Tuesday, August 23, 2016

સામાજિક ચળવળ વિ. રાજકીય નેતાગીરી

રાજકીય પક્ષો અને તેમની નેતાગીરીની એક લાક્ષણિકતા છે : લોકો તેમને ગમે તેટલી ગાળો દે, પણ ખરી સત્તા તેમની પાસે જ રહે છે. લોકશાહીમાં બનવું એવું જોઇએ કે ગામ-તાલુકા-જિલ્લા સ્તરની નાગરિક સંસ્થાઓ રાજ્યના અને એકંદરે રાષ્ટ્રના રાજકારણ-રાજકારણીઓ પર થોડોઘણો પ્રભાવ પાડે. એમાં પણ NGO તરીકે ઓળખાતી સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓની ભૂમિકા વિશેષ મહત્ત્વની હોય. કારણ કે, એ સંસ્થાઓ લોકોથી વિમુખ થયેલા રાજનેતાઓના સામા છેડે હોય છે. તે લોકોની વચ્ચે રહીને, લોકોની સમસ્યાઓ ઉજાગર કરે અને તેમને ઉકેલવાનો પણ યથાશક્તિ-યથામતિ પ્રયાસ કરે. કેટલાક મુદ્દે સરકાર પર દબાણ કરે ને કેટલાક મુદ્દે સમાજ પર. પરંતુ વ્યવહારમાં આ આદર્શ બહુ ઊંચો પુરવાર થાય છે.

યાદ રહે કે રાષ્ટ્રીય પક્ષ તરીકે સ્થાપિત કોંગ્રેસ અને ભાજપની શરૂઆત પણ એક યા બીજા પ્રકારની ચળવળોથી થઇ હતી. એટલું જ નહીં, તેમને પણ પોતાનો પ્રભાવ જમાવતાં પહેલાં લાંબો સંઘર્ષ કરવો પડ્યો. મિડીયાના ટેકાથી સેલિબ્રિટીબનીને કામચલાઉ લોકપ્રભાવ ઊભો કરી શકાય, પણ લાંબા ગાળાની અસર માટે એટલું પૂરતું નથી. ગાંધીજીના વ્યક્તિત્વ અને તેમની અસરને કારણે તેમના આગમન પછીનાં વર્ષોમાં કોંગ્રેસનું સ્વરૂપ સત્તા વગરના પણ મૂળીયાં ધરાવતા-ફેલાવતા રાજકીય પક્ષ અને રાષ્ટ્રીય સ્તરના NGOના સંમિશ્રણ જેવું બન્યું. અલગ અલગ વિચારધારા ધરાવતા લોકો તેમાં જોડાયા અને આવડત-દાનત પ્રમાણે કામે લાગ્યા. આ પુણ્યને કારણે અનેક મોટી મર્યાદાઓ છતાં કોંગ્રેસનો સુરજ આઝાદી પછી દાયકાઓ સુધી તપી શક્યો. 

હિંદુ હિતના દાવાને રાજકીય મૂડીમાં બદલવા આતુર અને કોમવાદીનો ધબ્બો ધરાવતી હિંદુ સંસ્થાઓને એ દરમિયાન લાંબું તપ કરવું પડ્યું. 1975-77 વખતે કટોકટીના વિરોધ ટાણે રાષ્ટ્રિય સ્વયંસેવક સંઘ માટેની રાજકીય અસ્પૃશ્યતા દૂર થઇ. ત્યાર પહેલાં અને પછી સંઘના અનેક કાર્યકરોએ વર્ષો સુધી ધગશથી કામ ચાલુ રાખ્યું. સંઘની સંકુચિત- કોમવાદી વિચારસરણી માટેના તીવ્ર વિરોધ છતાં, એ સ્વીકારવું પડે કે સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ-સંગઠનો સાતત્ય, ઉત્સાહ અને ધીરજ જેવા ગુણોની બાબતમાં સંઘ કરતાં એકંદરે ઘણાં પાછળ રહ્યાં. તેનું પરિણામ ગુજરાતમાં ઘણાં વર્ષથી અને ભારતમાં થોડાં વર્ષથી દેખાઇ રહ્યું છે.

ગાંધીનો નમૂનો અથવા મોડેલ જ્યાં ઘરનુંગણાવું જોઇએ, એ ગુજરાતમાં ગાંધીસંસ્થાઓને લાગેલા કાટ પછી સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓના ઉદયથી નવી આશા જાગી હતી. સરકારી ગેરવહીવટની કમી એ ઠીક ઠીક પ્રમાણમાં પૂરી કરે અને નાગરિકોને અન્યાય સામે લડતા-જવાબ માગતા કરે, એવું એક તબક્કે લાગતું હતું. સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ થકી કેટલાક તેજસ્વી અને બિનરાજકીય અગ્રણીઓ મળ્યા, જેમણે દૃષ્ટિપૂર્વક, સંસ્થાના માધ્યમથી સજ્જ કાર્યકરો તૈયાર કરવાનું- સમાજના છેવાડા સુધી પહોંચવાનું કામ ઉપાડ્યું. શરૂઆતનાં વર્ષોમાં આર્થિક અભાવ હતો ત્યારે એ કામ સરસ અને પ્રમાણમાં ઘણું નિષ્ઠાપૂર્વક ચાલી રહ્યું હતું. પરંતુ વિદેશી ભંડોળનો ધોધ વહેતો થયા પછી ધીમે ધીમે મુશ્કેલીઓની શરુઆત થઇ.

