Wednesday, February 10, 2016

શહીદોને ‘નિર્દોષ’ ઠરાવવાની મથામણ

ભગતસિંઘ, સુખદેવ અને રાજગુરુ- આ ક્રાંતિકારી ત્રિપુટીને  અખંડ ભારતના લાહોરમાં 23 માર્ચ, 1931ના રોજ ફાંસી આપવામાં આવી. તેના આઠ દાયકા પછી ભગતસિંઘને લાહોર કાવતરા કેસમાં નિર્દોષ પુરવાર કરવા માટેની મથામણ ચાલી રહી છે--અને એ પણ પાકિસ્તાનમાં.

આનંદની વાત એ છે કે ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે દેખીતી દુશ્મનાવટ છતાં, શહીદ ભગતસિંઘની સ્મૃતિને બન્ને દેશોના કેટલાક લોકો સહિયારી ગણે છે. લાહોરમાં ભગતસિંઘ મૅમોરિયલ ફાઉન્ડેશનચાલે છે. તેના અધ્યક્ષ ઍડવોકેટ ઇમ્તિઆઝ કુરેશીએ આઠ દાયકા જૂના કેસમાં ભગતસિંઘને કાનૂની રાહે નિર્દોષઠરાવવા માટે પાકિસ્તાની અદાલતમાં દાદ માગી છે.

ભગતસિંઘ અને તેમના સાથી બટુકેશ્વર દત્તની ધરપકડ ગુલામ ભારતની સંસદ (વડી ધારાસભા)માં બૉમ્બ ફેંકવાના આરોપસર થઇ હતી. તેમણે ફેંકેલા બૉમ્બ બહેરી સરકારના કાને ઇન્કિલાબનો અવાજ પહોંચાડવા માટેનાહતા. એ બૉમ્બ નુકસાન કે જાનહાનિ કરે એવા ન  હોવાનું ત્યારના વાઇસરૉય ઇરવિને પણ સ્વીકાર્યું હતું. ભગતસિંઘ-દત્તે બૉમ્બ ફેંકીને ભાગી જવાને બદલે, સામે ચાલીને ધરપકડ વહોરી. તેમને મૃત્યુ કે કાળા પાણીની સજા થાય એવો એ કેસ ન હતો. પણ લાહોરમાં થયેલી અંગ્રેજ પોલીસ કર્મચારી સૉન્ડર્સની હત્યામાં તેમની સંડોવણીની વાત ખુલતાં મામલો ગંભીર બન્યો.

લાહોર કાવતરા કેસ તરીકે ઓળખાયેલો એ મુકદ્દમો શરૂઆતમાં સામાન્ય રાહે ચલાવવાનો પ્રયાસ થયો, પણ ભગતસિંઘ અને ક્રાંતિકારીઓની લોકપ્રિયતાનો ચઢતો જુવાળ જોઇને, તેમને ફાંસીએ ચડાવી દેવાની અંગ્રેજ સરકારને જાણે ઉતાવળ પેઠી. વાઇસરોયના ખાસ વટહુકમથી ત્રણ ન્યાયાધીશોની ટ્રિબ્યુનલ બની. આરોપીઓની ગેરહાજરીમાં કાર્યવાહી ચલાવી શકાય અને ટ્રિબ્યુનલના ચુકાદા સામે ઉપલી અદાલતમાં અપીલ ન કરી શકાય, એવી અન્યાયી જોગવાઇઓ વટહુકમમાં હતી. વડી ધારાસભામાં મહંમદઅલી ઝીણા અને મોતીલાલ નેહરુ સહિતના નેતાઓએ ભગતસિંઘની તરફેણમાં અને વટહુકમના વિરોધમાં નિષ્ફળ છતાં જાનદાર રજૂઆતો કરી. ન્યાયના નામે કરુણ ફારસ માટે કટિબદ્ધ ટ્રિબ્યુનલે કહેવા પૂરતો કેસ ચલાવીને ભગતસિંઘને ફાંસીની સજા આપી. આઠ દાયકા જૂના એ ચુકાદાને લાહોરના ઍડવોકેટ કુરેશીએ પડકાર્યો છે.

કુરેશી ઇચ્છે છે કે ભગતસિંઘ પર લાગેલું અપરાધીનું લેબલ દૂર થાય, તેમની સાથે સંકળાયેલા મકાનમાં મ્યુઝીયમ બને અને ભગતસિંઘને સરકાર તરફથી મરણોત્તર સન્માન મળે. વર્ષ ૨૦૧૩માં લાહોર હાઇકોર્ટના એક ન્યાયાધીશે કુરેશીની રજૂઆત સાંભળ્યા પછી સૂચવ્યું કે આ કેસ વધુ ન્યાયાધીશોની બેન્ચ સમક્ષ મુકાવો જોઇએ. એટલે બે ન્યાયાધીશોની બેન્ચ બનાવવામાં આવી. તેમની સમક્ષ ૩ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૬ના રોજ  કેસની સુનાવણી થઇ ત્યારે એવો મુદ્દો આવ્યો કે ભગતસિંઘને સજા ત્રણ ન્યાયાધીશોની બનેલી ટ્રિબ્યુનલે આપી હતી. માટે તેના વિશે પુનર્વિચાર કરવા (ભગતસિંઘને સત્તાવાર રીતે, મરણોત્તર નિર્દોષ જાહેર કરવા) માટે ત્રણથી વધુ ન્યાયાધીશોની બેન્ચ નીમાવી જોઇએ. બે વર્ષ પહેલાં એવા સમાચાર પણ આવ્યા હતા કે લાહોરના અનારકલી પોલીસ સ્ટેશનમાંથી મળેલી સૉન્ડર્સની હત્યાની મૂળ એફ.આઇ.આર.માં ભગતસિંઘનું નામ નથી. માટે ભગતસિંઘના નિર્દોષસાબીત થવાની શક્યતાઓ ઊજળી છે.

