Showing posts with label AI. Show all posts
Showing posts with label AI. Show all posts

Friday, September 23, 2016

માણસના અવાજની લગભગ અસલ જેવી નકલ : વેવનેટ


‘આવાઝકી દુનિયાકે દોસ્તોં’ --આ શબ્દપ્રયોગ વિચારતાં રેડિયોના કાર્યક્રમોની દુનિયા અને ઉદ્‌ઘોષકો-શ્રોતાઓ વચ્ચેની સંબંધસૃષ્ટિ તાજી થાય. સ્માર્ટ ફોનના જમાનામાં ‘માલિક’નો ટાઇપ કરેલો નહીં, પણ બોલાયેલો ‘હુકમ’ ઝીલતાં અને ખપજોગી વાત કરી જાણતાં વિવિધ સહાયકો ‘આવાઝકી દુનિયા’નો જ વિસ્તાર છે.

માણસ અને મશીન એકબીજા સાથે વાતો કરે અને મશીન તેને જેટલું પઢાવ્યું હોય તેટલું નહીં, પણ પોતાની મેળે બોલી શકે--એ સંશોધકોની બહુ જૂની કલ્પના રહી છે. પરંતુ કમ્પ્યુટર દ્વારા પેદા કરાયેલા અવાજ કૃત્રિમતાનો અમીટ ઠપ્પો ધરાવે છે. જૂના વખતની વિજ્ઞાનકથા આધારિત ફિલ્મોથી માંડીને કી-બોર્ડ જેવાં વાદ્યોમાં કમ્પ્યુટર કે રોબોટનો અવાજ ત્રૂટક અને માણસને બદલે મશીન બોલે છે એવું પહેલી જ તકે જાહેર કરી દેનારો હતો. ત્યાર પછી માણસના અવાજમાં વિવિધ શબ્દોનું ભંડોળ રેકોર્ડ કરીને, તેમાંથી મશીન પાસે જુદાં જુદાં વાક્યો બોલાવવાનું પ્રચલિત બન્યું. તેનું સૌથી ‘દેશી’ ઉદાહરણ રેલવે સ્ટેશન પર થતી ટ્રેનોની અવરજવર વિશેની જાહેરાતો છે. તેમાં ટ્રેનના નામ-નંબર-પ્લેટફોર્મ નંબરથી માંડીને આવવા-જવાના સમય જેવી અનેક વિગતોના ટુકડા અગાઉથી સાગમટે રેકોર્ડ કરી દેવાય છે. પછી જરૂર પ્રમાણે એ ટુકડાને જોડીને અર્થપૂર્ણ વાક્ય બનાવવામાં આવે છે. પરંતુ એ વાક્ય ‘પ્રસારિત’ થતું હોય ત્યારે તેની કૃત્રિમતા ઉડીને આંખે વળગે--કે કાનને વાગે--એવી હોય છે.

માણસનો અવાજ પેદા કરવાની નહીં, પણ માણસના રેકોર્ડ થયેલા શબ્દોમાંથી ઇચ્છિત વાક્યો બનાવવાની ટેક્‌નોલોજી ‘સ્પીચ સિન્થેસીસ’ તરીકે ઓળખાય છે. વધારે ટેક્‌નિકલ નામ છે TTS (ટેક્સ્ટ ટુ સ્પીચ) આ ટેક્‌નોલોજી આદર્શ કરતાં ઘણી દૂર એ રીતે હતી કે તેમાં ઇનપુટના ‘કૂવા’માં હોય, એટલું જ આઉટપુટના ‘હવાડા’માં આવે. ધારો કે ગુલઝાર જેવા કોઇના અવાજમાં એક હજાર શબ્દો રેકોર્ડ કરાવી દીધા હોય અથવા અમિતાભ બચ્ચનની એક ફિલ્મના બધા સંવાદનો શબ્દેશબ્દ છૂટો પાડી દેવામાં આવે તો? એટલા શબ્દોની મર્યાદાની અંદર તેમના અવાજમાં કોઇ પણ વાક્ય બોલાવી શકાય--એવું વાક્ય, જે એ કદી બોલ્યા જ ન હોય. છતાં અવાજ તો તેમનો અસલ જ રહે. પરંતુ એ શબ્દભંડોળની બહારનો એક પણ શબ્દ એ અવાજમાં બોલાવી શકાય નહીં.