ફોરેન ફંડિંગની તાત્ત્વિક ટીકાનો કે તેના નામમાત્રથી મોં મચકોડવાનો સવાલ નથી. ભારત સરકાર હોય કે હિંદુત્વવાદીઓ કે ઇસ્લામવાદીઓ, આ બધા અઢળક વિદેશી ભંડોળ મેળવે જ છે. એમાં કોઇએ દંભ કરવા જેવો નથી. પરંતુ સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓના મામલે વિદેશી ભંડોળે જુદા પ્રકારનું નુકસાન કર્યું : તેનાથી સંસ્થાઓની સ્થાનિક જવાબદેહી મહદ્ અંશે ખતમ થઇ ગઇ. એટલે કે, કામ લોકોનું કરવાનું (અથવા એવો દાવો કરવાનો), પણ કેવું-કેટલું કામ કર્યું અને આગળની દિશા શી હશે, તેનો હિસાબકિતાબ લોકોને નહીં, ભંડોળ આપનાર વિદેશી સંસ્થાઓને આપવાનો--ફક્ત આર્થિક જ નહીં, તમામ પ્રકારનો હિસાબ. એક કામ ઉપાડ્યું હોય ને એ સરસ રીતે ચાલતું હોય, તેમ છતાં એ કામ આગળ ચાલુ કેમ ન રહ્યું, એવો સવાલ ઘણી વાર થાય. તેનો એક સંભવિત જવાબ : બીજે વર્ષે ફંડિંગ એજન્સીએ એ મુદ્દે નહીં, પણ બીજા કોઇ મુદ્દે ફંડિંગ આપવાનું નક્કી કર્યું હશે.

આ પ્રક્રિયામાં સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ આર્થિક સલામતીની જાળમાં ફસાવા લાગી અને ધીમે ધીમે અસલામતીથી પીડાવા લાગી. તેનું કરુણ પરિણામ એ આવ્યું કે એક જ સમસ્યા અંગે કામ કરતી બે સંસ્થાઓ ઘણી વાર એકબીજાને પૂરક કે સાથી તરીકે નહીં, પણ હરીફ અને ભાગ પડાવનાર તરીકે જોવા લાગી. વખત એવો આવ્યો કે આવી સંસ્થાઓ સ્વતંત્ર રીતે સરકાર સાથે કામ પાડી શકે--તેના દીધેલા પ્રોજેક્ટ કરી શકે, પણ એકબીજી સંસ્થાઓ સાથે મળીને કામ ન કરી શકે. લોકોનું કામ કરવામાં ને ખાસ તો એ કામ કાગળ પર બતાવવામાં સંસ્થાઓનું મોટું આર્થિક હિત સંકળાયેલું છે, એવો ખ્યાલ આવ્યા પછી ઘણા લોકોનું વલણ બદલાયું. તે સંસ્થાઓ પ્રત્યે ભાવથી નહીં, ‘તમારા લીધે અમને ફાયદો થાય છે, એના કરતાં અમારા લીધે તમને વધારે ફાયદો થાય છેએ રીતે જોવા લાગ્યા. આ બાબતમાં અપવાદો હશે, પણ સામાન્ય સ્થિતિ આ જ બની.

સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓની ઘેરી બની રહેલી નિષ્ફળતા પછીના અરસામાં અન્ના હજારેથી માંડીને જિજ્ઞેશ મેવાણી સુધીના જુદા જુદા નેતાઓ છેલ્લાં થોડાં જ વર્ષોમાં સમાજને મળ્યા છે. એ બધાની શક્તિઓ અને મર્યાદાઓ છતાં તેમની વચ્ચે એક મુખ્ય સામ્ય હોય તો રાષ્ટ્રીય-આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રસાર માધ્યમોમાં તેમને મળેલા બેહિસાબ કવરેજનું. રાજકીય પક્ષોને જે કવરેજ અઢળક રૂપિયા આપીને ખરીદવું પડે તે (ઘણાખરા કિસ્સામાં) આ આગેવાનોને સામેથી મળ્યું. સમાજમાં સ્થાપિત અનિષ્ટોને ઝકઝોરે-હચમચાવે એવા નેતાઓને પ્રસાર માધ્યમોમાં સ્થાન મળવું જ જોઇએ. એ આ નેતાઓનો હક નહીં, માધ્યમોની ફરજ છે. પરંતુ સોશ્યલ મિડીયાયુગમાં પ્રમાણભાન જળવાય તે અઘરું છે અને મિડીયાની પ્રસિદ્ધિનો અતિરેક ગમે તેવા ઝૂઝારુ-તેજસ્વી નેતાને ચીલાચાલુ સેલિબ્રિટીમાં ફેરવી શકે છે, તેને રાષ્ટ્રીય નેતાગીરીની આભાસી કીકઆપી શકે છે--અને જમીન સાથેનો તેનો નાતો અસરકારક રીતે કાપી શકે છે.

આવું થયા પછી રાજકીય નેતાઓની ઘણી નબળાઇઓ સામાજિક ચળવળના નેતાઓમાં પ્રવેશી શકે છે, પણ રાજકીય નેતાઓ પાસે રહેલી પક્ષના વિશાળ અને મૂળિયાં ધરાવતા સંગઠનની તાકાત તેમની પાસે હોતી નથી. મિડીયા આસમાને બેસાડી ચૂક્યું હોય ત્યારે પાયો ચણવાનું કામ નિરર્થક અને સમયના બગાડ જેવું લાગી શકે છે. પરંતુ મિડીયા સાથ છોડી દે (જે હંમેશાં બનતું જ હોય છે) ત્યારે એ જ પાયો ભોંયમાં ભંડારાઇ જતાં અટકાવે છે અને બેઠા થવાનો-જમીન પર ઊભા રહેવાનો-આગળ વધવાનો મજબૂત આધાર પૂરો પાડે છે.

ખોવાઇ ગયેલા અન્ના હજારેથી વિપરીત અરવિંદ કેજરીવાલે ઇન્સ્ટન્ટ સફળતાનું મોડેલ આપ્યું, પરંતુ ત્યાં સુધી પહોંચવા માટે તેમણે દિલ્હીમાં પોતાનો આધાર કેટલો મજબૂત બનાવ્યો હતો--અને ઉતાવળે આંબા પકવવા ગયેલા આપની રાષ્ટ્રીય સ્તરે શી દશા થઇ એ યાદ રાખવા જેવું છે.

Saturday, August 20, 2016

દેશની શોભા, દેશનો ડે: સિંધુની સાક્ષીએ...