ભગતસિંઘને નિર્દોષ પુરવાર કરવાના પ્રયાસો પાછળની  ઉમદા ભાવના પ્રત્યે પૂરા માન સાથે એવો સવાલ થાય કે તેમાં આટલાં સમય-શક્તિ ખર્ચવાની જરૂર છે ખરી? કેટલાંક કારણ :

૧) એ.જી.નુરાણીએ ૧૯૯૬માં લખેલા અભ્યાસપૂર્ણ પુસ્તક ધ ટ્રાયલ ઑફ ભગતસિંઘની વિગતો પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે અંગ્રેજોને ભગતસિંઘના મુદ્દે ન્યાય તોળવામાં કશો રસ ન હતો. શરૂઆતમાં ટ્રિબ્યુનલમાં બે અંગ્રેજની સાથે એક ભારતીય (જસ્ટિસ આગા હૈદર) ન્યાયાધીશ પણ હતા. તે સ્વંતત્ર મિજાજના હોવાથી તેમને અધરસ્તે દૂર કરી દેવાયા. આવી ટ્રિબ્યુનલના ચુકાદાથી ભગતસિંઘના જીવનનો અકાળે, આઘાતજનક અંત આવ્યો, પરંતુ તેમની સ્મૃતિને-તેમની સાથે સંકળાયેલા આદરને ટ્રિબ્યુનલનો ચુકાદો જરાય કલંકિત કરી શક્યો નથી.  દોષીના ચુકાદાથી કશો ફેર પડ્યો નથી--પડવાનો પણ નથી. તો આટલાં વર્ષે તેમને નિર્દોષ ઠરાવવાની --અને એ માટે અત્યારની અદાલતોની મદદ લેવાની વાત સમજાય એવી નથી.

૨) લાહોર હાઇકોર્ટની પાંચ ન્યાયાધીશોની બેન્ચ ભગતસિંઘને નિર્દોષ જાહેર કરે તો કશો ફેર પડવાનો નથી, પણ દોષી જાહેર કરીને, તેમને ફાંસીને બદલે તેનાથી હળવી સજા માટે યોગ્ય ઠરાવે તો? એ વિચિત્ર સ્થિતિ ન કહેવાય?

૩) સોન્ડર્સ હત્યાની એફઆઇઆરમાં ભગતસિંઘનું નામ ન હોય, તે બિલકુલ સમજાય એવું છે. સોન્ડર્સ પર હુમલો થયો ત્યારે ભગતસિંઘ સહિતના ક્રાંતિકારીઓ અજાણ્યા યુવાન હતા. તેમનાં નામ કે ચહેરાથી પણ પોલીસ કે સાક્ષીઓ તેમને ઓળખતા ન હતા. ચારેક મહિના પછી તેમણે વડી ધારાસભામાં બૉમ્બ ધડાકો કર્યો (અને તે પહેલાં દિલ્હીના એક સ્ટુડિયોમાં તેમની વિખ્યાત બનેલી હૅટવાળી તસવીર ખેંચાવી) ત્યાર પછી તેમની ઓળખો જાહેર બની.

૪) જેલમાં અને અદાલતમાં ભગતસિંઘનો મોટા ભાગનો સંઘર્ષ રાજકીય કેદી તરીકેના દરજ્જા અને તેને અનુરૂપ વર્તણૂંક માટે હતો. સૉન્ડર્સની હત્યાનો ઇન્કાર તેમણે કર્યો નથી. એક સમયે તેમના સાથી અને પછી પોલીસના સાક્ષી બની ગયેલા જયગોપાલે આખા કાવતરા વિશે બયાન આપ્યું હતું. નુરાણીએ પુસ્તકમાં જયગોપાલના નિવેદનની અને નેશનલ આર્કાઇવ્ઝમાં સચવાયેલી તેની નકલની વાત લખી છે. એ નકલમાં  સુખદેવે જયગોપાલના જૂઠા દાવા સામે હાંસિયામાં સાચી હકીકત લખી હતી. પરંતુ સૉન્ડર્સને પહેલાં રાજગુરુએ અને પછી ભગતસિંઘે ગોળીઓ મારી હતી, એ વિશે સુખદેવે કોઇ શંકા કરી નથી. નુરાણીએ નોંઘ્યું છે કે ભગતસિંઘે અને રાજગુરુએ સૉન્ડર્સને ઠાર કર્યો હતો, એ વાતને આજે કોઇ ઇતિહાસકાર પડકારતા નથી...ખરો મુદ્દો મુકદ્દમાના ન્યાયીપણાનો છે.’ (પૃ.૧૮૬, ધ ટ્રાયલ ઑફ ભગતસિંઘ)

ભગતસિંઘ સામે થયેલી અદાલતી કાર્યવાહીમાં ન્યાયતંત્રના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો નેવે મૂકી દેવાયા હતા, એ નિર્વિવાદ અને સ્થાપિત થયેલી હકીકત છે. ભગતસિંઘની સ્મૃતિ માટે એટલું પૂરતું છે. તેમને નિર્દોષસાબીત કરવાના પગલાથી ઉલટું નવો અને અનિચ્છનીય ચીલો પડે એમ છે.  ગયા અઠવાડિયે અમર શહીદ સુખદેવ વેલફેર સોસાયટીનાપ્રમુખ અને તેમના કુટુંબી વિશાલ નૈયરે સુખદેવનો કેસ નવેસરથી ખોલવાની સરકાર સમક્ષ માગણી કરી છે અને એ માટે સુપ્રીમ કોર્ટમાં જવાની તૈયારી દર્શાવી છે.

એમ તો, ટિળક- ગાંધીથી માંડીને ઘણા નેતાઓ સત્તાવાર રીતે ગુનેગાર ઠર્યા હતા. ઇતિહાસમાં ખોટી રીતે દોષી ઠરાવાયેલા અને લોકનજરમાં સન્માનનીય ગણાતા કેટલા લોકોના કેસ સત્તાવાર નિર્દોષતાસિદ્ધ કરવા માટે ફરી ખોલાવવા? એને બદલે, શહીદોની સ્મૃતિ વર્તમાન રાજકારણમાં ન રગદોળાય અને જે સ્વપ્ન માટે તેમણે બલિદાન આપ્યું, એ સાકાર કરવાની દિશામાં એકાદ ડગલું પણ ભરાય તો ઘણું.


