (ભાગ-૩) (ભાગ-૪) (ભાગ-૫) (ભાગ-૬) (ભાગ-૭) (ભાગ-૮) (ભાગ-૯) (ભાગ-૧૦) (ભાગ-૧૧)  (ભાગ-૧૨) (ભાગ-૧૩) (ભાગ-૧૪) (ભાગ-૧૫) (ભાગ-૧૬) (ભાગ-૧૭) (ભાગ-૧૮) (ભાગ-૧૯) (ભાગ-૨૦) (ભાગ-૨૧) (ભાગ-૨૨) (ભાગ-૨૩) (ભાગ-૨૪) (ભાગ-૨૫) (ભાગ-૨૬) (ભાગ-૨૭) (ભાગ-૨૮) (ભાગ-૨૯) (ભાગ-૩૦)

છ વર્ષની પત્રકારત્વની નોકરી દરમિયાન આવેલો સૌથી વધુ આનંદ મનગમતું લખવાનો, સારા મિત્રો મેળવવાનો અને સરસ વ્યક્તિઓને મળવાનો હતો. લખવું ઘણું ગમતું હતું. પણ તે નોકરી વિના લખી શકાશે, એવું લાગતું હતું. પત્રકારત્વનો બહાર દેખાડાતો ચળકાટ આત્મસાત્ થયો ન હતો. એટલે ફુલટાઇમ નોકરી છોડવાનું નક્કી કરતી વખતે એ ચળકાટને ફગાવવાનો કે ખંખેરવાનો કોઈ પ્રશ્ન આવ્યો નહીં.
 
પત્રકારત્વ સાથે થયેલું જોડાણ પણ પૂર્વનિર્ધારિત કે સેવેલા સ્વપ્નના ફળ જેવું નહીં, આકસ્મિક જ હતું. પચીસમા વર્ષે પત્રકારત્વમાં આવતાં પહેલાં કંઈક કામગીરી કરી ને તલાશી હતી. બીએસ.સી. થયા પછી એમએસ.સી. ચાલુ હતું ત્યારે કોર ફાર્માસ્યુટિકલમાં પહેલા અમદાવાદ ઑફિસે અને પછી છત્રાલમાં આવેલા પ્લાન્ટ પર ઇન્ટરવ્યૂ આપવા ગયો હતો. પસંદ થયો હતો. પણ એટલું દૂર અપ-ડાઉન થાય એમ ન હોવાથી તે નોકરી ન લીધી. એવું જ ગુજરાત પર્સ્ટોર્પ કંપની માટે થયું. પશ્ચિમ રેલવેમાં આસિસ્ટન્ટ સ્ટેશન માસ્ટર તરીકેની બે લેખિત અને એક મૌખિક પરીક્ષામાં પાસ થઈને મેડિકલ ટેસ્ટ માટે વડોદરા જવાનો ઓર્ડર આવી ગયો હતો. પરંતુ એ જ અરસામાં ગુજરાત રિફાઇનરીમાં એપ્રેન્ટિસ પ્લાન્ટ ઑપરેટર તરીકે પસંદગીનો તાર આવ્યો. એટલે કેન્દ્ર સરકારની એક કાયમી નોકરી જવા દઈને કેન્દ્ર સરકારની બીજી વધુ સારી નોકરીમાં એપ્રેન્ટિસ તરીકે જોડાયો.

પરંતુ છ મહિના મુંબઈનિવાસ સહિત દોઢ વર્ષની એપ્રેન્ટિસશીપ પછી અમારી બૅચને કાયમીને બદલે રવાના કરવામાં આવી. આકાશવાણીમાં એનાઉન્સરની લેખિત પરીક્ષામાં પાસ થયો,પણ ઇન્ટરવ્યૂ-ઑડિશનમાં સફળ ન થયો. એલઆઇસીની ઑફિસમાં ધંધો પુરબહારમાં હોય ત્યારે ત્રણ મહિના માટે પડતી કામચલાઉ સહાયકની કામગીરી પણ નડિયાદ ઑફિસમાં કરી. એક વર્ષ સદંતર બેકારીનું અને ફિલ્મસંગીતના શોખના દૃઢીકરણનું રહ્યું. ત્યાર પછી ‘નવનીતલાલ એન્ડ કંપની’ નામે પ્રખ્યાત એડ એજન્સીમાં ટ્રેની ક્લાયન્ટ સર્વિસિંગ તરીકે નોકરી મળી, જે સૌથી અણગમતી હતી.

પત્રકારત્વમાં પ્રવેશ પહેલાંના અસ્થાયી સંસાર
આટલું ફ્લૅશબૅક એટલા માટે આપ્યું કે છેક એડ એજન્સીમાં કામ કરતો થયો, ત્યાં સુધી પત્રકારત્વના ક્ષેત્રમાં કારકિર્દીનો કોઈ ખ્યાલ જ ન હતો. ‘અભિયાન’માં ટ્રેની રિપોર્ટર-કમ-સબએડિટર માટે જાહેરાત આવી ત્યારે તેમાં અરજી કરી, પણ કશી નક્કર અપેક્ષા વિના. મારા સુખદ આશ્ચર્ય વચ્ચે ‘અભિયાન’ની મુંબઈ ઑફિસમાં નિમણૂંક મળી. તેના થોડા જ દિવસોમાં હોમ પીચ પર હોવાનો અહેસાસ થવા લાગ્યો.

અવિનાશ પારેખ-કેતન સંઘવીના ‘અભિયાન’ના એ છેલ્લા મહિના હતા. ત્યાં લગભગ આદર્શ કહી શકાય એવી મોકળાશનો-માલિકોની અનૌપચારિક ઉદારતાનો સ્વાદ ચાખવા મળ્યો. એટલે મનમાં સુષુપ્ત રહેલી સ્વતંત્રતા માટેની ઝંખનાને મજબૂત આધાર મળ્યો. અમદાવાદના ગુજરાતી પત્રકારત્વમાં એવી મોકળાશ અસંભવ હતી. પૂર્તિઓમાં જે લેખકોને પુરસ્કાર અપાતા, તેમને મળતી રકમ મામુલી હતી. છાપાના બૅનરના કે પ્રસિદ્ધિના જોરે બહારથી કમાઈ લેવાનું અથવા બીજેથી કમાઈને લેખનમાંથી મળતી લોકપ્રિયતામાં મહાલવાનું—એ સામાન્ય રિવાજ હતો. તેમાં મારું ગાડું ક્યાંથી ગબડે?

રિપોર્ટિંગમાં મારો જીવ ન હતો. ૧૯૯૬થી પરમ મિત્ર બનેલા પ્રશાંત દયાળ કે અનિલ દેવપુરકર જેવા હાડોહાડ રિપોર્ટરોને હું કામ કરતા જોતો અને સમજતો હતો કે ‘આ આપણી લૅન નહીં.’ ઑફિસ પોલિટિક્સમાં રસ નહીં ને રસ લેવાની વૃત્તિ નહીં. એટલે દરબારની રોજિંદી પ્રવાહી ઘટમાળમાં ટકી રહેવા માટે, જે કંઈ ગુણવત્તા હતી તેના સિવાયનો બીજો કોઈ સહારો ન હતો. તેની કદર રહે ત્યાં સુધી મારું ચાલે ને બીજાં પરિબળો પ્રભાવી થાય એટલે નોકરી પૂરી. કારણ કે અપમાન સહીને નોકરીને વળગી રહેવાનું રુચતું ન હતું.