પહેલી નજરે સહેલી અને અકસીર લાગતી આ ટેક્‌નોલોજી વિશે જરા વધારે વિચારતાં સમજાશે કે શબ્દ ભલે એક હોય, પણ વાક્યે વાક્યે તે જુદી રીતે, જુદા ભાવ અથવા વજન સાથે બોલાતો હોય છે. માણસનું વાક્ય મશીન જેવું લાગતું નથી, તેમાં ભાવની ભૂમિકા બહુ અગત્યની છે. રેકોર્ડ થઇ ચૂકેલા શબ્દના ભાવમાં ફેરફાર ન કરી શકાય, એટલે અવાજ અસલ હોવા છતાં, આખું વાક્ય કૃત્રિમ લાગે. તેનો રસ્તો કાઢવા માટે શબ્દો ઉપરાંત તેના ઉચ્ચારની લઢણ જેવી વિગતોનો સંગ્રહ કરવાની પદ્ધતિ અપનાવવામાં આવી. ત્યાર પછી કોઇ પણ વાક્ય બનાવવાનું થાય, ત્યારે મશીન પાસેથી શબ્દોની પસંદગી ઉપરાંત ભાવની-ઉચ્ચારની ઢબની પસંદગી પણ કરાવી શકાય, એ શક્ય બન્યું. ‘પેરામેટ્રિક TTS’ તરીકે જાણીતી આ પદ્ધતિ એક ડગલું આગળ હોવા છતાં, તેના થકી સાંભળવા મળતા અવાજની ગુણવત્તા વધારે કૃત્રિમ લાગતી હતી. બેઠેબેઠા શબ્દોને બદલે  તેમાં ભાવ ઉમેરવાની પ્રક્રિયા વધી, એમાં છેવટના પરિણાની કૃત્રિમતા પણ વધી.

આમ, મશીન પાસેથી લગભગ માણસ જેવા અવાજમાં ધાર્યું બોલાવવાનો મામલો થોડો ગુંચવાયેલો ને થોડો અટકી પડેલો જણાતો હતો. ત્યાં ગયા સપ્તાહે ‘ગુગલ’ની આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ પર કામ કરતી કંપની ‘ડીપમાઇન્ડ’ની એક જાહેરાત મથાળાંમાં ચમકી. આ કંપનીએ શબ્દોને અવાજમાં ફેરવતી વખતે કૃત્રિમતાનો જે પ્રશ્ન ઊભો થાય છે, તેને દૂર કરવા માટે આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સની મદદ લીધી.  એ માટે ‘ડીપમાઇન્ડ’ના સંશોધકોએ ‘વેવનેટ’/Wavenet નામે ક્રાંતિકારી સોફ્‌ટવેર વિકસાવ્યું છે. અગાઉની ટેક્‌નોલોજીમાં પહેલાં માણસ પાસેથી શબ્દો બોલાવીને તેની ‘બેન્ક’ બનાવવામાં આવતી હતી. તેમાંથી શબ્દો કે અક્ષરો છૂટા પાડીને, માણસના અવાજમાં નવાં વાક્યો બનાવી શકાતાં હતાં. મૂળભૂત રીતે એ ‘કોપી-પેસ્ટ’નું સુધરેલું સ્વરૂપ થયું, જ્યારે ‘વેવનેટ’નો અભિગમ સર્જન કરવા જેવો છે. તેમાં પણ માણસના અવાજની જરૂર પડે છે--અવાજને પ્રયોગશાળામાં ‘પેદા’ કરાતો નથી. પરંતુ માણસ દ્વારા બોલાયેલા શબ્દો કે અક્ષરોનો સંગ્રહ કરવાને બદલે, માણસના અવાજનાં મૂળભૂત મોજાંનું જ વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે. એટલે તેમાં ફક્ત શબ્દો કે અક્ષરો જ નહીં, બોલનારના ચઢાવઉતાર, લઢણો, શ્વાસોચ્છવાસ સહિતની અઢળક બારીક વિગતો કમ્પ્યુટર નોંધે છે. આટલું ઝીણું કાંતવું આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ વિના અશક્ય છે. કેમ કે, આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ ધરાવતાં કમ્પ્યુટર પાસે પ્રચંડ સંગ્રહક્ષમતા અને વિશ્લેષણક્ષમતા હોય છે. (આ જ ‘ડીપમાઇન્ડ’ કંપનીની આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ સીસ્ટમે ચેસ કરતાં પણ પેચીદી ગણાતા ‘આલ્ફાગો’ રમતમાં વર્લ્ડ ચેમ્પિયન ખેલાડીને હરાવી દીધો હતો, એ સમાચાર બહુ જૂના નથી.)