Monday, February 08, 2016

ઝિકા વાઇરસ : હાઉ, હોબાળો અને હકીકત


મોટા ભાગના લોકોએ હમણાં સુધી જેનું નામ પણ સાંભળ્યું ન હતું, એવો ઝિકા/Zika નામનો વાઇરસ આજકાલ લેટેસ્ટ કુદરતી આતંકવાદી તરીકે તરખાટ મચાવી રહ્યો છે. ના, એણે સેંકડો-હજારોના જીવ નથી લીધા કે નથી તેણે લાખોને ચેપ લગાડ્યો. છતાં, વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા WHO એ આ સપ્તાહે ઝિકાને ગ્લોબલ હેલ્થ ઇમરજન્સી’ (આરોગ્યના મામલે વૈશ્વિક સ્તરની તાકીદ) તરીકે જાહેર કર્યો અને એવી આશંકા વ્યક્ત કરી કે તે ૨૩ દેશના કુલ ચાળીસેક લાખ લોકોને તેનો ચેપ લાગી શકે છે.  દક્ષિણ અમેરિકાના દેશોમાં સંભવિત ઉત્પાતખોર તરીકે પ્રકાશમાં આવેલા ઝિકા વાઇરસનું પોત હજું પૂરેપૂરું કળાયું નથી--કે પૂરેપૂરું પ્રકાશ્યું પણ નથી. છતાં, ભૂતકાળમાં ઇબોલા સહિત અનેક ખતરનાક વાઇરસોનો કોપ વેઠ્યા પછી સંશોધકો જરા વધારે સાવચેતીથી અને વધારે સાવધ થઇને ઝિકા વાઇરસ વિશે વાત કરી રહ્યા છે.

અત્યાર સુધીની વાત આટલી છે :  વિશ્વભરમાં વસતી ધરાવતાં એડીસ/Aedes પ્રકારનાં મચ્છરો મેલેરિયા, ચિકુનગુનિયા, ડેન્ગ્યુ જેવા ખતરનાક રોગોનાં એજન્ટ છે. આ રોગોના વાઇરસ (વિષાણુ) તે માનવશરીરમાં પહોંચાડે છે. એક મચ્છર માણસનું શું કરી શકે, એવા નાના પાટેકરના ફિલ્મી ડાયલોગની વાત નથી. આ મચ્છરની લાગુ પડતી ડેન્ગ્યુ જેવી બિમારી જીવલેણ નીવડી શકે છે. છતાં કેન્સર, હૃદયરોગ, ડાયાબિટીસ, બ્લડપ્રેશર જેવા રોગોની સરખામણીમાં મચ્છરથી થતા રોગો વિશે પ્રમાણમાં ઓછી જાગૃતિ જોવા મળે છે. એ જ કારણથી, આ રોગોની હરોળમાં આવે એવો ઝિકા વાઇરસ મહદ્‌ અંશે ઉપેક્ષિત રહ્યો.

આ વાઇરસની પહેલવહેલી ઓળખ ૧૯૪૭માં આફ્રિકાના એક વાનરમાં થઇ હતી. ૧૯૬૦ના દાયકામાં વાઇરસને અલગ તારવવામાં આવ્યો. એ માટે મચ્છરોનો અભ્યાસ યુગાન્ડાના જંગલ- ઝિકા ફૉરેસ્ટ’-માં થયો હોવાથી, વાઇરસને નામ મળ્યું : ઝિકા.વાઇરસનો થોડો ઘણો ફેલાવો આફ્રિકા અને એશિયાના થોડા દેશોમાં જોવા મળ્યો. તેનો ચેપ જીવલેણ ન હોવાથી, વાઇરસ એકંદરે નિર્દોષગણાયો. પરંતુ ગયા વર્ષના અંતભાગમાં તે નવેસરથી ચર્ચામાં આવ્યો. કારણ કે, અમેરિકામાં તેનો એક કેસ નોંધાયો.

ઝિકાનાં લક્ષણ પારખવાં અઘરાં છે. કારણ કે, તેનો ફેલાવો ડેન્ગ્યુ જેટલો નથી, પણ ઘણાં આરંભિક લક્ષણ ડેન્ગ્યુ જેવાં જ છે. શરૂઆતના તબક્કે લૅબોરેટરીના ટેસ્ટમાં પણ ઝિકાની હાજરી પકડવી અઘરી છે. કસોટી કરનારને એવું જ લાગે કે મળેલાં પરિણામ ડેન્ગ્યુની કે વેસ્ટ નાઇલ પ્રકારના વાઇરસની હાજરી દર્શાવે છે. પરંતુ બીજા મુખ્ય વાઇરસની ઓળખ પાકી ન થતાં અને કેટલાંક લક્ષણ જુદાં પડતાં, છેવટે તપાસમાં અસલી આરોપી ઝિકાનો પત્તો લાગ્યો.

સામાન્ય ખ્યાલ એવો હતો કે ઝિકાના ચેપની ચિંતા કરવાની જરૂર નથી, પણ બે ચિંતાજનક સંભાવનાઓએ ઝિકા પ્રત્યે સંશોધકો-અભ્યાસીઓ-તબીબોનું વલણ બદલી નાખ્યું. ઝિકાનો ઉપાડો ધરાવતા દક્ષિણ અમેરિકાના દેશ બ્રાઝિલમાં છેલ્લા થોડા વખતમાં માથું શરીરના પ્રમાણમાં નાનું હોય એવા બાળકો વધારે પ્રમાણમાં જન્મવા લાગ્યાં. આ બાળકો એક એવી ખામીનો ભોગ બનેલાં મનાતાં હતાં, જેમાં તેમના મગજનો વિકાસ અધૂરો રહી જાય. તબીબી પરિભાષામાં માઇક્રોસેફલી/Microcephaly તરીકે ઓળખાતી આ સ્થિતિ અગાઉ વર્ષે ૧૫૬ બાળકોમાં જોવા મળતી હતી, પરંતુ ઑક્ટોબર, ૨૦૧૫થી જાન્યુઆરી ૨૦૧૬ વચ્ચેના ટૂંકા ગાળામાં નાના માથા સાથે જન્મેલાં બાળકોની સંખ્યા આશરે સાડા ત્રણ-ચાર હજારે પહોંચી ગઇ. આ ઉછાળો અસાધારણ અને ચિંતા ઉપજાવનારો હતો અને તેને ઝિકા વાઇરસના ફેલાવા સાથે સાંકળવામાં આવ્યો.

બ્રાઝિલમાં મર્યાદિત પ્રયોગો પરથી એવું પણ જણાયું કે સગર્ભા સ્ત્રીઓને ઝિકા વાઇરસનો ચેપ લાગ્યા પછી, સંભવતઃ તેની અસરને કારણે બાળકો નાના માથાંવાળાં જન્મ્યાં. એવી જ રીતે, થોડા વખત પહેલાં એવું જાણવા મળ્યું કે ઝિકાનો ભોગ બનેલા દર્દીઓ રોગપ્રતિકારકશક્તિને લગતી એક બિમારીનો ભોગ બની શકે છે, જે છેવટે લકવા નોતરે છે. તબીબી પરિભાષામાં તે ગિલન બેરે/ Guillain Barre સિન્ડ્રોમ તરીકે ઓળખાય છે. આ અધકચરાં તારણોના પરિણામે નવેસરથી ઝિકાનો હાઉ ઊભો થયો. તેને મર્યાદિત નુકસાનકરનારને બદલે સંભવિત ખતરનાક વાઇરસ ગણવાનું શરૂ થયું. બ્રાઝિલ ઉપરાંત કોલંબિયા, જમૈકા અને અલ સાલ્વાડોર જેવા દેશની સરકારોએ મહિલાઓને હાલપૂરતી સગર્ભાવસ્થા ટાળવા માટે અપીલ કરી છે. અમેરિકામાં વિજાતીય શારીરિક સંબંધ થકી આ વાઇરસ એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં દાખલ થયાનો કિસ્સો જાહેર થયો, એટલે ઝિકા વિશેની બીક ઓર વધી.