પત્રકારત્વ દૂર દૂર સુધી પણ મનમાં ન હતું, તેનો વધુ એક દાખલો: ત્રણેક દાયકા પહેલાં મહેમદાવાદથી બે-અઢી કિ.મી. દૂર રજનીકુમાર પંડ્યાના એક મિત્ર કંદર્પ પંડ્યાનો પ્લાન્ટ શરૂ થવાનો હતો. ત્યારે મને ગંભીરતાથી લાગતું કે ત્યાં કામ મળી જાય તો કેટલું સારું? ટિફિન લઈને સાયકલ પર જવાનું, સવારથી સાંજ નોકરી કરવાની અને બાકીનો સમય ગમતી પ્રવૃત્તિ કરાય. રજનીકુમારે મને એ ભાઈને મારા વિશે વાત કરી હતી અને તેમના અમેરિકા-પ્રવાસમાંથી લખેલા પત્રમાં પણ તે આ કામ ભૂલ્યા ન હતા. તે પ્રોજેક્ટ આગળ વધ્યો નહીં. મુદ્દે, મારી પ્રાથમિકતા સ્વમાન, શાંતિ અને સંતોષ હતાં. સાર્થકતા નોકરીમાંથી ન મળે તો બીજેથી (ફિલ્મસંગીત-વાચનલેખનમાંથી) મેળવી લેવાય એવું લાગતું હતું.
શિકાગોથી બિનીત-બીરેન અને મારી પરના સંયુક્ત પત્રમાં રજનીકુમાર પંડ્યા આ કામ ભૂલ્યા ન હતા. પત્ર તારીખઃ જૂન ૨૭,૧૯૯૪
એટલે મનમાં રમતી પ્રાથમિકતાઓના ભોગે પત્રકારત્વની નોકરીને વળગી રહેવાનો સવાલ ન હતો—ભારે મજબૂરી ઊભી ન થાય ત્યાં સુધી તો નહીં જ. આ સ્પષ્ટતાને કારણે પત્રકારત્વની ફુલટાઇમ નોકરી છોડવા માટે બહુ મનોમંથન કરવું પડ્યું નહીં. વિચાર્યું ખરું, પણ અસલામતીનો ભડકાટ કાબૂમાં રાખ્યો. ભવિષ્યની ચિંતા કરી, પણ સલામતીની લ્હાય ન લગાડી.

ફુલટાઇમ નોકરીનાં છ વર્ષ નકામાં ગયાં ન હતાં. એ સમયગાળામાં કેટલીક (મારા માટે અને મારા મતે) મહત્ત્વની લેખમાળાઓ અને મુલાકાતો લખી. રસરુચિનો-લખવાના વિષયોનો ઘણો વિસ્તાર થયો. આવ્યો ત્યારે ફિલ્મસંગીત, થોડોઘણો ગાંધી-સરદાર-આઝાદીના ઇતિહાસમાં રસ અને પ્રોફાઇલ (શબ્દચિત્રો) સિવાય કંઈ આવડતું નથી, એવું લાગતું હતું. તેમાં હાસ્યલેખનની દૈનિક અને અઠવાડિક કોલમ, ‘નવાજૂની’ જેવી કોલમ, સાંપ્રત બનાવો વિશે મેગેઝીન પ્રકારના વિશ્લેષણાત્મક લેખ જેવી બાબતો ઉમેરાઈ. અલબત્ત, પક્ષીય રાજકારણ અને અર્થકારણ મહદ્ અંશે પહોંચની બહાર જ રહ્યાં. ‘સીટીલાઇફ’ની અને ‘મહેફિલ’ પૂર્તિની કામગીરીથી સ્વતંત્ર રીતે પૂર્તિ કે મેગેઝીન કેવી રીતે નીકળે-તેમાં કેવી સામગ્રી હોઈ શકે, એનો કિમતી અનુભવ મળ્યો. પોતાનો પ્રચાર કર્યા કે કરાવ્યા વિના, ફક્ત રસથી, નિષ્ઠાથી અને સારી દાનતથી  કરેલી કામગીરી થકી ઠીક ઠીક ઓળખ ઊભી થઈ.

નવી શરૂઆત માટે એ આરંભિક મૂડી હતી. હવે શું કરવું, તે વિશે વિચારતાં પ્રાથમિક ખ્યાલ હિમાંશુ કીકાણીની મદદથી, પ્રણવ અધ્યારુ સાથે નાના પાયે એડ એજન્સી જેવું કંઈ શરૂ કરવાનો હતો, જેમાં મુખ્ય કામ લેખન-અનુવાદનું હોય. એક વિચાર હિમાંશુ સાથે મળીને નાનાં છાપાં માટેની ફીચર સર્વિસ શરૂ કરવાનો પણ હતો, જે રહી રહીને આવ્યા કરતો હતો. પણ તેના અમલમાં દેખાતી વ્યવહારુ મુશ્કેલીઓથી પાછા પડાતું હતું. એ સિવાય ‘અભિયાન’ જેવાં અમુક ઠેકાણે ફ્રીલાન્સિંગની શક્યતા તપાસવાની હતી. પરંતુ માર્ટિનભાઈને મળ્યા પછી તેમણે ‘નવસર્જન’માં જ આવી જવા કહ્યું. તે સંસ્થાની કામગીરીનું શરૂઆતથી દસ્તાવેજીકરણ કરાવવા ઇચ્છતા હતા.

માર્ટિનભાઈ સાથે જોડાવાનું હોવાથી માનસિક રીતે ઘણી નિરાંત હતી. મેં તેમને ચાર કલાકની કામગીરીનું એટલા માટે કહ્યું હતું કે જેથી તેમની પર રૂપિયાનો બોજ ન આવે. પણ એ બાબતનો તેમને વાંધો ન હતો. કેટલીક પ્રાથમિક બાબતો વિશે તેમની સાથે વાત કરી લીધી—ખાસ તો હાજરી પુરવામાંથી મુક્તિ અને સમયની મોકળાશ. એ પણ નક્કી હતું કે મારી ભૂમિકા સંસ્થાના કાર્યકરની નહીં, શુભેચ્છક-પત્રકારની રહેશે. મારા મનમાં એ પણ સ્પષ્ટતા હતી કે સંસ્થાની કામગીરીને લગતી બાબતોમાં હું માથું નહીં મારું. આમ, ઑક્ટોબર ૮, ૨૦૦૧થી ‘નવસર્જન’ની વાસણા ઑફિસે જવાનું શરૂ કર્યું. ત્યારે અમારી વચ્ચે રૂપિયાની વાત થઈ ન હતી. અમારા બંનેમાંથી કોઈને તેની જરૂર લાગી ન હતી.