એક હતાં અંગ્રેજી લેખિકા નામે શોભા ડે. એ ખરેખર તો હતાંનહીં, હજુ પણ છે. તેમણે ફિલ્મી--અને ઘણી વાસ્તવિક--સાસુઓને છાજે એવી રીતે મહેણું માર્યું હતું કે ઓલિમ્પિકમાં ગયેલી ભારતની ટુકડી જીતીને મેડલ લેવા નહીં, ફક્ત સેલ્ફી પડાવવા ગઇ છે. તેમણે એ વખતે ખાલી હાથપાછી ફરનારી ભારતની ટીમને લગભગ ગબ્બર-અંદાજમાં બહુત નાઇન્સાફી હૈકહીને ઝૂડી પાડી. એમ પણ કહ્યું કે રૂપિયાનો અને સંસાધનોનો કેવો બગાડ. શોભાબહેનનો કહેવાનો ગૂઢાર્થ એવો હશે કે રૂપિયા અને સંસાધનોનો બગાડ કરવા માટે આપણે આટલા બધા રાજકારણીઓ રાખ્યા છે અને એ બધા દેશમાં રહીને એ જ કામ અસરકારક રીતે કરી શકતા હોય, તો એ માટે બીજા લોકોએ પરદેશ જવાની શી જરૂર

દેશમાં પૂરો વરસાદ પડે કે ન પડે, લાગણીની ખેતી પૂરતી માત્રામાં થાય છે. એટલે ગમે ત્યારે લાગણીદુભાવનો પાક લણી શકાય. શોભા ડેના ટ્વિટથી કેટલાકને સાદું દુ:ખ થવાને બદલે, તેમનો દેશપ્રેમ ઘવાયો. તેમને લાગ્યું, જાણે ઓલિમ્પિકમાં ગયેલા ખેલાડીઓ કાળિયાર છે ને શોભા ડે સલમાનખાન. સૌ જાણે છે કે, ફક્ત આટલું જ લાગ્યું હોત તો કશો પ્રશ્ન ન હતો. સલમાનને કશું ન થયું એમ શોભા ડેને પણ કશું ન થાત. પરંતુ કેટલાકને એક ડગલું આગળ વધીને એવું લાગ્યું, જાણે ઓલિમ્પિકની ભારતીય ટુકડી પવિત્ર ગાયછે અને શોભા ડે...

પછી તો વાર શાની? ટ્વિટર પર 17,576મું વિશ્વયુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું. (હા, ટ્વિટર પર દરેક વિવાદ વખતે માહોલ એવો જ ઊભો થાય છે, જાણે વિશ્વયુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું હોય.) આ યુદ્ધ શમે તે પહેલાં ભારતની કુસ્તીબાજ સાક્ષી મલિકે રિંગમાં તેની હરીફ ખેલાડીને અને રિંગની બહાર શોભા ડેને પછડાટ આપીને રિઓ ઓલિમ્પિકમાં ભારતનો પહેલો ચંદ્રક જીતી લીધો. પણ શોભા ડે એમ હાર માને એવાં, કાચાં દેશભક્ત નથી. બેડમિંગ્ટન ખેલાડી સિંધુની સુવર્ણચંદ્રક જીતવાની શક્યતા હતીત્યારે તેના માટે તેમણે સિલ્વર ક્વિન?’ જેવો બીજો ટોણો માર્યો. લોકો ફરી શોભા ડેના નામનો કકળાટ કરવા લાગ્યા.


શોભા ડેને પણ થયું હશે કે તેમણે કેવા નગુણા દેશમાં જનમ લીધો. તેમના એક અળવીતરા પછી (અને તેના પરિણામે અઢળક ગાળો ખાવાથી) ભારતને એક કાંસ્ય ચંદ્રક મળતો હોય, તો દેશ કાજે શોભા ડેએ ફરીથી ગાળો ખાઇને દેશને ગોલ્ડ મેડલ અપાવવાની કોશિશ કરી. પણ લોકો તેમની ભાવના સમજી શક્યા નહીં. ખરેખર તો આવતી ઓલિમ્પિકમાં ભારતની ટીમ સાથે શોભા ડેને મોકલવાં જોઇએ, જેથી તે રોજ મહેણાં મારે અને ટીમના ખેલાડીઓ રોજ મેડલ જીતી શકે.

Thursday, August 18, 2016

ભાઇ, તુમ રાખી બંધવાઓગે યા નહીં?

વર્ષના બાકી દિવસોમાં પાણીપૂરીવાળા ભૈયાને સ્મરતી બહેનો એક દિવસ પોતપોતાના અસલી કે માનેલા ભૈયાનો વારો કાઢે છે. રક્ષાબંધનનો તહેવાર, ગાઇડો અને અપેક્ષિતોના સહારે પાસ થયેલા મોટા ભાગના લોકો જાણે છે તેમ, ભાઇ અને બહેનના પવિત્ર પ્રેમનો તહેવાર છે. રાખડીઓ માટે ફિલ્મી કવિઓ ગાઇ ઉઠે છે : યે બંધન હૈ કચ્ચે ધાગોંકા. ગાંધીજીએ સૂતરના તાંતણે આઝાદી લાવવાની વાત કરી હતી. બહેનો (રાખડીઓના) સૂતરના તાંતણે ભાઇઓના ઘરમાં આબાદી લાવવાની કામના કરે છે.

રક્ષાબંધન એટલો મોટો તહેવાર નથી કે એ દિવસે અખબારો બંધ રહે. તે એટલો નાનો તહેવાર પણ નથી કે એ દિવસે બેંકો ચાલુ રહે. રક્ષાબંધનશબ્દના સમાસવિગ્રહ અંગે વિગ્રહને પૂરતો અવકાશ છે. તેનું પ્રચલિત અર્થઘટન રક્ષાનું બંધનછે, પણ વાસ્તવમાં રક્ષા (રક્ષણ) માટે બંધનકે કેટલાક કિસ્સામાં રક્ષા દ્વારા બંધનવધુ યોગ્ય વિકલ્પો લાગે છે.  હિંદીભાષી વિસ્તારોમાં આ તહેવાર રાખીતરીકે ઓળખાય છે.