મામલો વાઇરસનો હોય ત્યારે સાવચેતીથી, ફૂંકી ફૂંકીને ચાલવું સલાહભરેલું છે. પરંતુ ઝિકાના મામલે તેના સંભવિત પ્રકોપની અમંગળ કલ્પનાઓથી ઘાંઘા થઇ જવાની જરૂર નથી. ઝિકાને ખતરનાક બનાવતી બન્ને બાબતો - મગજના અપૂરતા વિકાસની બિમારી માઇક્રોસેફલી અને લકવા નોતરતો ગિલન બેરે સિન્ડ્રોમ’ - હજુ અટકળનો ભાગ છે. ઝિકા વાઇરસ સાથે તેમનો સીધો સંબંધ સ્થાપિત થઇ શક્યો નથી. જેની બીક સૌથી વધુ બતાવવામાં આવે છે તે માઇક્રોસેફલીના ડરામણા આંકડા ઘડીભર બાજુ પર રાખતાં એવું જાણવા મળે છે કે આ વાઇરસ વીસથી વધુ દેશોમાં ફેલાયેલો છે. છતાં, બાળકોમાં નાના માથાનો પ્રશ્ન ફક્ત બ્રાઝિલમાં જોવા મળે છે. વધારે ગંભીર અને વિચારવાલાયક બાબત એ છે કે બ્રાઝિલમાં નાના માથાંવાળાં બાળકોની સંખ્યામાં થયેલા વધારાનો મોટો આંકડો આપવામાં આવે છે. પરંતુ, પ્રમાણમાં નાનું માથું ધરાવતું દરેક બાળક માઇક્રોસેફલીનો ભોગ બનેલું જ હોય એવું જરૂરી નથી. બાળકનું માથું નાનું હોવાનાં અનેક કારણ હોઇ શકે. સંશોધકો હજુ સુધી ઝિકા અને માઇક્રોસેફલી વચ્ચે કાર્યકારણનો સીધો સંબંધ સ્થાપિત કરી શક્યા નથી. એવું જ ગિલન બેરે સિન્ડ્રોમમાટે પણ છે.

પરંતુ અમેરિકામાં કેસ નોંધાયા પછી, વૈશ્વિક સ્તરે પ્રસાર માઘ્યમોમાં ચર્ચાયા પછી અને તેનું કોઇ મારણ (રસી) ન હોવાને કારણે ઝિકા વાઇરસ માનવજાતને કનડનારા બીજા વાઇરસની હરોળમાં અત્યારે હાઉભર્યું સ્થાન પામ્યો છે. અલબત્ત, આ લખાય છે ત્યારે હૈદરાબાદની  ભારત બાયોટેક ઇન્ટરનેશનલ લિમિટેડદ્વારા સૌ પ્રથમ વાર ઝિકાની રસી શોધાઇ હોવાનો દાવો થયો છે. ડેન્ગ્યુ-ચિકુનગુનિયાના વાઇરસના પ્રતાપની પાછળ છુપાઇ રહેલા આ વાઇરસનો નમૂનો તેમણે આઠ મહિના પહેલાં સત્તાવાર રીતે મંગાવ્યો હતો. તેની પરથી ઝિકા વાઇરસનું મારણ તૈયાર કર્યું હોવાનો તેમનો દાવો છે. આ દાવાની ચકાસણી અને જરૂરી વિધી સરકારી રાહે થવાને બદલે, બિનજરૂરી વિલંબ વિના થાય તો ચાર મહિનામાં રસીના ૧૦ લાખ ડોઝ તૈયાર કરી શકાય એવી તૈયારી કંપનીએ બતાવી છે.


વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ ઝિકાને વૈશ્વિક ખતરો જાહેર કર્યો હોય ત્યારે તેની રસીના કામકાજમાં કરોડો રૂપિયાના કારોબારની સંભાવના છે. સાથોસાથ, ‘વા વાયો ને નળિયું ખસ્યુંની જેમ, ઝિકાને લઇને થયેલો હોબાળો તલસ્પર્શી તપાસ પછી સાવ સૂરસૂરિયું થઇ જાય એવું પણ શક્ય છે. વાઇરસના મામલે ગાફેલ રહેવા જેવું નથી હોતું તેમ, હોલિવુડની ફિલ્મોના અંદાજમાં, સીધેસીધા વિશ્વવ્યાપી રોગચાળાની કલ્પના સુધી પણ જવા જેવું નથી હોતું. સરકારોએ લીધેલાં સાવચેતીનાં પગલાં આવકાર્ય છે અને તેની રસી ભારતમાં શોધાયાનો દાવો સાચો નીવડે તો એ દેશને જશ અપાવનારો છે. પરંતુ ઝિકા વિશેની ઝીંકાઝીંક ટાળવા જેવી છે.

Friday, February 05, 2016

દીવાનખાનામાં રહેલો હાથી દેખાય છે?

અંગ્રેજીમાં શબ્દપ્રયોગ છે : એલીફન્ટ ઇન ડ્રૉઇંગ રૂમ. એવી વાસ્તવિકતા, જેને અણદેખી કરવાનું અશક્ય હોય. પરંતુ નિષ્ણાત જાદુગરો જેમ સ્ટેજ પરના હાથી ગુમ કરી શકે છે, તેમ રાજકીય જાદુગરો  (સૌમ્ય જોષીની કવિતાનો શબ્દ વાપરીને કહીએ તો, કીમિયાગરો) એવી સામુહિક ભૂરકી છાંટે છે કે લોકોને પોતાના દીવાનખાનામાં ઊભેલા હાથી ધરાર ન દેખાય.