એકાદ મહિના પછી પહેલી વાર મહેનતાણું ચૂકવવાનો પ્રસંગ આવ્યો ત્યારે અમારી વચ્ચે રકઝક તો થઈ, પણ એકદમ અવળી. તે મને ‘સંદેશ’માં જે પગાર મળતો હતો તેનાથી બે હજાર વધારે આપવાનું કહેતા હતા અને હું ‘સંદેશ’ના પગારથી બે હજાર ઓછા કહેતો હતો. કેમ કે, મારા મનમાં એમ હતું કે સ્વૈચ્છિક સંસ્થા પર બિનજરૂરી બોજ ન પડે—અને માર્ટિનભાઈ તો મિત્ર પણ હતા. છેવટે તે કહેતા હતા એનાથી ત્રણ હજાર ઓછા અને હું કહેતો હતો તેનાથી એક હજાર વધારેમાં અમે સંમતિ પર આવ્યા. કશા કાગળ-પત્રની ઔપચારિકતામાં હું માનતો ન હતો. એટલે એ કરવાનો સવાલ ન હતો. છ વર્ષના પત્રકારત્વના અનુભવે સમજાઈ ગયું હતું કે નોકરીના કાગળ-કરારોથી મળતી સલામતી કે રક્ષણ ઘણાખરા કિસ્સામાં આભાસી હોય છે. કંપનીઓ-માલિકો ઇચ્છે ત્યારે બિનધાસ્ત કરારો તૂટી શકતા હોય છે. અંતરિયાળ છૂટો થયેલો સામાન્ય કર્મચારી બીજું કામ શોધે કે વકીલોની ફોજ ધરાવતી કંપની સામે લડવા બેસે?

‘નવસર્જન’માં સંસ્થાના આરંભથી દસ્તાવેજીકરણનું કામ કરવાનું હતું. એટલે માર્ટિનભાઈનો ઇન્ટર્વ્યૂ લેવાથી મેં શરૂઆત કરી. દરમિયાન, બીજાં કેટલાંક કામ પણ અણધાર્યાં શરૂ થયાં હતાં. એકાદ મહિના પહેલાં રજનીકુમાર પંડ્યા મુંબઈ ગયા ત્યારે સૌરભ શાહ તેમને મળ્યા હતા અને મને પ્રેમથી યાદ કરીને તેમનો સંપર્ક કરવા કહ્યું હતું. સૌરભ શાહ તે વખતે ‘મિડ ડે’ ગુજરાતીના તંત્રી હતા. અમારી વચ્ચે ચઢાવઉતારભર્યા સંબંધ હતા. પરંતુ ‘સંદેશ’માં મારા સંકેલાના દિવસોમાં રજનીકુમારે મને આ વાત કરી. મેં અમારા સંબંધોના આલેખનો હવાલો આપીને ખચકાટ વ્યક્ત કર્યો. પણ રજનીકુમારે કહ્યું કે તેણે તને સામેથી યાદ કર્યો છે, તો મુંબઈ જાય ત્યારે મળવું જોઈએ.

એ અરસામાં મુંબઈ જવાનું થયું ત્યારે સૌરભભાઈને મળ્યો. તેમણે અગાઉ કશું બન્યું ન હોય એવી સ્વાભાવિકતાથી અને ઉમળકાથી વાતચીત કરી, હૉટેલમાં જમવા લઈ ગયા અને સાપ્તાહિક કોલમ લખવાની ઑફર કરી. પુરસ્કાર તરીકે એક કોલમના રૂ. એક હજાર, જે ત્યારે ગુજરાતી કોલમલેખન માટે મોટી રકમ હતી. કોલમનું કદ પણ નાનું (આશરે ૪૦૦-૫૦૦ શબ્દોનું). એટલે, ઑક્ટોબરથી મેં ‘નવાજૂની’ નામ સાથે ‘મિડ ડે’ ગુજરાતીમાં લખવાનું શરૂ કર્યું.

મિડ ડેની કોલમનું મૅટર આ રીતે ફૅક્સ કરતો હતો...
...અને જાહેરખબર વધારે ન હોય તો તે મોટે ભાગે આ રીતે છપાતું
ઑક્ટોબરમાં જ એક વાર ‘સંદેશ’માંથી બાકી રકમનું વાઉચર લેવા ગયો. દરવાજામાં પેસતાં મુલાકાતીઓ માટેની ચિઠ્ઠી માગી, એટલે ગાર્ડ વિચારમાં પડ્યા. કહે ‘કેમ સાહેબ ચિઠ્ઠી લીધી?’ એ સવાલમાં જૂના હોદ્દાનું માન હતું. મેં કહ્યું કે ‘હવે હું અહીં નથી.’ એટલે તરત ભૂતપૂર્વ હોદ્દાનું જે થાય તે થયું અને અવાજમાં ફરજપરસ્તી સાથે તેમણે કહ્યું,’ચિઠ્ઠી ભરાવીને લાવજો.’ અંદર ગયો એટલે ફૅક્ટરી મૅનેજરે રાબેતા મુજબના પ્રેમથી ચા પીવડાવી, રૂપિયા આપ્યા. ઉપર જઈને જૂના સાથીદારોને મળ્યો. એક-બે જણે ફરી આગ્રહપૂર્વક ચા પીવડાવી. આર્ટ ડાયરેક્ટર ભરતભાઈ પ્રેમથી મળ્યા અને કહે, ‘હું તો તમને મનમાં ગાળો દઉં છું—વ્યવસ્થિત માણસ પાછળ મૂકીને ન ગયા એટલે. નવા ભાઈ કદી ફોટોકમ્પોઝમાં (કમ્પ્યૂટર વિભાગમાં) આવતા નથી. એટલે રોજ રાત્રે મોડું થાય છે.’

પોતાના વિના બધું બરાબર ચાલતું નથી, એવું જાણીને સામાન્ય સંજોગોમાં માણસ તરીકેનો અહમ્ ક્ષણિક સંતોષાય, પણ હકીકત હું જાણતો હતો કે મોટા સાહેબોના સામ્રાજ્યમાં આ બધાનું મહત્ત્વ એક ગૌણ પૂરજાથી વધારે ન હતું. અગવડ પડે તો નીચેના લોકો-આપણા સાથીદારોને પડે, જેનો જરાય આનંદ ન હોય. છતાં, જૂના સાથીદારોને મળવાનો અને ત્યાં ન હોવાનો આનંદ અનુભવ્યો.

'સંદેશ' છોડ્યા પછી એકમાત્ર અખબારી લેખન તરીકે ‘સમકાલીન’માં ૧૯૯૯થી શરૂ થયેલી ‘બોલ્યુંચાલ્યું માફ’ વિના વિધ્ને ચાલતી હતી. તેમાં ‘મિડ ડે’ની કોલમનો ઉમેરો થયો. વર્ષ ૨૦૦૨નું વર્ષ કેટલીક નવી શરૂઆતો લઈને આવ્યું. નવેમ્બર, ૨૦૦૧માં પત્રકાર સુધીર રાવળ અને માલિક મનોજ ભીમાણીએ ‘આરપાર’ સાપ્તાહિકનો શુભેચ્છા અંક કાઢ્યો. મનોજ ભીમાણીને રાજકીય વર્તુળમાં ઘણા સંપર્કો ધરાવતા હતા અને હીરાબજારમાં સંકળાયેલા હતા. સત્ય સાંઈબાબાના તે પરમ ભક્ત અને તેમના ગુજરાતના તંત્રમાં મહત્ત્વનું સ્થાન ધરાવતા હતા. સુધીરભાઈ કદાચ દિલ્હીથી આવ્યા હતા અથવા દિલ્હી સતત અવરજવર ધરાવનારા રાજકીય પત્રકાર હતા. તે બંને વિનોદભાઈ (ભટ્ટ)ને કેવી રીતે મળ્યા તે જાણતો નથી, પણ એક વાર રાબેતા મુજબ વિનોદભાઈને ત્યાં ગપ્પાંગોષ્ઠિ માટે ગયો ત્યારે તેમણે આ બંને વિશે વાત કરી અને કહ્યું કે તેમને મેં તારું નામ આપ્યું છે.