રાખડીના મહત્ત્વ વિશે કુંતી-અભિમન્યુથી માંડીને રાણી કર્માવતી-હુમાયુની કથાઓ પ્રચલિત છે. તહેવારનું સાચું મહત્ત્વ સમજવા આદર્શ ભાઇ કે બહેન પાસેથી નહીં, પણ ટપાલી પાસેથી સમજી શકાય છે. શ્રાવણી પૂનમના દસ-પંદર દિવસ પહેલાં મોટી પોસ્ટ ઓફિસમાં રાખડીઓના સંભવિત પૂર સામે પાળ બાંધવાની તૈયારીઓ શરૂ થાય છે. ખાનગીકરણનું મોજું પોસ્ટ ઓફિસ સુધી પહોંચે, તો પોસ્ટ ઓફિસમાં રૂપિયા ભરી દેવાથી સંબંધિત ભાઇના સરનામે એક સરસ છાપેલા કાગળ સાથે રાખડી પોસ્ટ થઇ જાય, એ પણ અશક્ય લાગતું નથી. પોસ્ટ ઓફિસો હિંમત કરે, તો મીઠાઇની દુકાનોવાળા પાછળ નહીં રહે. એ લોકો મિક્સ મીઠાઇના પેકમાં વચ્ચેથી ત્રણ કાજુકતરી કાઢીને ત્યાં સરસ રાખડી ગોઠવીને, આખા પેકેટને રક્ષાપેકેટતરીકે વેચશે.

રાખડીઓની ઉત્ક્રાંતિની ઝડપ અત્યાર સુધી ઘણી ધીમી રહી છે. કાંડે બાંધેલી રાખડી ચહેરાની આગળ ધરતાં અડધો ચહેરો ઢંકાઇ જાય, એવી કિંગસાઇઝની રાખડીઓ વર્ષો સુધી પ્રચલિત રહી. કાંડાથી બાવડાં સુધી બલોયાં ચડાવતી રબારી બહેનોની માફક, નાનપણમાં આખો હાથ રાખડીથી ભરી દેવાનો શોખ પણ ઘણાએ કર્યો હશે. ત્યાર પછી જાપાનની એક પણ કંપનીના પ્રયાસ વિના, રાખડીઓનું કદ સંકોચાતું ગયું. કચ્ચા ધાગાને બદલે નક્કર રાખડીઓ બજારમાં મળવા લાગી. ચાંદીની રાખડી ભાઇ-બહેનના પ્રેમમાં મૂડીવાદનો સંસ્પર્શ લઇ આવી. બહેનો હોંશેહોંશે ચાંદીની રાખડીઓ ખરીદવા લાગી, પણ થોડા અનુભવ પછી ભાઇઓને ચાંદીની રાખડીમાં પ્રેમને બદલે જુલમનાં દર્શન થવા લાગ્યાં. દશેરા સુધી રાખડી પહેરી રાખવામાં માનતા લોકો માટે ચાંદીની રાખડી નકામી હતી. એટલે શાંત ક્રાંતિ દ્વારા રાખડીબજારમાંથી ચાંદીની રાખડીનું વર્ચસ સમાપ્ત થયું. ત્યાર પછી રાખડીવાળાં કાર્ડ પણ આવ્યાં ને ગયાં. હવે ઘડિયાળોને સ્ટીલની રાખડી તરીકે જાહેર કરવામાં આવે તો નવીનતા લાગે.

રાખડીની માફક રાખડી બાંધનાર-બંધાવનાર વચ્ચેના સંબંધોમાં પણ ઘણું વૈવિધ્ય જોવા મળે છે. ગોરમહારાજો ડઝનબંધ ગોટાથી સજ્જ થઇને સવારના પહોરમાં પોતાના યજમાનોને ઘેર ત્રાટકે છે. ઘરના સ્ત્રી સભ્યો સહિતના તમામ સભ્યોને પરાણે (અને કચકચાવીને) રાખડી બાંધે છે અને દક્ષિણા લીધા પછી વિદાય થાય છે. આ જાતની પ્રભુપ્રસાદીપામેલા લોકો ગોરના ગયા પછી પહેલું કામ નિઃશંકપણે રાખડી તોડવાનું કરતા હશે (એ રાખડી તોડવી જ પડે, કારણ કે તેની ગાંઠ છોડવા માટે બંધાયેલી હોતી નથી.) કેટલાક પ્રગતિશીલ યજમાનો કાળક્રમે ગોર પાસે રાખડી બંધાવવાનો શારીરિક ત્રાસ સહન કરવાને બદલે, ઘરના સભ્યો જેટલી રાખડીઓ લઇને યથાયોગ્ય દક્ષિણા આપીને ગોરને વિદાય કરે છે. જેમને સગી બહેનો ન હોય તેમને અડોશપડોશમાં રહેતી બહેનોથી માંડીને દૂરદેશાવરમાં વસેલી પિતરાઇ બહેનો રાખડીની ખોટ સાલવા દેતી નથી. કેટલીક વખત આજુબાજુની બહેનોની સંખ્યા ખૂબ વધી જાય ત્યારે ભાઇ સાવ જુદા સંદર્ભમાં અફસોસ કરે છે,‘મારે એક સગી બહેન હોત તો કેટલું સારું થાત.’ (આ બધાની જફામાંથી ઉગરી જવાત.) 