જ્ઞાતિ આધારિત ભેદભાવ, ‘ભારતકહો કે ઇન્ડિયા’--બન્નેના દીવાનખાનામાં ઊભેલો હાથી છે. કૉલેજો અને યુનિવર્સિટીઓ આપણા સમાજની વચ્ચે, સમાજના લોકો દ્વારા જ ચાલે છે. એટલે જ્ઞાતિ આધારિત ભેદભાવોની બાબતમાં તેમની સ્થિતિ જરાય જુદી નથી. સામાન્ય --અને ખોટી--માન્યતા એવી છે કે માણસ ભણેગણે, તેમ જરા સુધરે’. તેની સમજ સંકુચિત મટીને વિશાળ થાય. હકીકતમાં, ભણતરને લીધે આવું બનવાનું કોઇ કારણ નથી. કારણ કે, અભ્યાસક્રમમાં ક્યાંય વિદ્યાર્થીની સામાજિક સમજ-સંવેદના વિસ્તારે (ખાસ કરીને જ્ઞાતિવાદ જેવી બાબતોમાં) એવું કશું આવતું નથી. ડૉ.આંબેડકર બંધારણના ઘડવૈયા છેઆટલું નિર્દોષ સત્ય જ પાઠ્યપુસ્તકોમાંથી જાણવા મળે છે. જોતિરાવ ફૂલે-સાવિત્રી ફૂલે? એ વળી કોણ? ડૉ.આંબેડકરના સત્યાગ્રહો? કોની સામે? શા માટે? સત્યાગ્રહો તો ફક્ત અંગ્રેજો સામે જ ન હોય? અને એ ફક્ત ગાંધીજીના જ ન હોય?

આઝાદ ભારતમાં અનામતની જોગવાઇ, તેનાં કારણ, અમલ, મર્યાદાઓ, સંઘર્ષ અને વિકલ્પો જેવી બાબતો અભ્યાસક્રમમાં શા માટે ન હોવી જોઇએ? પણ નથી. પરિણામે, સામાન્ય નાગરિકો તો ઠીક, અભ્યાસી કહેવાય એવા લોકો અનામતની જોગવાઇ તો ફક્ત દસ વર્ષ માટે હતીએવી ખોટી માહિતી આત્મવિશ્વાસથી કહી નાખે છે. બહુમતી વર્ગ તો દલિતો પ્રત્યે ભેદભાવ રખાય છે એ માનવા જ તૈયાર નથી. અસમાનતા સામેનો સંઘર્ષ તેમને જૂના ઘા તાજા કરવા જેવોલાગે છે.

રોહિત વેમુલાની આત્મહત્યા જેવો કોઇ કિસ્સો ચગે, ત્યારે અચાનક દીવાનખાનાનો હાથીચર્ચામાં આવે છે. પણ જોતજોતાંમાં જાદુગરોઆવી પહોંચે છે. પછી રાજકીય શોરબકોર ચાલુ ને હાથી ગુમ. દરમિયાન, કેટલાક કીમિયાગરો એવા પણ હોય છે જે કહે,‘વિમાનને પાંચ મિનીટમાં રંગવું છે? સાવ સહેલું છે. વિમાન આકાશમાં ઉડે ત્યારે એકદમ ટચુકડું હોય છે. એ વખતે તેને રંગી નાખવાનું.આ રમૂજ છે, પણ કૉલેજ કૅમ્પસ પર જ્ઞાતિની સભાનતા-જ્ઞાતિના ભેદભાવ કાઢી નાખવા છે? સહેલું છે. અનામત નાબૂદ કરી નાખો.એવું કહેવામાં આવે, ત્યારે ઘણાને સમજાતું નથી કે આ પણ રમૂજ છે--કહેનારાની અણસમજમાંથી, એની જાણબહાર નીપજેલી રમૂજ. સાઠ-સિત્તેર વર્ષ જૂની (અને થોડીઘણી અસરકારક રીતે તો છેલ્લાં ત્રીસેક વર્ષથી અમલી) અનામત નહીં રહે, તો સદીઓ જૂના જ્ઞાતિના ભેદભાવ કમ સે કમ કૉલેજ કૅમ્પસમાંથી તો નાબૂદ થઇ જ જશે--એવું માની લેવા માટે ખાસ પ્રકારની મુગ્ધતા જોઇએ.

રોહિતની આત્મહત્યા જેવા મુદ્દે યુનોવાદીઓ (હુમલાખોર અને ભોગ બનનાર બન્ને પ્રત્યે સમભાવથી જોનારા માટે રાગ દરબારીમાં વપરાયેલો પ્રયોગ) એવો ઉપાય સૂચવે છે કે કૉલેજમાં વિદ્યાર્થીઓએ રાજકારણથી દૂર રહીને ભણવામાં ધ્યાન આપવું જોઇએ.એટલે કે, ચૂંટણી વખતે રાજકારણીઓ જેમના નામની માળા જપે છે, એવા ભારતના યુવાધને રાજકારણના પ્રવાહોની સમજ મેળવ્યા વિના, ફક્ત ચૂંટણી આવે ત્યારે મત આપવાના. કૉલેજની ચૂંટણીમાં બહુ હિંસા થાય છે ને બહુ રૂપિયા ખર્ચાય છે? સિમ્પલ : ચૂંટણી બંધ કરાવી દો. આ જ તર્ક સ્થાનિક સ્વરાજની ચૂંટણીમાં લાગુ પાડીને સમરસજેવી બિનલોકશાહી પ્રથા ઘૂસાડી દેવામાં આવી અને તેને રાજ્યસરકાર તરફથી પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું. કારણ એટલું જ કે નિયમોની મર્યાદા પાળીને ચૂંટણી લડવાની એકેય રાજકીય પક્ષની દાનત નથી. એવી જ રીતે, કૉલેજની ચૂંટણીમાં અશાંતિનો પ્રશ્ન વાસ્તવિક છે. પણ તેનો ધોરણસરનો ઇલાજ શોધવાની કવાયતમાં ઉતર્યા વિના, ચૂંટણીઓ જ નાબૂદ કરી દેવાની અને માની લેવાનું કે કૉલેજમાં બધું સમુંસૂતરું થઇ રહેશે, એ પોતાની આંખ મીંચીને દીવાનખાનાના હાથીને અદૃશ્ય કરવા જેવું છે.