લેખિત શબ્દોને અવાજમાં ફેરવવા માટે ‘વેવનેટ’નો અભિગમ મૂળગામી છે. તે શબ્દો કે અક્ષરોને નહીં, અવાજના મૂળભૂત ઘટકોને પકડે છે અને તેનું વિશ્લેષણ કરીને પુષ્કળ માહિતીનો સંગ્રહ કરે છે. આ કામ કેટલી બારીકીથી થાય છે, તેનો એક નમૂનો ‘ડીપમાઇન્ડ’ના બ્લોગ પર આપવામાં આવ્યો છે. આ ટેક્‌નોલોજીમાં અવાજની પ્રત્યેક સેકંડનું નહીં, એક-એક મિલી સેકન્ડનું એટલે કે એક સેકન્ડના હજારમા ભાગનું વિશ્લેષણ અને અંકન (રેકોર્ડિંગ) કરવામાં આવે છે. આ કામ ભારે કૂથાવાળું છે. ફક્ત એક જ સેકન્ડના રેકોર્ડિંગનાં ૧૬ હજારથી પણ વધારે સેમ્પલ મળે છે. એટલું જ નહીં, એ દરેક સેમ્પલ તેની આગળનાં બધાં સેમ્પલ સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે. કારણ કે માણસ જ્યારે બોલે છે ત્યારે તેના માટે તો એ સળંગ, અવિરત પ્રક્રિયા છે. એટલે વિશ્લેષણ કરતી વખતે પૂર્વાપર સંબંધ સમજવો જરૂરી બને છે. એક મિલી સેકન્ડના સેમ્પલનો સ્વતંત્ર રીતે ભાગ્યે જ કશો અર્થ નીપજી શકે, પણ તેને આગળનાં બધાં સેમ્પલના સંદર્ભે સમજવામાં આવે, તો તે અર્થપૂર્ણ બની રહે.

કોઇ પણ ધ્વનિનું એક સેકન્ડના ૧૬ હજાર કે વધુ ટુકડામાં વિશ્લેષણ કરતી અને માહિતી મેળવતી આ ટેકનોલોજી ફક્ત બોલાયેલા શબ્દોને નહીં, સંગીત સહિતના કોઇ પણ અવાજને ‘સમજી’ શકે છે. આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સની કમાલ એ છે કે અઢળક માહિતીના સંગ્રહના આધારે તે નવી માહિતી ‘પેદા’ કરી શકે છે. સિતારના સંગીતનાં અઢળક રેકોર્ડિંગ તેને ‘આપવામાં’ આવે, તો તેમાંથી એ પોતાની રીતે ‘મૌલિક’ સંગીત સર્જી શકે છે. ‘ડીપમાઇન્ડ’ના સંશોધકોએ જાહેર કર્યું છે કે ‘વેવનેટ’ના ઝીણવટભર્યા દ્વારા વિશ્લેષણના પ્રતાપે હવે શબ્દને અવાજમાં ફેરવવાથી મળતું પરિણામ અસલ સાથે ૫૦ ટકા જેટલું સામ્ય ધરાવે છે, જે બહુ મોટી સિદ્ધિ ગણાય. અંગ્રેજી અને ચીની મેન્ડેરિન ભાષાનાં વાક્યોનાં આ રીતે પેદા કરાયેલાં સેમ્પલ અને મશીને સર્જેલા પિયાનોસંગીતના નમૂના બ્લોગ પર મૂકવામાં આવ્યા છે.


આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ અને ટેક્સ્ટ-ટુ-સર્ચના સંગમે  અનેક રોમાંચકારી સંભાવનાઓ જગાડી છે.  કુમાર સાનુએ ગાયેલું કોઇ ગીત કિશોરકુમારના અવાજમાં કે લતા મંગેશકરે ગાયેલું કોઇ ગીત ગીતા દત્તના અવાજમાં સાંભળવા મળે એ ટેકનોલોજીની દૃષ્ટિએ હવે વિજ્ઞાનકથાનો નહીં, એકાદ દાયકા દૂરના ભવિષ્યનો મામલો લાગે છે.
Posted by U-said-it at 5:03 PM 1 comments
Labels: , ,

Monday, March 21, 2016

મગજની આંટીધૂંટી ઉકેલીને તેની નકલ કરવાનો મહાપ્રૉજેક્ટ


ફોન, ટીવી, કમ્પ્યુટર જેવી અસંખ્ય શોધો માણસના જિજ્ઞાસુ, ફળદ્રુપ દિમાગની ઉપજ છે. પરંતુ કેટલીક શોધો એવી પણ હોય છે, જે કુદરતી સૃષ્ટિમાં જોવા મળતી હોય અને માણસ તેનું અનુકરણ કરે. અભ્યાસ-સંશોધનનો આ પ્રકાર ‘રીવર્સ ઍન્જનિયરિંગ’ કહેવાય છે. તફડંચીકારો એકાદ અસલ-મૌલિક ચીજના પૂરજેપૂરજા છૂટા પાડીને, તેની રચના સમજીને, નવી, તકલાદી, સસ્તી નકલ બનાવી કાઢે, તે એક પ્રકારનું ‘રીવર્સ ઍન્જિનિયરિંગ’ જ ગણાય, પરંતુ અહીં જેની વાત કરવાની છે, તે આવો ‘મેડ ઇન ચાઇના’છાપ પ્રૉજેક્ટ નથી. તેનો આશય આ સૃષ્ટિ પરની સૌથી પેચીદી કુદરતી રચના એવા મગજની કાર્યપદ્ધતિનું રીવર્સ ઍન્જિનિયરિંગ કરવાનો છે.

અમેરિકાની સંશોધનસંસ્થા ‘ઇન્ટેલિજન્સ ઍડવાન્સ્ડ રીસર્ચ પ્રૉજેકટ્‌સ ઍક્ટિવિટી’એ ૧૦ કરોડ ડૉલરના ખર્ચે ઉંદરના મગજના એક ઘનમિલીમીટર હિસ્સાના ‘રીવર્સ ઍન્જિનિયરિંગ’નું બીડું ઉપાડ્યું છે. આટલું વાંચીને તો ‘ખોદ્યો ડુંગર, કાઢ્‌યો ઉંદર’ જેવું લાગે. ઉંદરના મગજના એક મિલીમીટર લંબાઇ-પહોળાઇ-ઊંડાઇ ધરાવતા હિસ્સાના અભ્યાસ માટે આટલો દાખડો? એવો સવાલ થઇ શકે. પરંતુ આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સના ક્ષેત્ર માટે આ અભ્યાસ બહુમૂલ્ય માહિતીની ખાણ જેવો નીવડી શકે છે.  ‘ધ મશીન ઇન્ટેલિજન્સ ફ્રૉમ કૉર્ટિકલ નેટવર્ક્‌સ પ્રોગ્રામ’ (ટૂંકમાં, MICrONS) તરીકે ઓળખાતા આ અભ્યાસના અંતે કમ્પ્યુટર કરતાં અનેક ગણી પ્રચંડ ક્ષમતાથી, ઝડપથી અને ચોક્સાઇથી કામ કરતા મગજની કાર્યપદ્ધતિમાંથી ‘અલ્ગોરિધમ’ તારવી શકાય--એટલે કે, મગજની કાર્યપદ્ધતિની પેચીદા કમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામ સ્વરૂપે નકલ કરી શકાય, તો કૃત્રિમ બુદ્ધિશક્તિ-આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI)ના ક્ષેત્ર માટે તે પ્રગતિનો હનુમાનકૂદકો બની શકે.