બહેનોના તમામ પ્રકારોમાં સૌથી જુદો અને વિશિષ્ટ પ્રકાર છે : ધર્મની બહેનો. ફિલ્મી ભાષામાં તે મુંહબોલી બહેનતરીકે ઓળખાય છે. લોહીની સગાઇ ન હોય તેવી કન્યા કે સ્ત્રીને બહેન તરીકેનું સન્માન આપવાની ભાવના પ્રશંસનીય કહેવાય, પણ કેટલાક લોકોને ચા બનાવવા જેટલી સહજતાથી બહેનો બનાવવાનો શોખ હોય છે. એ જ રીતે કેટલીક બહેનોને પણ ધર્મના ભાઇઓ બનાવવાનું વ્યસન હોય છે. (લગ્નવિષયક જાહેરાતોની ભાષામાં કહી શકાય : આ મામલે ઉંમરનો કોઇ બાધ હોતો નથી.) આ જાતની વૃત્તિ ધરાવતાં ભાઇ કે બહેન હંમેશાં ભાઇ-બહેન વગરનાં હોતાં નથી. કેટલાક કિસ્સામાં સગા ભાઇઓ સાથે અબોલા રાખતી બહેન ધર્મના (ભાઇ કે ભાઇઓ)ને રાખડી બાંધે છે અને ભાઇઓ સગી બહેનોને વહેતી મુકીને ધર્મની બહેનો પર પ્રેમ વરસાવે છે. બહેનો ભાઇઓને બાંધે એટલા જ પ્રેમભાવથી ભાઇઓ પોતાની મનગમતી ચીજવસ્તુઓને રાખડી બાંધે છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં ટ્રાન્ઝિસ્ટરના એરીયલને, સાઇકલના અરીસાને કે કબાટના હેન્ડલને સુદ્ધાં રાખડીઓ બંધાયેલી જોવા મળતી હતી. એ રિવાજ ચાલુ રહ્યો હોત તો અત્યારે મોબાઇલ ફોનના એરિયલ પર કે કમ્પ્યુટરના માઉસ વાયરની ફરતે રાખડી બંધાયેલી જોવા મળત.


રક્ષાબંધનના દિવસે માત્ર પ્રેમનું જ વાતાવરણ હોય છે, એવું માનવું ભૂલભરેલું છે. અનેક દીસંતા કોડીલા કોડામણા યુવકોને એ દિવસ કયામતના દિન જેવો લાગે છે. સામાન્ય રીતે ક્લાસરૂમમાંથી ગાયબ રહેતા યુવાનો રક્ષાબંધનના દિવસોમાં કોલેજમાંથી ગુમ થઇ જાય છે. ઘણા કુંવારા ઓફિસમાં બોસનો રોષ વહોરીને પણ રક્ષાબંધનના આગળના દિવસે, અગાઉથી જાણ કર્યા વિના રજા પાડે છે. એ દિવસે ઘરે આરામ કરવાને બદલે એ લોકો ભૂર્ગભવાસ સેવે છે. રક્ષાબંધન વીતી ગયા પછી હાશ, બચી ગયાના સંતોષ સાથે તે ઓફિસમાં પાછા ફરે છે. તેમને બોસનું ફાયરિંગ સાંભળી લેવું પરવડે છે, પણ સંભવિત પ્રિયતમા રાખડી બાંધે એવી સંભાવના તેમને પોસાતી નથી. આખું વર્ષ તાંતણો તાંતણો ગૂંથીને ભાઇ નાડાછડી માટે મહેનત કરતા હોય, ત્યારે વન ફાઇન મોર્નિંગ બહેનનાડાછડીને બદલે રાખડી સાથે પ્રગટ થાય, ત્યારે ભાઇની હાલત પલળી ગયેલી રેશમી રાખડી જેવી થાય છે. એનાથી તદ્દન ઉલટા પ્રકારના એટલે કે માનેલી બહેનને પોતાના સાળાની બહેન બનાવવાના કિસ્સાની પણ નવાઇ નથી. એ રીતે લગ્ન થયા પછી બહેને બે-ચાર વર્ષ પહેલાં પોસ્ટ કરેલી રાખડી ભૂતપૂર્વ ભાઇ’ (અને વર્તમાન પતિ)ને મળે તો?  ‘રાજશ્રી પ્રોડક્શન્સનો વિષય બની શકે એવી શક્યતાઓ ધરાવતી આ સિચ્યુએશન હજુ સુધી જાણમાં આવી નથી, એ બદલ પોસ્ટ ખાતાની પ્રશંસા કરવી રહી. આ જાતનાં પાત્રો રક્ષાબંધનને  પ્રેમનો જ તહેવાર ગણે છે. તેમની પ્રેમસંબંધી દૃષ્ટિ વિશાળ છે એટલું જ.

Monday, August 15, 2016

૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ની વાતો, સાક્ષી-પત્રકાર દુર્ગાદાસની નજરે


સ્વતંત્રતા દિવસ અને પ્રજાસત્તાક દિવસ જેવા પ્રસંગો પહેલી વાર બને ત્યારે અને પછીથી થોડાં વર્ષ સુધી મહિમાવંતા રહે છે, પણ ધીમે ધીમે તે ઔપચારિકતા અને પછી તો કેવળ રજામાં ફેરવાય છે--એવી રજા, જ્યારે ચેનલ પર આવતી પરેડ કે દેશભક્તિની ફિલ્મોથી જ આ દિવસ હોવાનો અહેસાસ થાય. સાથોસાથ, એવું પણ બને છે કે આઝાદી મળી એ દિવસની-એ સમયની મોટા ભાગની વિગતો ભૂલાઇ જાય છે ને જવાહરલાલ નેહરુના અડધી રાતના ટ્રીસ્ટ વિથ ડેસ્ટિનીપ્રવચન જેવી કેટલીક ગણીગાંઠી બાબતો જ સંભારાતી રહે છે.