પરંતુ યુનિવર્સિટીઓના ઉપકુલપતિ (વાઇસ ચાન્સેલર) તરીકે  પ્રતિભાશાળી શિક્ષણવિદ્‌ કે નિષ્ઠાવાન અધ્યાપકોને બદલે પોણીયા સરકારી માણસોને બેસાડવામાં આવે, પછી બીજી અપેક્ષા પણ શી રાખી શકાય? બધાં પાપની જેમ આ પાપની શરૂઆત કૉંગ્રેસે કરી હતી.  ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં પ્ર.ચુ.વૈદ્ય જેવા સ્વતંત્ર મિજાજ અને આંતરરાષ્ટ્રિય ખ્યાતિ ધરાવતા વિજ્ઞાની ઉપકુલપતિપદે રહે, એ કૉંગ્રેસને પરવડ્યું ન હતું. કૉંગ્રેસી નેતાઓને ન ગાંઠતા, રોકડું પરખાવતા ને કાચી સેકન્ડમાં હોદ્દો છોડવાની ખુમારી રાખતા વૈદ્યસાહેબ કે ઉમાશંકર જોષી જેવા ઉપકુલપતિઓ રામાયણ-મહાભારતકાળમાં થઇ ગયા હોય, એવું  અત્યારના વાતાવરણ પરથી લાગે.

પહેલાં ગુજરાતમાં અને પછી કેન્દ્રમાં ભાજપ-એનડીએના રાજમાં સંઘ પરિવારના આશીર્વાદધરાવતા ઘણા કુલપતિઓ અને ઉચ્ચ શિક્ષણસંસ્થાઓના મુખિયાઓએ ધોરણહીનતાનો આતંક મચાવ્યો છે. તેમના માટે મીડિયોકર’ (મઘ્યમ બરના) એવો શબ્દ પણ ન વપરાય. કારણ કે બર’ (કક્ષા) જેવો કોઇ ખ્યાલ જ તેમને લાગુ પડે એમ નથી. સમારંભોમાં મહેમાન તરીકે આ લોકો રામદેવને (IIT, દિલ્હીમાં), બેફામ કોમવાદી બોલનારા યોગી આદિત્યનાથને (અલાહાબાદ યુનિવર્સિટીમાં) આમંત્રણ આપી શકે છે. લખનૌની આંબેડકર યુનિવર્સિટીના ઉપકુલપતિ મંત્રી સ્મૃતિ ઇરાનીની ચાપલૂસીમાં કવિતા વાંચી શકે છે. આ વર્ષે ઉત્તર ગુજરાતની હેમચંદ્રાચાર્ય યુનિવર્સિટીના પદવીઅર્પણ સમારંભ માટે સંઘ પરિવારના અગ્રણી--અજમેર બૉમ્બ બ્લાસ્ટ કેસના આરોપી ઇન્દ્રેશ કુમારને નિમંત્રણ અપાતાં વિવાદ થયો છે. ગુજરાત યુનિવર્સિટીના ભૂતપૂર્વ ઉપકુલપતિ પરિમલ ત્રિવેદી તત્કાલિન મુખ્ય મંત્રી મોદીને પગે લાગે, પ્રવેશ ફૉર્મમાં પોતાના ફોટા છપાવે, રક્ષણ માટે બાઉન્સર રાખે. બદલામાં ભાજપ સરકાર તેમને બે મુદત સુધી ઉપકુલપતિપદે ચાલુ રાખે. આ હરોળમાં બીજાં પણ નામ ગણાવી શકાય.

--અને બનારસ હિંદુ યુનિવર્સિટીની આઇ.આઇ.ટી.માં ભણાવતા, ૨૦૦૨માં મેગ્સાયસાય ઍવોર્ડથી સન્માનિત સંદીપ પાંડેને સંઘવફાદાર ઉપકુલપતિ ગિરીશચંદ્ર ત્રિપાઠીએ જાન્યુઆરીમાં તેમનો કરાર પૂરો થવાની રાહ જોયા વિના, રવાના કરી દીધા. કારણ કે તે નક્સલવાદી અને દેશવિરોધી તત્ત્વો સાથે સાંઠગાંઠ ધરાવે છે.આઇ.આઇ.ટી.મુંબઇના ચેરમેન અનિલ કાકોડકર અને IIT દિલ્હીના ડાયરેક્ટર રઘુનાથ શેવગાંવકરે પણ સરકારી દખલગીરીના વિરોધમાં રાજીનામાં આપી દીધાં--અને સરકારે, સંભવતઃ ટાઢા પાણીએ ખસ ગઇ એમ વિચારીને, એ લઇ પણ લીધાં. સંઘ પરિવારના મુખપત્રમાં  એવો પણ આરોપ મૂકવામાં આવ્યો કે ‘IIT જેવી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થાઓ દેશવિરોધી અને હિંદુવિરોધી પ્રવૃત્તિઓનો અડ્ડોબની છે.


દેશની સાચી પરંપરા જોખમાવતી અને યુવાનોના ભવિષ્ય સામે સીધો ખતરો ઊભી કરતી ઉચ્ચ શિક્ષણમાં રાજકારણની દખલગીરી દીવાનખાનામાં ઊભેલો એવો મહાકાય હાથી છે, જેની નોંધ સીધા અસરગ્રસ્ત એવા નાગરિકો પણ લેતા નથી--અથવા એની હાજરીથી તે ટેવાઇ ગયા છે. સવાલ ફક્ત એક રોહિત વેમુલાના અપમૃત્યુનો નહીં,   સમગ્રપણે ઉચ્ચ શિક્ષણના સ્તરની હત્યાનો છે.

Sunday, January 24, 2016

હાડોહાડ જિજ્ઞાસુ, તંતોતંત કળાકાર રમેશ ઠાકરની વિદાય

Ramesh Thakar (27-6-1931, 15-1-2016) Photo : Biren Kothari
કળાજીવી--આવો શબ્દ બહુ વપરાતો નથી, પણ રમેશ ઠાકરને જેટલી વાર મળીએ એટલી વાર એ મનમાં ઉગે-- કળા થકી ગુજરાન ચલાવનારના અર્થમાં નહીં, કળાને જીવતા માણસના અર્થમાં. પરંપરાગત અર્થમાં રમેશભાઇ કળાકાર ન ગણાયા. ગુજરાતના કળાકારોની--જૂનાનવા ચિત્રકારોની કે તસવીરકારોની પ્રચલિત યાદીઓમાં તેમનું નામ ભાગ્યે જ વાંચવા મળે. પરંતુ કળાનાં અનેક ક્ષેત્રોમાં તેમનું માતબર પ્રદાન જોયા પછી લાગે કે આ માણસનું નામ કળાક્ષેત્રે પહેલી હરોળમાં એમની નહીં, આપણી ગરજે મૂકાવું જોઇએ.