કામ કઠણ છે. ધારી સફળતા ન મળે એવી શક્યતા પૂરી છે. પરંતુ એમ જુઓ તો, ૧૯૯૦માં અમેરિકાની સરકારે મનુષ્યના જનીન બંધારણને આખેઆખું ઉકેલવાનો હ્યુમન જેનમ પ્રૉજેક્ટ હાથ ધર્યો, ત્યારે એ પણ વાસ્તવિકતાને બદલે વિજ્ઞાનકથા જેવો લાગતો ન હતો? ગુજરાતીના અનન્ય, અભૂતપૂર્વ વિજ્ઞાનમાસિક ‘સ્કોપ’માં નગેન્દ્રવિજયે આ પ્રૉજેક્ટ અને એ નિમિત્તે જનીનશાસ્ત્ર (જિનેટિક્સ) વિશે રોમાંચકારી સમજૂતી પૂરી પાડી હતી, જે જિજ્ઞાસા અને આતુરતા વધારી મૂકે એવી હતી. સાથોસાથ, વિજ્ઞાનજગતમાં એવી અવઢવ પણ હતી કે આવાં પાયારૂપ અને મોટાં સંશોધન ખરેખર નજીકના ભવિષ્યમાં પાર પડશે ખરાં? અને તેનો ફાયદો શો? પરંતુ માંડ દોઢેક દાયકામાં જનીનોનું મૅપિંગ (વિગતવાર ઓળખ) શક્ય બન્યું. ત્યાર પછીના દોઢેક દાયકામાં જિનેટિક્સના ક્ષેત્રે ઝડપભેર પ્રગતિ થઇ રહી છે. (થોડા સમય પહેલાં આ કૉલમમાં જનીનોની જોડતોડની ક્રાંતિકારી ટૅક્‌નૉલોજી વિશે વાત કરવામાં આવી હતી.)

જનીનોની જેમ કૃત્રિમ બુદ્ધિશક્તિ (ટૂંકમાં AI)નું ક્ષેત્ર પણ ઘણા વખતથી અઢળક શક્યતાઓની આશા સાથે ધીમી ગતિએ આગળ વધી રહ્યું છે. બુદ્ધિની રમત ગણાતી ચેસની ચાલબાજીમાં વિશ્વવિજેતા ગૅરી કાસ્પારોવને આઇબીએમના કમ્પ્યુટર ડીપ બ્લૂએ હરાવી દીધા, એ જૂની (૧૯૯૭ની) વાત થઇ. ગયા અઠવાડિયે AIના સંશોધકોએ નવો મુકામ હાંસલ કર્યો. ચેસ કરતાં ઘણી વધારે પેચીદી ગણાતી અને કેવળ ગણતરીઓને બદલે, થોડી બુદ્ધિ લડાવવાની જરૂર પડે એવી રમત ‘ગો’માં માણસ સામે કમ્પ્યુટરની જીત થઇ.

‘માણસ સામે કમ્પ્યુટરની જીત’ એ શબ્દપ્રયોગ સાચો હોવા છતાં, તેનો વાસ્તવિક અર્થ સમજવો જરૂરી છે. ‘ગો’ની સ્પર્ધામાં એક તરફ કોરિયાનો ચેમ્પિયન ખેલાડી લી સેડોલ હતો અને બીજી તરફ ગુગલનું ‘બુદ્ધિશાળી’ મશીન ડીપ માઇન્ડ. ગુગલે છ વર્ષ પહેલાં આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સની કંપની ‘ડીપ માઇન્ડ’ ૪૦ કરોડ પાઉન્ડની તોતિંગ કિંમતે ખરીદી લીધી અને ત્યાર પછી પણ તેમાં રોકાણ ચાલુ રાખ્યું છે. કારણ કે, ટેક્‌નોલોજિના ક્ષેત્રે ભવિષ્ય આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સનું છે. તેના ડીપ માઇન્ડ મશીને ચેમ્પિયન ખેલાડીને ચેસ કરતાં ઘણી વધારે પેચીદી એવી ‘ગો’ રમતમાં હરાવ્યો છે. એક અંદાજ પ્રમાણે, ચેસની રમતમાં ૧૦ની ઉપર ૭૦ ઘાત હોય એટલી સંભાવનાઓ હોય છે, જ્યારે ‘ગો’માં ૧૦ની ઉપર ૭૦૦ ઘાત મૂકીએ, એટલી બધી શક્યતાઓ છે.