ફ્રીડમ એટ મિડનાઇટ’ (લેરી કોલિન્સ અને દોમિનિક લેપિયર) જેવાં લોકરંજક પુસ્તકો ભારે મહેનત-જહેમતથી લખાયાં હોવા છતાં, તેમાં ઇતિહાસના નામે મરીમસાલો ભરેલી હકીકતો અને મુખ્યત્વે  માઉન્ટબેટનનું દૃષ્ટિબિંદુ રજૂ થયું. રસઝરતી નવલકથાના અંદાજમાં રજૂ થયેલા આવા અર્ધઇતિહાસે એકંદરે ઇતિહાસથી દૂર રહેતા લોકોને આકર્ષ્યા. સાથોસાથ, ઘણાં અર્ધસત્યો પણ વહેતાં કર્યાં અથવા સત્યોને નાટ્યાત્મક સ્વરૂપ આપીને તેને બહેલાવ્યાં. તેની સરખામણીમાં ઇન્ડિયા : ફ્રોમ કર્ઝન ટુ નેહરુ એન્ડ આફ્‌ટર’ (૧૯૬૯) મથાળા પરથી જ સમજાય છે તેમ, એક અગત્યના સમયખંડનું ઉપયોગી દસ્તાવેજીકરણ છે. તેના લેખક હતા જાણીતા પત્રકાર અને હિંદુસ્તાન ટાઇમ્સના તંત્રી દુર્ગા દાસ. એ સમયે ટોચના પત્રકાર ગણાતા દુર્ગાદાસને ગાંધી-ઝીણા-બાદશાહખાનથી માંડીને બીજી-ત્રીજી હરોળના નેતાઓ અને સામાન્ય માણસો સાથે દુર્ગા દાસનો સંપર્ક અને સંવાદ રહ્યો, જેના પરિણામસ્વરૂપે લોકપ્રિય ઇતિહાસમાં ન નોંધાઇ હોય એવી ઘણી વિગતો તેમનાં સંભારણાંના પુસ્તકમાં (ફ્રીડમ એટ મિડનાઇટકરતાં ઓછી રસાળ, પણ ઘણી વધારે આધારભૂત રીતે) આવી.
 
Durga Das (with tie-suit-spectacles) with Stafford Cripps and Gandhiji /
ગાંધીજી અને સ્ટેફર્ડ ક્રિપ્સ સાથે (ચશ્મા-ટાઇવાળા) દુર્ગાદાસ
એ પ્રમાણમાં જાણીતી વાત છે કે માઉન્ટબેટને ઉતાવળ કરીને ૧૯૪૮ને બદલે ૧૫ ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭નો દિવસ નક્કી કર્યો, ત્યારે દિલ્હીના જ્યોતિષીઓએ ૧૪ ઓગસ્ટ વધારે શુકનિયાળ હોવાનો વર્તારો કાઢ્‌યો. આઝાદી પહેલાં ગાંધીજીએ તેમનો એકેય સત્યાગ્રહ કે સુભાષચંદ્ર બોઝે તેમની ઘણી યોજનાઓ કે સરદાર પટેલે તેમનો એકેય કાર્યક્રમ જ્યોતિષીને પૂછીને નક્કી કર્યા હોય એવો દાખલો ન હતો. પણ આઝાદીના પ્રસંગે જાણે કશો ચાન્સ લેવા ન માગતા હોય તેમ, જ્યોતિષીઓની આગાહી ગંભીરતાથી લેવામાં આવી. આ તરફ માઉન્ટબેટને આપેલી ૧૫ ઓગસ્ટની તારીખ ફરે એમ ન હતી. એટલે દુર્ગા દાસે લખ્યું છે કે, જવાહરલાલ નેહરુએ વચલો રસ્તો કાઢ્‌યો. તેમણે ૧૪મી ઓગસ્ટની બપોરથી કેન્દ્રીય ધારાસભાના સત્રની શરૂઆત કરી અને બરાબર ઝીરો અવર એટલે કે  ૧૪મીની રાતે ૧૨ વાગ્યે સ્વતંત્રતાની જાહેરાત કરી. આઝાદ થતા દેશ માટે આ બહુ સારી કે અનુસરવા યોગ્ય પરંપરા ન કહેવાય. પરંતુ અંગ્રેજોનું શાસન દૂર થવાનો અને પોતાની સત્તા મળવાનો આનંદ એટલો હતો કે તેમાં આવી બાબતો ગૌણ બની.

૧૪મીની રાતે થયેલી બીજી જાહેરાત માઉન્ટબેટનને આઝાદ ભારતના પહેલા ગવર્નર જનરલ બનાવવાની હતી. સામાન્ય સંજોગોમાં આ નિર્ણય સામે પણ ભવાં તંગ થઇ શક્યાં હોત. પરંતુ આઝાદીના ઉત્સવમાં એ પણ ભૂલાઇ ગયું. એ રાત્રે સુચેતા કૃપાલાની અને નંદિતા કૃપાલાનીએ જનગણમનની પહેલી કડી ગાઇ. (ત્યારે એ રાષ્ટ્રગીત બન્યું ન હતું.) કલકત્તાની કોમી આગ ઠારવા ગયેલા ગાંધીજી ૧૪-૧૫ ઓગસ્ટના એ સમારંભોમાં ગેરહાજર હતા. દુર્ગા દાસે નોંધ્યું છે કે આકાશવાણીનો પ્રતિનિધિ ૧૪ની સાંજે ગાંધીજીનો સંદેશ લેવા ગયો, ત્યારે તેમણે ફક્ત એટલું જ કહ્યું,‘આઇ હેવ રન ડ્રાય.’ (મારી સરવાણી સુકાઇ ગઇ છે એટલે કે કશું કહેવાનું નથી.) ગાંધીજીની જેમ આચાર્ય કૃપાલાણીમાં પણ કલકત્તામાં હતા. તેમણે આત્મકથામાં લખ્યું છે કે (તેમનાં પત્ની) સુચેતા રાષ્ટ્રગીત ગાવાનાં હોવાથી તેનું પ્રસારણ સાંભળવા માટે, તેમણે મહેનતથી રેડિયોવાળું કોઇ ઘર શોધ્યું અને ત્યાં જઇને જનગણમનસાંભળ્યું. પરંતુ એ પ્રસંગે સંખ્યાબંધ શહીદોના નારા જેવું વંદે માતરમ્‌ન ગવાયું, એ બદલ આચાર્ય કૃપાલાણીએ ખેદ પણ પ્રગટ કર્યો. દુર્ગા દાસે નોંધ્યા પ્રમાણે, ઇકબાલનું સારે જહાંસે અચ્છાપણ તે રાત્રે ગવાયું હતું.