કઇ કળાના ક્ષેત્રે?’ એવા સવાલનો ટૂંકો જવાબ મેળવવાની ગણતરી હોય, તો માથું ખંજવાળવાનો વારો આવે. ઓછામાં ઓછી રેખાઓમાં વ્યક્તિત્વ ઝીલતા સ્કેચ? હા. માથાના વાળની કે કપાળની કરચલી જેટલી બારીક વિગત ધરાવતા સ્કેચ? એ જોઇને તો લાગે કે પેન્સિલથી આવું કામ થઇ જ કેવી રીતે શકે? નક્કી એ કોઇ મંતરેલીપેન્સિલ વાપરતા હશે.ચિત્રોના વિવિધ પ્રકાર? હા. તસવીરકળા? એની તો વાત જ મૂકી દો. એક વાર વાતચીતમાં તેમણે કહ્યું હતું,‘માણસનો ફોટો ૩૬૦ ડિગ્રીથી પાડી શકાય. તેમાં કઇ ડિગ્રીએ જોતાં એ સૌથી સારો લાગે છે, એ શોધવાનું કામ મારું.અને એ કામ તે એટલી ખૂબીથી કરતા હતા કે તેમના કેમેરામાં ઝીલાયેલા ચહેરા કદી બદસૂરત લાગી ન શકે. અટલબિહારી વાજપેયી જેવા રાજનેતા હોય કે અમૃતા પ્રીતમ જેવાં સાહિત્યકાર, રમેશભાઇએ પાડેલી તેમની તસવીરો જોઇને એ હસ્તીઓનો તો બરાબર, તસવીર પાડનારની હસ્તીનો પણ પરિચય મળે.

અમૃતા પ્રીતમની રમેશભાઇએ પાડેલી આ તસવીર જોઇને ઇમરોઝે કહ્યું હતું
કે આ તસવીરમાં મને દસ-દસ તસવીરો દેખાય છે.
આપણે કલ્પના પણ ન કરી શકીએ, એવા મહાનુભાવોની રમેશભાઇ પાસે (અને ઘણા કિસ્સામાં તેમની સાથે) તસવીરો મળે. પંડિત રવિશંકર, પક્ષીવિદ્‌ સલીમઅલી, જાદુગર ગોગિયા પાશા, ક્રિકેટર દુલીપસિંહ, પંડિત ઓમકારનાથ, ગાયિકા ગીતા દત્ત, લોકસેવક બાબા આમ્ટે, પૃથ્વીરાજ કપૂર, લેખક મુલ્કરાજ આનંદ, કવિ મૈથિલીશરણ ગુપ્ત, ગાંધીચરિત્રકાર લુઇ ફિશર, પર્વતારોહક તેનસિંગ, શ્રી અરવિંદ...આટલી ઝલક તો ફક્ત ક્ષેત્રવૈવિઘ્ય દર્શાવવા પૂરતી. અનેક હસ્તીઓના સ્કેચ પર તો ખુદ એમના હસ્તાક્ષર પણ હોય. સ્કેચ જોઇને  માણસ મોંમાં આંગળાં નાખી જાય, એવી અદલિયત તેમાં ઝીલાઇ હોય.  પેન્સિલ સ્કેચની બારીકી એવી કે પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ વેંકટરામને એક સ્કેચમાં રીતસર નખ મારી જોયો હતો--એ ખાતરી કરવા કે એ બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ તસવીર નહીં, પેન્સિલથી કરેલો સ્કેચ છે. એક અંદાજ પ્રમાણે, તેમણે કરેલા વિવિધ સ્કેચની સંખ્યા ૧,૮૦૦ના આંકડે પહોંચી હતી.

મોટા ભાગના સ્કેચ પર રમેશભાઇએ રૂબરૂ હસ્તાક્ષર મેળવ્યા હોય, પણ કેટલીક હસ્તીઓના કિસ્સામાં એ શક્ય ન હોય તો રમેશભાઇ ટપાલથી સ્કેચ મોકલીને તેની પર હસ્તાક્ષર આપવા વિનંતી કરે--અને તેમને એવી રીતે હસ્તાક્ષર આપનારા પણ કેવા? અમેરિકાના પ્રમુખ આઇઝનહોવર, વિચારક બર્ટ્રાન્ડ રસેલ, વિન્સ્ટન્ટ ચર્ચિલ, રાણી એલિઝાબેથ... અને ક્યારેક જૉન કૅનેડી જેવું પણ થાય. તેમનાં પત્ની જૅકી કેનેડી ભારત આવ્યાં તસવીર પરથી બનાવેલો જૉન અને જૅકીનો સ્કેચ લઇને રમેશભાઇ ઉદેપુર પહોંચી ગયા. જૅકીએ તો ઑટોગ્રાફ આપી દીધા, પણ જૉન કેનેડીના ઑટોગ્રાફનું શું? રમેશભાઇની વિનંતીને માન આપીને, જૅકી એ સ્કેચ સાથે લઇ ગયાં, પણ થોડા વખત પછી જૉન કેનેડીની ઑફિસમાંથી રમેશભાઇ પર ઑટોગ્રાફ સાથેના સ્કેચને બદલે એક પત્ર આવ્યો. તેમાં લખ્યું હતું,‘તમારો સ્કેચ અંગત સંગ્રહ માટે રાખી લેવામાં આવ્યો છે. ઑટોગ્રાફ માટે બીજો સ્કેચ મોકલવા વિનંતી.

સ્કેચના મામલે રમેશભાઇનું સૌથી ઐતિહાસિક કહેવાય એવું કામ એટલે તેમણે તૈયાર કરેલા ગાંધીજીના ૧૦૦ સ્કેચ અને તેની પર ગાંધીજીના સમકાલીનો પાસે તેમના હસ્તાક્ષરમાં લખાવેલા સંદેશ. જૂન ૨૭, ૧૯૩૧ના રોજ જન્મેલા રમેશભાઇ ગાંધીજીનો સ્કેચ દોરી શક્યા નહીં કે તેમના હસ્તાક્ષર મેળવી શક્યા નહીં, એ વસવસો તેમને કોરી ખાતો હતો. તેને હળવો કરવા માટે છેક સાઠના દાયકાથી રમેશભાઇએ, આજની પરિભાષામાં કહીએ તો ગાંધી પ્રૉજેક્ટશરૂ કર્યો. તેના વિશે પહેલી વાર રજનીકુમાર પંડ્યાએ લખ્યું. તેમના થકી જ રમેશ ઠાકરનો પરિચય થયો અને એ સ્કેચ જોવા મળ્યા. 
'હિમાલય' બંગલાના વાસ્તુ વખતે રમેશભાઇ-કાંતાબહેન,
કેદારભાઇ અને બીનાબહેનની સંપરિવાર તસવીર, 1994