આમ, ‘બુદ્ધિશાળી’ મશીનોએ મોટા પાયે આગેકૂચ કરી છે, એમાં કોઇ શક નથી. પરંતુ મશીનોની મોટા ભાગની તાકાત તેમને અપાયેલી અઢળક માહિતી અને તેના પૃથક્કરણને આભારી છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, મશીનો બહુ ઝડપથી સંખ્યાબંધ ગણતરીઓ કરી શકે, શક્યતાઓ ચકાસી શકે, પણ તેમની એક જ ‘ઇન્દ્રિય’ ચાલે. એટલે કે, એક જ વિષયમાં અને તે પણ તેમને જેટલું શીખવવામાં આવ્યું હોય એમાંથી જ એ તારવી શકે. તેમની સરખામણીમાં માણસ રોજેરોજના વ્યવહારમાં એવાં કામ એટલી સહજતાથી કરે છે કે મશીનો તેની કલ્પના સુદ્ધાં ન કરી શકે. જેમ કે, માણસનું મગજ ટોળામાંથી પોતાનો પરિચિત ચહેરો તરત જુદો તારવી શકે છે અથવા ઘોંઘાટમાંથી જાણીતો અવાજ તરત પારખી શકે છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિ ધરાવતા મશીનને આ કરવું હોય તો નવ નેજાં આવે. કારણ કે, માણસનું મગજ સાવ પાંખી માહિતીનું સામાન્યીકરણ કરીને, તેમાંથી જરૂરી જાણકારી મેળવી લેવામાં પાવરઘું છે. એક રીતે કહેવાય કે, બહારની દુનિયા વિશે મગજની અંદર એક વ્યાપક ચિત્ર અથવા માહિતીસંગ્રહ ઊભો થયેલો હોય છે. તેને જાળવવાનું અને તેમાં સતત ફેરફારોનું કામ મગજ ચાલુ રાખે છે. એ માહિતીના આધારે ઓછામાં ઓછી વિગતો પરથી પણ મગજ અનુમાનો અને અપેક્ષાઓનો ખેલ મગજ ચલાવે છે અને મગજની અંદર આવતી દરેકેદરેક માહિતીનો તેના લાભાર્થે ઉપયોગ કરે છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિશક્તિ ધરાવતાં મશીન માટે એ મુકામ હજુ ઘણો દૂર છે.

છતાં, મગજની કાર્યક્ષમતાની પ્રાથમિક ચાવીઓ જાણીને તેની નકલ કરવાની કામગીરી ત્રણ સંશોધકટુકડીઓને સોંપવામાં આવી છે, જે જુદી જુદી પદ્ધતિથી ઉંદરના મગજના એક ઘન મિલીમીટર હિસ્સાનો અને તેમાં થતી ઉથલપાથલોનો અભ્યાસ કરશે. આ પ્રૉજેક્ટ વિશે ‘સાયન્ટિફિક અમેરિકન’ના લેખમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, પાંચ વર્ષમાં આ કામ પૂરું થતાં વિવિધ તસવીરો સ્વરૂપે બે પેટાબાઇટ જેટલો ડૅટા ઉપલબ્ધ બનશે. (સીડીના માપ પ્રમાણે કહીએ તો, આશરે ૨૫ લાખ સીડીમાં સમાય એટલો.) તેમાંથી મગજની કાર્યપદ્ધતિ સમજાય-ઉકેલી શકાય તો પણ, એ પદ્ધતિને ‘રીવર્સ એન્જિનિયર’ કરવાના, તેનું કૃત્રિમ રીતે, કમ્પ્યુટરના પ્રોગ્રામ સ્વરૂપે પુનઃસર્જન કરવાના પડકાર ઓછા નથી. પરંતુ સંશોધકો માને છે કે આ કવાયતમાં ધાર્યું પરિણામ ન મળે તો પણ, તે  નિષ્ફળ જવાની કોઇ સંભાવના નથી. કારણ કે, તેનાથી મગજની કામગીરી વિશેના જ્ઞાનમાં વધારો જ થવાનો છે.