૧૫મી ઓગસ્ટે ભારતના પહેલા વડાપ્રધાન તરીકે પંડિત નેહરુએ  લાલ કિલ્લા પરથી રાષ્ટ્રઘ્વજ ફરકાવ્યો. ત્યાંથી તેમણે સુભાષચંદ્ર બોઝને યાદ કર્યા અને આઝાદ હિંદ ફોજ સહિતના તમામ રાજકીય કેદીઓને છોડી મૂકવાની જાહેરાત કરી. એ વખતની બે નાની છતાં રસપ્રદ બાબતો દુર્ગા દાસે નોંધી છે : મોટી સંખ્યામાં લોકો માઉન્ટબેટનકી જયપોકારતા હતા. એક એવા માણસની જય, જે ભારતને ગુલામ બનાવનાર રાજનો પ્રતિનિધિ હતો. એ જયબોલાવવાની ભારતીય ઉત્સુકતા-કમ-માનસિકતાનું પરિણામ હતું. દુર્ગા દાસ સાથેની વાતચીતમાં એક વાર ગાંધીજીએ કહ્યું હતું,‘જવાહર ઇચ્છે છે કે અંગ્રેજો જાય ને અંગ્રેજિયત રહે. હું ઇચ્છું છું કે અંગ્રેજોને મિત્ર તરીકે રહેવું હોય તો રહે, પણ અંગ્રેજિયત જાય.

૧૫ની ઓગસ્ટના ધ્વજવંદનના કાર્યક્રમમાં અને સડકો પર ઉમટી પડેલા લોકોમાંથી ઘણા સાથે દુર્ગા દાસે વાત કરી. તેમણે લખ્યું છે,‘મોટા ભાગના લોકો ગાંધીજીને સ્વરાજ આણનારા ગણતા હતા અને હવે રામરાજ આવશે, એવી અપેક્ષા સેવતા હતા.ગામડાંના હજારો લોકો દિલ્હીમાં આઝાદીના મેળામાટે ઉમટ્યા હતા. તેમાંથી એકને દુર્ગા દાસે દિલ્હી આવવાનું કારણ પૂછ્‌યું, ત્યારે તેમને જવાબ મળ્યો,‘રાજા જવાહરલાલનાં દર્શન કરવા.અંગ્રેજી રાજ ગયું હતું, પણ રૈયતમાંથી નાગરિક બનવાની પ્રક્રિયા દેશ સામેનો સૌથી મોટો અને કદાચ સૌથી ઓછો દેખીતો પડકાર હતી. એ  સમસ્યા હજુ પણ ઊભી જ છે. (તાજપોશીઅને ગુજરાતનો નાથજેવાં મથાળાં હજુ ક્યાં દૂર થયાં છે?)

અંગ્રેજોનું રાજ ગયું, પણ ગાંધીજી સિવાયના ભારતીય નેતાઓએ ધારેલી આસાનીથી ભાગલા ન પડ્યા.  સરહદની બન્ને બાજુ લોહીયાળ હુલ્લડ થયાં. તેનો સૌથી વધારે ઘા પંજાબને વેઠવાનો આવ્યો. ૧૫ ઓગસ્ટ પછીના માંડ પંદર દિવસમાં પંડિત નેહરુ અને પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન લિયાકતઅલીએ પંજાબ (પાકિસ્તાન)ના  લ્યાલપુર અને લાહોરની મુલાકાત લેવાનું નક્કી કર્યું. પંડિત નેહરુ સાથે ગયેલા થોડા ભારતીય પત્રકારોમાં દુર્ગા દાસનો પણ સમાવેશ થતો હતો. મોટી સંખ્યામાં (દુર્ગા દાસના અંદાજ પ્રમાણે, પાંચેક લાખ) હિંદુઓ-શીખો સલામત રીતે ભારત આવવા ઇચ્છતા હતા અને એ માટેની વ્યવસ્થાની શોધમાં હતા. દુર્ગાદાસે લખ્યું છે કે, ‘(અમે પહોંચ્યા) એ દિવસે રક્ષાબંધનનો તહેવાર હતો. એટલે એકાદ ડઝન સ્ત્રીઓ અમારા ઉતારે સરકિટ હાઉસ પર આવી અને તેમણે પંડિત નેહરુને રાખડી બાંધી. એ વખતે અમારી બધાની આંખ ભીની થઇ.

એ મુલાકાત વખતે દુર્ગા દાસ પંજાબના ગવર્નરને મળ્યા. બીજા ઘણા હોદ્દાની જેમ એ હોદ્દે પણ એક અંગ્રેજ (ફ્રાન્સિસ મુડી) હતા. દુર્ગાદાસને તેમણે પૂછ્‌યું,‘તમે અહીં શું કરવા આવ્યા?’ દુર્ગા દાસે કહ્યું,‘તમે ને આપણે છૂટા મુકેલા ભયાનક રાક્ષસે નિર્દોષ લોકોની કેવી દશા કરી છે એ જોવા માટે.તરત અંગ્રેજ ગવર્નરે દાઢમાં કહ્યું,‘તમારે આઝાદી જોઇતી હતી ને. આ લો તમારી આઝાદી.બીજા ઘણા અંગ્રેજ અફસરોએ પણ હિંસા શમાવવામાં સહકાર આપવાને બદલે, ‘લો, તમારી આઝાદીવાળું વલણ  રાખ્યું હતું. છતાં, ડો.રાધાકૃષ્ણન્‌ ૧૪મીની રાતના ઐતિહાસિક કાર્યક્રમમાં અંગ્રેજ પ્રજાના રાજકીય ડહાપણ અને સાહસની પ્રશસ્તિ કરી રહ્યા હતા.