ડાયરીમાં ૨૦૦૨ની એન્ટ્રી જૂજ છે અને ત્યાર પછી ડાયરીલેખન અટકી ગયું. એટલે મનોજભાઈ-સુધીરભાઈ સાથે કેવી રીતે મળવાનું થયું અને શી વાત થઈ, તેની વિગતો યાદ નથી. પણ એટલું યાદ છે કે મેં તેમને નોકરીની ના પાડી. કહ્યું કે ‘હવે મેં કોઈ મિડીયામાં ફુલટાઇમ નહીં જોડાવાનું નક્કી કર્યું છે. બહારથી શક્ય એટલી મદદ કરી શકું. લખીશ પણ ખરો. બસ, નોકરીની વાત રહેવા દઈએ.’ વિનોદભાઈએ આપેલા ઊંચા અભિપ્રાયને કારણે કે પછી બીજા કોઈ કારણસર તેમણે હું કોઈ પણ રીતે જોડાઉં એવો આગ્રહ રાખ્યો. એટલે ‘આરપાર’નો પહેલો અંક નીકળતાં પહેલાં હું તેની સાથે અનૌપચારિક રીતે જોડાયો.
ઑક્ટોબરના અંતમાં ૨૦૦૧માં તેયાર થયેલો અને એક અઠવાડિયા પછી નવેમ્બરનીની તારીખ સાથે પ્રગટ થયેલો 'આરપાર'નો શુભેચ્છા અંક
'આરપાર'નો પહેલો અંક, ૫-૧-૨૦૦૨
'આરપાર'નો બીજો અંક, ૨૬-૧-૨૦૦૨. આ અંકથી 'આરપાર'નું નિયમિત અઠવાડિક પ્રકાશન શરૂ થયું. પ્રણવ આ અંકથી જોડાયો.
જાન્યુઆરી ૨૦૦૨માં ભૂકંપને એક વર્ષ પૂરું થતું હતું. એ નિમિત્તે રિપોર્ટિંગ કરવા તો નહીં, પણ પરિસ્થિતિ જોવા માટે મને કચ્છ જવાનો વિચાર આવ્યો. આ વિચારનું ચોક્કસ ટ્રિગર હતું કે નહીં, તે યાદ આવતું નથી. પણ એવી હૈયાધારણ હતી કે દીપક સોલિયાના ભાઈ નીતિન ભૂજ રહે છે. તેમના ઘરે જઈશ અને તેમની સાથે થોડું ફરીશું. નીતિન સાથે થોડો પરિચય હતો. પણ દીપક-હેતલ સાથે જે પ્રકારની આત્મીયતા થઈ હતી, તે જોતાં નીતિનના ઘરે જઈને રહેવાના ખ્યાલે મને કશો સંકોચ ન થયો.

એક રાત્રે હું પાલડીથી ટ્રાવેલ્સની બસમાં બેઠો. બસ ઉપડતાં પહેલાં મારા જ બેઠકનંબરની ટિકિટ સાથે એક ભાઈ આવ્યા. મારી આવી પહેલી મુસાફરી હતી. એમાં આવી ગરબડ થઈ એટલે હું મુંઝાયો. પણ પછી સમજાયું કે મારી ટિકિટ સ્વામિનારાયણ ટ્રાવેલ્સની હતી અને તેમની સહજાનંદ ટ્રાવેલ્સની. મને બધું એક જ લાગ્યું, એટલે હું સ્વામિનારાયણને બદલે સહજાનંદની બસમાં બેસી ગયો હતો.

શિયાળાના પરોઢિયે નીતિન મને લેવા આવ્યા હતા. તેમના ઘરે પહોંચ્યા. દીપુભાભી અને ત્રણે દીકરીઓ સાથે ટૂંક સમયમાં એટલું ફાવી ગયું, જાણે (મોટા ભાઈ) બીરેનના ઘરે ગયો હોઉં. તેમના પ્રેમાળ અને સરળ સ્વભાવથી એક નવું ઘર મળ્યાનો ઊંડો સંતોષ થયો. નીતિને મને તેમના સ્કૂટરની પાછળ બેસાડીને બે દિવસ ભૂજ, માંડવી, અંજાર બધે ફેરવ્યો. ભૂજના મેદાનમાં કન્ટેઇનરોમાં ઊભી કરાયેલી વસ્તી બતાવી. ચોતરફથી બંધ અને આગળથી જ ખુલ્લા, રૂક્ષતાના પર્યાય જેવા કન્ટેઇનરમાં કોઈ રહી શકે-કોઈને રહેવું પડે, એ દૃશ્ય જ હલાવી નાખે એવું હતું.

અંજારમાં કાર્ટૂનિસ્ટ દેવેન અંજારિયા મળ્યા. તેમનાં કાર્ટૂન ‘સંદેશ’માં આવતાં હોવાથી તેમની સાથે પરિચય હતો. ભૂજમાં પણ નીતિને ઠેકઠેકાણે ફેરવ્યો. ભૂકંપમાં ખંડિત થયેલી છત્રીઓ અને મેકમર્ડોની જગ્યા બતાવી. આખો દિવસ ફરીને સાંજે ઘરે આવ્યા પછી ભાભી તથા ત્રણે મીઠડી દીકરીઓ સાથે સત્સંગથી બહુ સારું લાગતું હતું. ભૂજથી પાછા આવીને મેં ‘મિડ ડે’ની મારી કોલમમાં તેના વિશે થોડું લખ્યું.
નીતિન સોલિયા સાથેની આ તસવીરઃ દેવેન અંજારિયા. બાકીની તમામ તસવીરોઃ ઉર્વીશ કોઠારી
 ‘આરપાર’ના પ્રકાશનના એકાદ મહિનામાં મિત્ર વિક્રમભાઈ વકીલે સુરતથી ‘હૉટલાઇન’ સાપ્તાહિક શરૂ કર્યું. પ્રશાંત તેમાં રિપોર્ટર તરીકે જોડાયો હતો. વિક્રમભાઈની ઇચ્છા હતી કે હું તેમાં કંઈક લખું. વિક્રમભાઈ સાથે દોસ્તી તો હતી જ. ઉપરાંત, તેમના કારણે સંદેશમાં બીજી વારનો મારો પ્રવેશ એકદમ સરળ બન્યો હતો, તે મારા મનમાં હતું. એટલે ‘હૉટલાઇન’માં મેં ‘સાર્થ તોડણી કોશ’ નામે હાસ્યની નાનકડી કોલમ શરૂ કરી. મૂળ અંગ્રેજીમાં ‘ડૅવિલ્સ ડિક્શનેરી’ના આઇડીયા પરથી ‘સમકાલીન’ની કોલમમાં મેં એવા બે લેખ કર્યા હતા. ત્યારથી મને મનમાં હતું કે આ દિશામાં વધારે કામ થાય એવું છે. ‘હૉટલાઇન’માં મેં તે શરૂ કર્યું અને કક્કા પ્રમાણે ‘અ’થી શરૂઆત કરી.
'હૉટલાઇન'ની કોલમ પણ ફેક્સથી આ રીતે મોકલતો હતો...
...અને આ રીતે ઊભી પટ્ટીમાં તે છપાતી હતી...
...જેનાં મૂળ 'સમકાલીન'ની હાસ્યની કોલમમાં મેં લખેલા આ લેખમાં હતાં.
‘આરપાર’ શરૂઆતમાં સુધીરભાઈની સમજ પ્રમાણે ચાલતું હતું. તેમાં સંપાદક જેવી એક વ્યક્તિની જરૂર હતી. મેં પ્રણવ અધ્યારુનું નામ આપ્યું. એટલે ‘આરપાર’ના પહેલા અંકથી પ્રણવ તેમાં જોડાયો. ગુજરાતી મૅગેઝીન જર્નલિઝમમાં ખાલી ગણાતી ત્રીજી જગ્યા માટે ‘હૉટલાઇન’ અને ‘આરપાર’ વચ્ચે કોઈ સ્પર્ધા ન હતી. કારણ કે બંને સાવ જુદાં હતાં. ‘આરપાર’નો બાંધો ઘડાઈ રહ્યો હતો, જ્યારે ‘હૉટલાઇન’નાં તેવર પહેલેથી જ આક્રમક હતાં. ‘ચિત્રલેખા’ અને ‘અભિયાન’ તો તેમની ગતિમાં અને તેમના ચીલે ચાલતાં હતાં. તેમને આ બંનેથી કશો ફરક પડે તેમ ન હતો કે ઉચાટ થાય તેમ ન હતો.