ગણતરી સિવાયની બાબતમાં એટલે કે ખરા અર્થમાં બુદ્ધિશાળી બનવાના મામલે મશીનો અને માણસો વચ્ચે ઘણું છેટું છે. એ રીતે માણસોએ ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. પરંતુ સૌથી શક્તિશાળી દિમાગ મળ્યું હોવાથી, તેનો ઉપયોગ કરીને માણસ પોતે રીવર્સ એન્જિનિયરિંગના રસ્તે કુદરતનાં પ્રચંડ સર્જનનું અંશતઃ અનુકરણ કરવા મથી રહ્યો છે.
Posted by U-said-it at 10:15 PM 1 comments
Labels: ,

Friday, November 26, 2010

માણસનું મગજ કેટલાંક કામોનું ‘આઉટસોર્સિંગ’ કરે છેઃ રોબોટિક્સના નિષ્ણાત પ્રો.ફાઇફર

Prof. Rolf Pfeifer, Expert of Artificial Intelligence & Robotics, Uni. of Zurich

મનુષ્ય અને પ્રાણીઓની જેમ ભવિષ્યમાં
રોબોટના અધિકારનો મુદ્દો પણ ઉભો થઇ શકે છેઃ પ્રો.ફાઇફર

મગજ શરીરનું ‘બોસ’ છે અને શરીર કેવળ મગજના આદેશોનું ગુલામ- આવી માન્યતા અત્યાર સુધી પ્રચલિત રહી છે. તેને કારણે રોબોટ (યંત્રમાનવ) વિકસાવવામાં ઘણુંખરૂં ઘ્યાન તેના ‘મગજ’ (પ્રોગ્રામિંગ) ઉપર આપવામાં આવે છે. ‘શરીર’ વિશે બહુ વિચાર કરવામાં આવતો નથી. પરંતુ અમદાવાદની મુલાકાતે આવેલા સ્વિસ પ્રોફેસર રોલ્ફ ફાઇફર ‘ગુજરાત સમાચાર’ સાથેની વાતચીતમાં કહે છે,‘માત્ર ને માત્ર મગજ સર્વસ્વ છે એ માન્યતા સાચી નથી. મગજ પોતાની કેટલીક કામગીરીનું મોર્ફોલોજીને (શરીરના પૂરજાઓને) ‘આઉટસોર્સિંગ’ કરી નાખે છે.’

સાદી ભાષામાં કહીએ તો, દરેક વાતમાં મગજને તસ્દી આપવાને બદલે, કેટલાંક કામ શરીરના સાંધા કે સ્નાયુઓ આપમેળે, પોતાની વિશિષ્ટ ક્ષમતાના જોરે કરી નાખે છે. જેમ કે, ઉબડખાબડ જમીન પર ચાલતી વખતે નાના-મોટા ખાડા ટેકરા આવે ત્યારે પગ મગજના આદેશની રાહ જોતા નથી. સંતુલન જાળવવાના મગજના કાયદાનો ભંગ ન થાય એ રીતે, પણ મગજને પૂછ્યા વિના પગ આપમેળે ખાડાટેકરા સંભાળી લે છે. અંગોની સ્વતંત્ર ‘વિચારશક્તિ’નું બીજું ઉદાહરણ આપતાં પ્રો.ફાઇફર કહે છે,‘ સામે પડેલો પ્યાલો ઉપાડવા માટે માણસ હાથ અવળો વાળતો નથી. કારણ કે એવું કરવાથી સ્નાયુને સ્પ્રિંગની જેમ વળ ચડાવવો પડે. આ સ્થિતિમાં હાથનો સ્નાયુ પોતે જ નિર્ણય લઇને ઓછામાં ઓછી શક્તિ ખર્ચાય એ રીતે પ્યાલો પકડે છે. તેમાં મગજના આદેશની જરૂર પડતી નથી.’