બીરેન, બિનીત, ઉર્વીશ, રમેશભાઇ, ફેબ્રુઆરી, 1994 (રાજકોટ) . તેમના બંગલા
'હિમાલય'ના વાસ્તુ વખતે અમે ખાસ ત્યાં ગયા હતા એ વખતની યાદગાર તસવીર
એક જોઇએ ને એક ભૂલીએ એવા ગાંધીજીના સ્કેચ, તેની નીચે છોડેલી કોરી જગ્યામાં વિવિધ મહાનુભાવોના ગાંધીજીને લગતા સંદેશ. તેમાં ગુજરાતી, હિંદી ને અંગ્રેજી ઉપરાંત બાદશાહખાનનો ઉર્દુ હસ્તાક્ષર ધરાવતો સંદેશો પણ હોય. કોઇ પણ ગાંધીપ્રેમી-ઇતિહાસપ્રેમી-કળાપ્રેમી માટે અમૂલ્ય ખજાના જેવા રમેશભાઇના આ જીવનકાર્યને જીવનના અંતિમ વર્ષોમાં નવજીવન ટ્રસ્ટે પૂરા દબદબા સાથે પ્રકાશિત કર્યું. ૧૦૦ ટ્રિબ્યુટ્‌સનામે પ્રગટ થયેલું એ પુસ્તક અંગત ખરીદીમાં મોંઘું પડે તો પુસ્તકાલયોમાં મંગાવવા જેવું ને કંઇ નહીં તો અમદાવાદ નવજીવન કાર્યાલયમાં આવીને એક વાર નિરાંતે જોવા જેવું છે. (navajivantrust.org પર તેની ઝલક જોવા મળી શકે છે.)

રમેશભાઇ જે વિષયમાં રસ લે તેમાં એટલા ઊંડા ખૂંપે કે તેનાથી સાવ જુદા વિષયમાં પણ તે એટલા જ પહોંચેલાહશે તેની કલ્પના ન આવે. જેમ કે, ગાંધીમાં ઓતપ્રોત રમેશભાઇ પાટો બદલીને મહાન ગાયક કુંદનલાલ સાયગલની વાત પર આવે, ત્યારે એમ લાગે કે આ તો સાયગલના પરમ આરાધક છે. ૧૯૪૪માં રમેશભાઇના પિતા કરાચીમાં રહેતા હતા ત્યારે તેમની પાડોશમાં સાયગલ આવ્યા. એ વખતે તેર વર્ષના રમેશભાઇએ ફોટોગ્રાફીના શોખીન એવા ટેલીગ્રાફમાસ્તર પિતા સોમનાથ ઠાકર પાસેથી કૅમેરા માગીને સાયગલનો ફોટો પાડ્યો હતો. ત્યાર પછી સાયગલ સાથે સંકળાયેલા ઘણા લોકોને તે મળ્યા. તેમાંથી એક સાયગલનાં ગીતોનું રેકોર્ડિંગ કરનાર માણસ પણ હતો. સુવાચ્ય, મરોડદાર અક્ષરોમાં લાંબા પત્રો લખતા રમેશભાઇએ વીસેક વર્ષ પહેલાં એક પત્રમાં એ રેકોર્ડિસ્ટની વાત કરતાં લખ્યું કે ક્યા હમને બિગાડા હૈએ ગીતમાં એક ઠેકાણે સાયગલ ખોટી જગ્યાએ એક શબ્દ ગાઇ ગયા છે, એ વાત યાદ કરતાં બુઢા રેકોર્ડિસ્ટની આંખમાં આંસુ આવ્યાં હતાં.ફિલ્મ ભંવરા’ (૧૯૪૪)નું એ ગીત સાંભળેલું, પણ એ જગ્યા રમેશભાઇનો પત્ર વાંચ્યા પછી જ ધ્યાનમાં આવી. 
(નીચે આપેલી યુટ્યુબની લિન્કમાં કાઉન્ટ 2:52 મિનીટ પર)



--અને રમેશભાઇના શોખના-કામના વિષયોની યાદી હજુ અધૂરી છે. તેમની પાસે ટપાલટિકિટોનો મોટો સંગ્રહ હતો. ગિરના સિંહોની અને હિમાલયની અઢળક તસવીરો એટલી તસવીરો લીધેલી કે તેની પરથી ઉત્તમ પુસ્તકો બની શકે. ભારતનાં બાર જ્યોતિર્લિંગ વિશેનું તેમનું પુસ્તક દ્વાદશજ્યોતિર્લિંગતો પ્રકાશિત થયેલું છે. આવા અનેકાનેક વિષયો પર અદ્‌ભૂત ખેડાણ કરનાર રમેશભાઇને તેમનાં પત્ની કાન્તાબહેન, એરફોર્સમાં ઊંચા હોદ્દે કાર્યરત પુત્ર કેદાર અને આકાશવાણીમાં કામ કરનારાં (હવે નિવૃત્ત) પુત્રી બીનાનો આજીવન સહયોગ મળ્યો. આર્થિક ઉપાર્જન માટે અઢાર વર્ષ સુધી ડીએસપી કચેરીમાં ક્લાર્ક તરીકે નોકરી કરી હતી. પરંતુ ઘણાં વર્ષથી તેમનું જીવન પોતાને ગમતા વિષયોમાં ઓતપ્રોત રહ્યું. છેવટ સુધી તેમની બાળસહજ જિજ્ઞાસા અને તેને સંતોષવાની ખાંખતીયા વૃત્તિ ટકી રહ્યાં. જાન્યુઆરી ૧૫, ૨૦૧૬ના રોજ, થોડી બિમારી પછી, દિલ્હીની લશ્કરી હોસ્પિટલમાં ૮૫ વર્ષના રમેશભાઇએ વિદાય લીધી. આશા તો એવી જ રહે કે થોડા વખત પછી પાંચ-છ પાનાં ભરીને રમેશભાઇનો પત્ર આવશે અને તેમાં એમણે મૃત્યુના અનુભવ વિશે વિગતે લખ્યું હશે.


મલયેશિયાથી રમેશભાઇએ લખેલું પિક્ચર પોસ્ટકાર્ડ (click to enlarge)

રમેશભાઇ વિશે સંદેશની મહેફિલ પૂર્તિમાં 1999માં લખ્યું હતું. એ વિશેના તેમના
ચાર પાનાંના પ્રતિભાવપત્રનું પહેલું પાનું. (click to enlarge)