આમ, ‘નવસર્જન’માં દસ્તાવેજીકરણની કામગીરી ઉપરાંત ‘સમકાલીન’, ‘મિડ ડે’, ‘હૉટલાઇન’ અને ‘આરપાર’—એમ બધું સમુસૂતરું જ નહીં, અપેક્ષા કરતાં પણ વધારે સારી રીતે ચાલતું હતું. ત્યાં આખા ગુજરાતના અને આગળ જતાં દેશના રાજકારણ તેમ જ સમાજના પોતને બદલી નાખનાર ઘટનાક્રમનો આરંભ થયો. ફેબ્રુઆરી ૨૮, ૨૦૦૨.

Sunday, January 31, 2021

પત્રકારત્વની સફર (૩૦) : પત્રકારત્વની ફુલટાઇમ નોકરી પર પૂર્ણવિરામ

(ભાગ-૧) (ભાગ-૨) (ભાગ-૩) (ભાગ-૪) (ભાગ-૫) (ભાગ-૬) (ભાગ-૭) (ભાગ-૮) (ભાગ-૯) (ભાગ-૧૦) (ભાગ-૧૧)  (ભાગ-૧૨) (ભાગ-૧૩) (ભાગ-૧૪) (ભાગ-૧૫) (ભાગ-૧૬) (ભાગ-૧૭) (ભાગ-૧૮) (ભાગ-૧૯) (ભાગ-૨૦) (ભાગ-૨૧) (ભાગ-૨૨) (ભાગ-૨૩) (ભાગ-૨૪) (ભાગ-૨૫) (ભાગ-૨૬) (ભાગ-૨૭) (ભાગ-૨૮) (ભાગ-૨૯)

સમજપૂર્વક છાપાં વાંચવાનું શરૂ કર્યું ત્યારથી જોયું હતું કે ક્યાંક બધું એકદમ થંભી ગયેલું હોય ને ક્યાંક બધું સતત વીંખાતું. વાચક તરીકેનો મારો આ અભિપ્રાય તંત્રમાં અંદર આવ્યા પછી પણ બદલાયો નહીં. વધારામાં એ જાણવા મળ્યું કે આ બંને માટે ગુણવત્તાનો આગ્રહ કે અપેક્ષા જવાબદાર ન હતાં.

ગુણવત્તા અંગે અખબારી તંત્રોની સ્થિતપ્રજ્ઞતાને નભાવી લેનારા વાચકો અઢળક હતા. થોડા સજ્જ વાચકો પૂર્તિમાં આવતા કેટલાક સારા લેખકોના લેખથી સંતુષ્ટ થવાનું શીખી ગયા હતા. એટલે પૂર્તિનું સ્વરૂપ ગુજરાતી થાળી જેવું ઘડાતું ગયું. એ થાળીમાં સ્વાદથી માણી શકાય એવી ચીજો તો બે-પાંચ જ હોય. બાકીનું નિયતિના ભાગ તરીકે સ્વીકારી લેવાનું. અને માણવા જેવી ચીજોમાંથી પણ એકાદ-બે ઓછી થઈ જાય તો? કશો વાંધો નહીં.  મિષ્ટાન્નની વાટકીમાં પીરસાયેલી કોઈ પણ ચીજને મિષ્ટાન્ન તરીકે રજૂ કરવામાં તંત્રોને જરાય ખચકાટ ન હતો—અને તેને અસલી મિષ્ટાન્નની જગ્યાએ સ્વીકારી લેવામાં મોટા ભાગના વાચકોને પણ વાંધો આવતો ન હતો. આમ, બંને પક્ષે ગુણવત્તાના અવમૂલ્યનનું ધીમું ને લાંબા ગાળાનું (એકબીજાને પોષતું) ચેઇન રીએક્શન બરાબર ગોઠવાયું હતું.

ઘણા વાચકો એવા હતા, જેમને કેવળ એક જગ્યાએ સાતત્યપૂર્વક છપાતા નામથી નિસબત રહેતી. તે લેખની ગુણવત્તાથી નહીં, લખનારનું નામ સતત એક જગ્યાએ છપાતું રહેવાથી અંજાતા અને માનતા કે ‘આટલાં વર્ષથી લેખો આવે છે, તે કંઈક તો હશે ને?‘ કંઈ પણ ન હોવા છતાં દાયકાઓ સુધી લેખો આવી શકે, એટલા સત્ય સુધી પહોંચવાની ઘણાખરા ગુજરાતી વાચકોની ઇચ્છા કે સજ્જતા ન હતાં

એક યા બીજા છાપાની પસંદગી મુખ્યત્વે ગુણવત્તાના નહીં, ટેવના આધારે થતી હતી. જાગ્રત-ગુણવત્તાના આગ્રહી વાચકો માટે વિકલ્પોના અભાવે પડ્યું પાનું નિભાવી લેવા જેવો ઘાટ હતો. તે ક્યારેક પત્રો લખીને કાન આમળતા, પણ તેમની સંખ્યા એટલી ન હતી કે તે લોકો અખબારોને ગુણવત્તા અંગે ઢંઢોળે ને સક્રિય બનાવી શકે. તેના કારણે અખબારી તંત્રો-ખાસ કરીને પૂર્તિઓનાં તંત્રો—તાજગીભર્યા આઇડીયા વિચારવાની ને તેને અમલમાં મુકવાની ઝંઝટમાંથી ઉગરી જતાં. પૂર્તિઓ નિયમસર ભરાઈ જતી અને બહાર પડ્યા કરતી.