આ વાત સાંભળવા-વાંચવામાં જેટલી ક્રાંતિકારી લાગે, એટલી જ તેની અસરની રીતે પણ મહત્ત્વની છે. સ્વિસ એલચી કચેરી તરફથી યોજાયેલા વિજ્ઞાન પ્રદર્શન અને વ્યાખ્યાન નિમિત્તે અમદાવાદ આવેલા પ્રો.ફાઇફર કહે છે,‘અત્યાર સુધી રોબોટ બનાવનાર લોકોએ માણસના બુદ્ધિયુક્ત વર્તનમાં શરીરની ભૂમિકાને સાવ નજરઅંદાજ કરી છે. મગજનું કામ બેશક સૌથી મહત્ત્વનું છે, પરંતુ માત્ર મગજની કામગીરી સમજવાથી સંપૂર્ણ ચિત્ર મળતું નથી. એ માટે શરીરની ખૂબીઓને પણ ઘ્યાનમાં લેવી પડે. મગજની નહીં, પણ અંગોની ખાસિયતને લીધે થતાં કામ ઘ્યાનમાં રાખવાં પડે.

‘એમ્બોડીમેન્ટ’ તરીકે ઓળખાતા આ નવા શાસ્ત્રના ટોચના નિષ્ણાતોમાં પ્રો.ફાઇફરની ગણના થાય છે. પચીસ વર્ષથી કમ્પ્યુટર અને આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલીજન્સ ક્ષેત્રે સક્રિય પ્રો. ફાઇફર અમેરિકાની એમ.આઇ.ટી. સહિત અનેક પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટી સાથે સંકળાઇ ચૂક્યા છે અને અને હાલમાં યુનિવર્સિટી ઓફ ઝુરિક (સ્વિત્ઝર્લેન્ડ)ના આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલિજન્સ વિભાગના વડા છે. તેમના મતે, માણસની ચામડી દબાણ, તાપમાન, પોતાનો આકાર બદલવાની ક્ષમતા જેવી અસંખ્યા ખાસિયતો ધરાવે છે. આઘુનિક રોબોટ બનાવવામાં નડતા સૌથી મોટા પડકારોમાંનો એક પડકાર ચામડી જેવું ‘બત્રીસ લક્ષણું’ મટીરિયલ તૈયાર કરવાનો છે. એટલે જ આર્ટિફિશ્યલ ઇન્ટેલીજન્સના ક્ષેત્રમાં પ્રગતિ માટે એન્જિનિયિરિંગથી માંડીને નેનો ટેકનોલોજી સુધીનાં ક્ષેત્રોનો સમન્વય જરૂરી છે.

પ્રો.ફાઇફર માને છે કે યંત્રમાનવોની ક્ષમતા વધે, તેમ નૈતિકતાના પણ સવાલ ઉભા થઇ શકે છે. સાથોસાથ, મનુષ્ય અને પ્રાણીઓની જેમ ભવિષ્યમાં રોબોટના અધિકારનો મુદ્દો પણ ઉભો થઇ શકે છે. તેનું એક ઉદાહરણ આપતાં પ્રો.ફાઇફર કહે છે, ‘કોરિયામાં થોડાં વર્ષ પહેલાં સંશોધકો અને સરકારના સહયોગથી એક સંગઠન રચાયું હતું. તેમાં એવો મુદ્દો ઉભો થયો હતો કે રોબોટ અમુકથી વધારે સમજણ ધરાવતો થાય, ત્યાર પછી તેનો પાવર ઓફ કરી દેવામાં આવે તો તે અનૈતિક ગણાય કે કેમ?’

Posted by U-said-it at 2:21 PM 5 comments
Labels: , , ,
Subscribe to: Posts (Atom)