‘સંદેશ’ની પૂર્તિઓ સંભાળ્યા પછી હું પણ તેમાં મોટા પાયે કોઈ ફેરફાર ન કરી શક્યો. કેમ કે, તે માટે જરૂરી  મોકળાશ ન હતી. મને થતું કે પૂર્તિમાં બધી નહીં તો કમ સે કમ થોડી કોલમ ગુણવત્તા-આધારિત અને સાંપ્રત પ્રવાહો -આધારિત હોવી જોઈએ, જેમાં જે આવે તે છાપી મારવાનું બંધન ન હોય. થોડુંઘણું નવું કરવાની જગ્યા રહે. પરંતુ કોઈ પણ મોટો ફેરફાર સૂચવતી વખતે બે પ્રશ્નો સામે આવીને ઊભા રહેતાઃ ૧) આ ફેરફારથી સર્ક્યુલેશન વધશે એની શી ખાતરી? ૨) આ ફેરફારથી સર્ક્યુલેશન નહીં ઘટે તેની શી ખાતરી?

સ્વાભાવિક છે કે આ સવાલોના જવાબ કોઈ પાસે ન હોય. સમજપૂર્વક અને આયોજનપૂર્વક કરાયેલો ફેરફાર એક પ્રયોગ હોય છે. તેને સમય આપવો પડે. ઘણા વાંચનારા પરિવર્તન બહુ ધીમેથી ને મોડેથી નોંધતા હોય છે અને એથી પણ મોડા તેનો પ્રતિભાવ આપે તો આપે. નહીંતર ન પણ આપે. એટલે, નવા પ્રયોગને સરખો સમય મળવો જોઈએ. તેમાં એક બાજુથી શેરડી નાખીએ એટલે બીજી બાજુથી રસ નીકળવા ન માંડે. હકીકત તો એ છે કે છાપાં, રજનીકુમાર પંડ્યાએ બીજા સંદર્ભે વાપરેલી ઉપમા આપીને કહું તો, ઓવરહેડ ટાંકી જેવાં હોય છે. તેનાથી વાચકોને ઘડવાનો દાવો વધુ પડતો લાગે તો એ રહેવા દઈએ. પણ વાચકોની રુચિનો વિસ્તાર તો કરી શકાતો હોય છે-તેમને નવી-વણજોયેલી સૃષ્ટિ દેખાડીને ધીમે ધીમે નવા સ્વાદનો ચટાકો લગાડી શકાતો હોય છે. સ્કોપ-ફ્લેશ-સફારી ઉપરાંત અખબારોમાં લખેલા લેખો દ્વારા નગેન્દ્ર વિજયે અને બીજા કેટલાક લેખકોએ તે કામ સરસ રીતે કર્યું હતું.

પરંતુ અખબારી તંત્રોને ખરી બીક નવા પ્રયોગની નિષ્ફળતાની નહીં, તેની સફળતાની લાગતી હશે. કેમ કે, કશીક મૌલિકતા-આગવાપણું-વિશેષ મુદ્રા ધરાવતો પ્રયોગ કે એવી સામગ્રી સફળ થઈ જાય, તો પછી એ સામગ્રી તૈયાર કરનારનો હાથ ઉપર થઈ જાય અને તે આજ્ઞાંકિત ન રહે તો? વધારે રૂપિયા-વધારે સત્તા અને વધારે સ્વતંત્રતા માગે તો? તંત્રો માટે સૌથી સારો લેખક એ, જે સ્ટાફ પર હોય તો મિજાજની રીતે અને બહારથી લખતો હોય તો રૂપિયાની રીતે ‘માપમાં’ રહે.

આગળ લખ્યાં છે તેવાં વિવિધ વિચારો, વિશ્લેષણો અને તારણોની પ્રક્રિયા મનમાં ચાલતી રહેતી. બનતી ઘટનાઓથી તેમાંનાં ઘણાં તારણોને ટેકો મળતો અને ક્યારેક અપવાદરૂપે સુખદ આશ્ચર્યનો આંચકો પણ લાગતો. એવો એક આંચકો મને ત્યારે લાગ્યો, જ્યારે બુધવારની અર્ધસાપ્તાહિક પૂર્તિમાં મેં સૂચવેલા એક મોટો ફેરફારને મંજૂરી મળી.

‘સંદેશ’ની બુધવારની અર્ધસાપ્તાહિક પૂર્તિમાં ટેબ્લોઇડ કદનાં (અડધીયાં) ૨૪ પાનાં આવતાં હતાં. તેમાં એક સમયે નગેન્દ્રવિજય પહેલું પાનું અને સેન્ટર સ્પ્રેડ (પાનું ૧૨-૧૩) ભરીને કવર સ્ટોરી જેવો લેખ લખતા હતા. તેમની કોલમ બંધ થયા પછી પ્રો. એચ.એમ. ત્રિવેદી એ ત્રણ પાનાં ભરતા. મને હંમેશાં લાગતું કે ટેબ્લોઇડ ત્રણ પાનાં ભરીને વાચકોને જકડી રાખે એવું લખવામાં નગેન્દ્ર વિજયની જગ્યાએ બીજું કોઈ ન ચાલે. ખુદ પ્રો. ત્રિવેદી પણ એ વાતે સંમત હતા. પરંતુ ‘પૂર્તિમેં હમ આયે હૈં, તો ભરના હી પડેગા’—એ ન્યાયે તે ‘ટાઇમ’ ને ‘ન્યૂઝવીક’ ને એવાં સામયિકોમાંથી તરજુમા ખડક્યે જતા હતા. મેં ઘણી વાર કહ્યું હતું કે આ ત્રણ પાનાંને તોડી નાખવાં જોઈએ. પહેલા પાને સાંપ્રત બાબતો અંગેનો એક લેખ આવે અને સેન્ટર સ્પ્રેડમાં (‘મહેફિલ’ પૂર્તિમાં કર્યું હતું એવું) ‘મિર્ચમસાલા’ કરીએ, જેમાં રમતિયાળ-તસવીરી અને એકાદ ગંભીર એવી વૈવિધ્ય ધરાવતી સામગ્રીના  ટુકડા હોય. તેમાંથી દરેકને ગમતું કંઈક તો મળી રહે. આ સૂચનને મંજૂરી મળી, એટલે એપ્રિલ ૨૫,૨૦૦૧ના રોજ સેન્ટર સ્પ્રેડમાં ‘મસાલામિક્સ’ના નામે નવો વિભાગ શરૂ કર્યો.

બુધવારની પૂર્તિનું સેન્ટર સ્પ્રેડઃ નવા પ્રયોગનો નમૂનો
ઇન્ટરનેટ ત્યારે દુર્લભ હતું, કેવળ કમ્પ્યૂટર પર જ ઉપલબ્ધ હતું અને ગુજરાતમાં જૂજ લોકો જ તે વાપરતા હતા—ઇતર વાચન કે જ્ઞાન માટે તો એથી પણ ઓછા. એ સંજોગોમાં ‘મસાલામિક્સ’માં જૂના-નવાના મિશ્રણને સારા પ્રતિભાવ મળી રહ્યા હતા. સૌથી વ્યાપક પ્રતિભાવ તો રાહતનો જ હોય કે ત્રણ પાનાંની, વાંચી ન શકાય એવી સ્ટોરી ગઈ અને કંઈક મઝા પડે એવું આવ્યું. આ પ્રયોગ શરૂ થયાના થોડા સમયમાં ‘ગુજરાત સમાચાર’માં એ જ સ્વરૂપની કોલમ ‘લાઇમ લાઇટ’ના નામે શરૂ થઈ.

પરંતુ માંડ બે-એક મહિના પછી વડોદરા (ઑફિસ)થી મળેલા ફીડ બૅકના આધારે ફેરફારને રદ કરી દેવાયો અને ત્રણ પાનાંની કવર સ્ટોરી પાછી આવી ગઈ. અખબારી જગતમાં મનગમતાં એન્કાઉન્ટર કરવા માટે વાચકોના પ્રતિભાવનું હથિયાર છૂટથી વપરાય છે. તેનાથી લોહી પણ નીકળતુ્ં નથી, વાચકોના પ્રતિભાવને માન આપ્યાનો દેખાવ ટકી રહે છે અને કામ થઈ જાય છે. આવું થાય ત્યારે ચર્ચા કે વાદવિવાદ કે દલીલનો ભાગ્યે જ કશો અવકાશ હોય છે.

બુધપૂર્તિનો પ્રયોગ બંધ થયો તેના માંડ દોઢેક મહિનામાં તો એક દિવસ, કશા દેખીતા કારણ વિના, મને બોલાવીને પૂછવામાં આવ્યું કે ‘તારું કન્ટ્રિબ્યુશન શું છે?’ આવા સવાલનો મોઢામોઢ તો શો જવાબ આપવાનો હોય? અને આવા સવાલ પછી નોકરી ચાલુ રાખવાનો પણ શો મતલબ? હું નીચે આવ્યો. હિમાંશુ કીકાણીને ફોન કર્યો અને તેને મળવા બોલાવ્યો. મેં મનથી નક્કી કરી લીધું હતું કે ગમે તેટલું સારું કામ કર્યા પછી પણ, ગુણવત્તાને બદલે કોઈની મુન્સફી પર નોકરી કરવાની હોય તો આવી, અકારણ અનિશ્ચિતતાથી ભરેલી નોકરી નથી કરવી. સાંજે હિમાંશુ આવ્યો, એટલે અમે ‘સંદેશ’ની વસ્ત્રાપુર ઑફિસની નજીકમાં આવેલા બગીચામાં ગયા, બેઠા અને આગળ શું કામ કરી શકાય તેની વાતો કરી. ત્યાર પહેલાં પ્રણવ અધ્યારુ સાથે પણ થોડી ચર્ચા કરી હતી. હિમાંશુ ત્યારે ડિઝાસ્ટર મિટિગેશન ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં કામ કરતો હતો. ત્યાં એક સામયિક કાઢવાની કે લેખનકાર્યમાં જોડાવાની સંભાવના હતી. હિમાંશુએ તેની તપાસ કરવાનું અને તેના મુખ્ય કર્તાહર્તા મિહિર ભટ્ટ સાથે મારા અંગે વાત કરવાનું કહ્યું.

ઘરે આવીને મેં રાજીનામાની સાથોસાથ સિંગલ સ્પેસિંગમાં, આખું પાનું ભરીને મારા કન્ટ્રિબ્યુશનની વિગતો મુદ્દાસર, જરાય ઉગ્રતા વિના, પણ પૂરેપૂરાં તથ્યો સાથે લખી. ઘરે પણ ઑફિસમાં થયેલા ઘટનાક્રમ અને મારા નિર્ણય વિશે વાત કરી. સામાન્ય રીતે ઑફિસની વાત કદી ઘરમાં નહીં કરવાની મારી પદ્ધતિ હતી. તેમાં આવું કંઈક થાય-નોકરી છોડવાની આવે ત્યારે જ હું અપવાદ કરતો હતો. તે દિવસે મેં મમ્મી (સ્મિતાબહેન) અને પત્ની (સોનલ) સાથે વાત કરી. પપ્પા અને કનુકાકા જેવા વડીલો હતા,પણ ઘર ચલાવવાની જવાબદારી મમ્મી તથા સોનલ સંભાળતાં. મારી સ્વતંત્રતાની ઝંખના પોષાય તે માટે તેમનું બળ અને પીઠબળ સૌથી જરૂરી હતું અને તે મળવાની ખાતરી પણ હતી. કેમ કે, તે બંનેને રૂપિયાનો લોભ ન હતો. 


બંને પોતપોતાની રીતે સંતોષ અને કરકસરથી, છતાં જરૂરી બાબતોમાં બાંધછોડ કર્યા વિના ઘર ચલાવી શકતાં હતાં. તેમણે ઇચ્છ્યું હોત તો તે ચાબુક લઈને મને રૂપિયાની પાછળ દોડાવી શક્યાં હોત ને મારે દોડવું પડ્યું હોત અથવા ઘરે રોજનો સંઘર્ષ વેઠવો પડ્યો હોત. પણ તેમણે કદી એવું ન કર્યું. લગ્ન થયે માંડ અઢી વર્ષ થયાં હતાં. સોનલ એ વખતે ૨૪ વર્ષની હતી. ઘણી બાબતોમાં અમે સાવ જુદાં હતાં અને એકબીજા સાથે  ગોઠવાઈ રહ્યાં હતાં. પણ રૂપિયાની બાબતમાં તે ઉંમરસહજ વળગણોથી મુક્ત રહીને મારી પડખે રહી. ગુજરાતી પત્રકારત્વની હાલકડોલક અસ્થિરતાઓ વચ્ચે એ બંને જણનો બિનશરતી સાથ મારી સૌથી મોટી તાકાત અને મારી સ્થિરતાનું સૌથી મોટું કારણ બની રહ્યો. તે બંનેને મેં કહ્યું કે ‘સંદેશમાંથી રાજીનામું આપું છું, પણ એટલી ખાતરી રાખજો કે તમને દાળ-ભાત-રોટલી-શાકમાંથી નહીં જવા દઉં.’ લખવા સિવાય બીજું કંઈ આવડતું ન હોય અને કેવળ લખીને સ્વમાનથી જીવી શકવાની તકો પત્રકારત્વમાં ન હોય, ત્યારે આવું કહેવામાં કશી નાટકીયતા નહીં, વાસ્તવિકતા હતી અને એક પ્રકારનું વચન પણ હતું કે ‘સ્વમાનના અને મઝાથી કામ કરવાના મારા ખ્યાલોને લીધે હું તમને એ હદે દુઃખી નહીં થવા દઉં.’

૧૯૯૫થી ૨૦૦૧ સુધીનાં છ વર્ષમાં સંદેશમાં મેં બે વાર નોકરી કરી. ‘ગુજરાત સમાચાર’ બાકી જ હતું. પરંતુ ગુણવત્તાની સાતત્યપૂર્ણ કદર વગરની, સ્વમાનભંગને સ્થિરતા માટે અનિવાર્ય ગણતી ગુજરાતી પત્રકારત્વની નોકરી પરથી જ મારું મન ઉઠી ગયું હતું. એટલે મેં ‘ગુજરાત સમાચાર’માં નોકરી માટે પ્રયત્ન સુદ્ધાં ન કર્યો. એ મારો સ્મશાનવૈરાગ્ય ન હતો. પણ  ઘણા સમયથી મનમાં અનુભવાતા અસુખનો સરવાળો હતો.

રાજીનામું અને તેની સાથે ટાઇપ કરેલો પત્ર મેં ઉપર પહોંચાડી દીધાં. આ વખતે રાજીનામાના અસ્વીકારનો બંને પક્ષે સવાલ ન હતો. ઑફિસમાં એવું સાંભળવા મળ્યું કે બીજી ઑફિસની ખટપટ અને ત્યાંથી એક ભાઈને અહીં ગોઠવવા માટેની શતરંજ ચાલે છે. પણ ઑફિસના રાજકારણમાં મને જરાય રુચિ ન હતી. સતત ચોતરફથી ખતરા સૂંઘ્યા કરવા અને તેને નિવારવાના પ્રયાસમાં રહેવું—એમાં મને આવડત નહીં, આવડતનું અપમાન લાગતું. એટલે લાકડાં લડાવીને નોકરી બચાવવામાં ને ટકાવવામાં મને જરાય રસ ન હતો. એક વાત મેં નક્કી રાખી હતી કે મારું ચાલશે ત્યાં સુધી અને અનિવાર્ય સંજોગો ઊભા નહીં થાય તો, પત્રકારત્વની એ મારી છેલ્લી ફુલટાઇમ નોકરી હશે. સાથે, એ પણ નક્કી કર્યું હતું કે એ નોકરી મારે દરવાજો પછાડીને કે કામ રખડાવીને નથી છોડવી. એટલે, મેં સપ્ટેમ્બર ૩૦, ૨૦૦૧ મારો છેલ્લો દિવસ હશે એમ મેં જણાવી દીધું, જેથી મારી જગ્યાએ બીજી વ્યક્તિ શોધવા માટે સવા-દોઢ મહિનાનો સમય મળે.

આ સમયમાં મેં ઑફિસનું કામ રાબેતા મુજબ ચાલુ રાખ્યું. રાજીનામું આપ્યાના એકાદ મહિના પહેલાં રવિવારની પૂર્તિના પહેલા પાને ભૂપત વડોદરિયાની કોલમ શરૂ થઈ હતી. એટલે મારી કોલમ સાતમા પાને ખસેડાઈ હતી. તેમાં પણ મેં છેલ્લા લેખ સુધી મને સંતોષ થાય તે રીતે જ લખ્યું. સપ્ટેમ્બર ૯ના રોજ વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પર હુમલો થયો. તેના પગલે ઇન્ટરનેટ પરથી ઘણી સામગ્રી કાઢવાની થઈ. તે માટે હું રાબેતા મુજબ સી.જી.રોડ પર શિલ્પ બિલ્ડિંગમાં આવેલી ‘સંદેશ’ની ઑફિસમાં જતો હતો અને મુખ્ય અખબારમાં પણ આઇટેમ લખતો.

‘સંદેશ’ના કામની સાથે નવી દિશા શોધવાનું કામ પણ બરાબર ચાલુ હતું. મારા મનમાં એવું દૃઢપણે બેસી ગયું હતું કે હવે શક્ય હોય ત્યાં સુધી કોઈ એક જ જગ્યાએ ફુલટાઇમ નોકરી ન કરવી. એટલે હિમાંશુ કીકાણી થકી હું ડિઝાસ્ટર મિટિગેશન ઇન્સ્ટિટ્યુટમાં મળવા ગયો, ત્યારે પણ પાર્ટ ટાઇમના ખ્યાલથી જ ગયો હતો. ત્યાં મુલાકાત થઈ અને કંઈક ગોઠવાય એવું લાગ્યું. દરમિયાન, હું ‘નવસર્જન’ ટ્રસ્ટના જૂના મિત્ર અને મને અગાઉ એક-બે વાર જુદા જુદા કામમાં જોડાવા કહી ચૂકેલા માર્ટિનભાઈ મેકવાનને પણ મળ્યો. માર્ટિનભાઈ સાથે દોસ્તી હતી. તે મહેમદાવાદ જતા-આવતા હતા. એટલે તેમની સાથે અનૌપચારિકતાનો વ્યવહાર હતો. મળીને મેં કહ્યું કે ‘તમારે ત્યાં કામ કરવું છે. રોજનું ચાર કલાક કામ કરીશ અને મહિને પાંચ હજાર રૂપિયા પગાર.’ મારી આવી વાત સાંભળીને તે હસી પડ્યા. કહે, ‘બાકીના ચાર કલાક ક્યાં કામ કરશો?’ મેં હિમાંશુ સાથે થયેલી વાત કરી. એટલે તેમણે કહ્યું કે ‘તમારી મરજી. બાકી ‘નવસર્જન’માં પણ ફુલટાઇમ કામ છે જ.’
 
‘સંદેશ’માંથી મારી વિદાયની તારીખ નજીક આવી રહી હતી. અજય રામી જેવા પત્રકાર મિત્રે કહ્યું હતું કે ‘તમે કહેતા હો તો પદ્મકાંતભાઈ (ત્રિવેદી) ફાલ્ગુનભાઈને વાત કરે.’ પ્રો.ત્રિવેદીએ પણ ઉપરનો હવાલો આપીને મને સમજાવી જોયો. (એક સંવાદ હતો: ‘એને સમજાવજો. આવી સરકારી નોકરી જેવી નોકરી એને ક્યાં મળશે?) પરંતુ હું આખરી નિર્ણય લઈ ચૂક્યો હતો અને તેમાં ફેરવિચારને અવકાશ ન હતો. પૂર્તિઓનો હવાલો સંભાળ્યો ત્યારે મેં બધા લેખકોને પત્ર લખ્યા હતા અને તેના ડ્રાફ્ટ પર ફાલ્ગુનભાઈની સહી થયા પછી, તે ‘સંદેશ’માંથી જ બધાને રવાના થયા હતા. એવી જ રીતે, મેં વિદાયના પત્રનો ડ્રાફ્ટ લખીને ઉપર મોકલ્યો. તેની પર ફાલ્ગુનભાઈની સહી થઈને આવી. એટલે મને પૂર્તિઓના લેખકોની વિધિસર વિદાય લેવાની તક મળી. તેમાં મેં એ પણ લખ્યું હતું કે હું માત્ર સંદેશ નહીં, ગુજરાતી પત્રકારત્વની ફુલટાઇમ કામગીરી પણ છોડી રહ્યો છું. તેના જવાબમાં કેટલાક લેખકોએ ફોન કર્યા, તો બે-ત્રણ પત્રો પણ આવ્યા. તેમાંથી રમેશ પારેખનો પત્ર અહીં મુકું છું.
‘સંદેશ’માં સમીરભાઈ શાહથી માંડીને આકરા પણ મારા માટે ભાવ ધરાવતા ફૅક્ટરી મેનેજર સુધીના ઘણાએ મારા જવા વિશે અફસોસ અને લાચારીનો મિશ્ર ભાવ વ્યક્ત કર્યો. તેમનાં વિદાયવચનોમાં કેવળ ઔપચારિકતાને નહીં, લાગણી પણ હતી, એ જોઈને મને સારું લાગ્યું. પૂર્તિના નવા ઇન ચાર્જને બે-ત્રણ દિવસ સુધી બધું સમજાવીને, બધી સામગ્રી સોંપીને સપ્ટેમ્બર ૩૦ના રોજ હું ‘સંદેશ’માંથી નીકળ્યો, ત્યારે મુક્તિનો આનંદ તો હતો. સાથોસાથ, પત્રકારત્વ સિવાયની કામગીરી કેવી ને કેટલી ચાલશે તેની અનિશ્ચિતતા હતી. મને ત્યારે ૩૧ વર્ષ પૂરાં થયાં ન હતાં. જીવનનો-કામગીરીનો સુવર્ણકાળ બની શકે એવો સમય હજુ બાકી હતો અને તેમાં ભવિષ્ય કેવો આકાર લેશે તેનો જરાય અંદાજ ન હતો.