ઉતાવળે લઇ લેવાયેલી આઝાદી પછી બાકી રહેલો નાગરિક ઘડતરનો કાર્યક્રમ સંભારવો અને યથાશક્તિ આગળ વધારવો એ પણ ૧૫ ઓગસ્ટની ઉજવણી જ ગણાય.

Saturday, August 13, 2016

નામ અને અટકમાં જ ઘણું બધું બળ્યું છે

(દિવ્ય ભાસ્કર, તંત્રી લેખ, ૧૩-૮-૧૬)

શાહરૂખખાનની અમેરિકાના એરપોર્ટ પર વઘુ એક વખત અટકાયત થાય, એ કંઇ રાષ્ટ્રિય ચર્ચા કે ચિંતાનો વિષય નથી. લાગલગાટ ત્રણ વખત અમેરિકાની મુલાકાત દરમિયાન શાહરૂખખાનની અમેરિકાના એરપોર્ટ પર વિશેષ પૂછપરછકરવામાં આવી. આ પ્રકારની પૂછપરછમાં કામચલાઉ અટકાયતથી માંડીને અકળાવનારા-અણીદાર પ્રશ્નો પૂછાતા હોય છે. વિશ્વભરમાં ત્રાસવાદનો જે માહોલ છે અને આતંકી હુમલાનો જે ઓથાર છે, એ જોતાં કોઇ પણ દેશ--ખાસ કરીને અમેરિકા જેવો દેશ--વઘુ પડતી સાવચેતી દાખવે એ સમજી શકાય એવું છે. શાહરૂખખાન પણ એ સમજે છે અને એટલે જ, કોઇ પ્રકારની વીઆઇપી  વ્યવસ્થાની કે છૂટછાટની તેમની અપેક્ષા નથી. પરંતુ દરેક વખતે શાહરૂખખાનની અટકાયત થવાનું કારણ તેમના નામની પાછળ આવતું ખાનછે. તેનો સીધો અર્થ એ છે કે શાહરૂખકરતાં ખાનનું વજન અમેરિકાના અફસરો માટે વધારે છે.

મુસ્લિમો પ્રત્યે શંકાથી જોવાની અને તેમની વિશેષ પૂછપરછ કરવાની તો અમેરિકા સહિતના ઘણા દેશોની નીતિ છે. તે અન્યાયી હોવા છતાં, સલામતીનાં કારણોસર અને ત્રાસવાદની ભીતિ આગળ ધરીને એ વર્તણૂંકને હવે તો સત્તાવાર સ્વરૂપ આપી દેવાયું છે. એટલું જ નહીં, સામા પક્ષે પણ એ અગવડને સ્વીકારી લીધી છે. પરંતુ શાહરૂખખાન  જેવા જાણીતા અભિનેતાના કિસ્સામાં આવું થાય તે મુસ્લિમો પ્રત્યેની ભડક- ફોબિયા કેટલો ઊંડો ઉતરેલો છે અને એવો ફોબિયા ધરાવનારા કેવી ભીંત ભૂલી શકે છે, તે દર્શાવે છે. સલામતી ખાતર વ્યક્તિની ઓળખ અને તેને લગતા પુરાવા માગવામાં આવે, તે વ્યવસ્થાનો ભાગ હોઇ શકે છે. પરંતુ વ્યક્તિની ઓળખની ખાતરી આપતા પુરાવા જરૂર કરતાં અનેક ગણા વધારે હોય, તેમ છતાં વ્યક્તિની ધાર્મિક ઓળખને કારણે તેની કનડગત કરવામાં આવે, એ વિચિત્ર અને અનિચ્છનીય બાબત છે. શાહરૂખખાનની પૂછપરછ દરમિયાન તેમણે આરંભે જ પોતાના વ્યવસાય વિશે વાત કરી હશે. ત્યાર પછી ઓછામાં ઓછી તસ્દીથી અને ઇન્ટરનેટની મદદથી એરપોર્ટના અફસરો તેમની ઓળખાણની ખરાઇ કરી શક્યા હોત. પરંતુ દરેક વખતે આટલું સાદું પગલું તે લઇ શકતા નથી--તેમના પોતાના પ્રમુખ બરાક ઓબામાએ પોતાના પ્રવચનમાં શાહરૂખખાનનો ઉલ્લેખ કર્યો હોય તો પણ નહીં. શાહરૂખખાને સૌમ્યતાપૂર્વક ટિ્‌વટર પર આ ગેરવર્તણૂંકનો ઉલ્લેખ કરતાં ભારતમાં અમેરિકાના રાજદૂતે તેમની માફી માગી લીધી છે અને ફરી આવું નહીં થાય તેની ખાતરી આપી છે. પરંતુ શાહરૂખખાન જેટલા પ્રસિદ્ધ ન હોય એવા લોકોનું શું?

ધર્મના નામે આવી ભેદભાવજનક વર્તણૂંક અમેરિકામાં મુખ્યત્વે સપ્ટેમ્બર ૧૧ના વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટરના હુમલા પછી શરૂ થઇ, પરંતુ ગુજરાતમાં-ભારતમાં હજુ ઘણો વ્યવહાર હજુ અટકઆધારિત છે. અજાણ્યા માણસની અટક જાણવી, તેના આધારે તેની જ્ઞાતિ સમજી કે ધારી લેવી અને એ પ્રમાણે તેની સાથે વર્તન કરવું, એ વાંધાજનક નહીં, વ્યવહારનો હિસ્સો ગણાય છે. વિવિધ જ્ઞાતિઓના--ખાસ કરીને સામાજિક કોટિક્રમમાં નીચલી ગણાતી જ્ઞાતિઓના લોકો સાથે થતો ભેદભાવભર્યો વ્યવહાર હજુ પણ અટક્યો નથી અને ભેદભાવ રાખનારામાંથી મોટા ભાગના તેને પોતાનો જન્મસિદ્ધ-જ્ઞાતિસિદ્ધ અધિકાર ગણે છે. એટલે એ બાબતે શરમ અનુભવવાનો કે માફી માગવાનો સવાલ ઊભો થતો નથી. ભારતની જ્ઞાતિપ્રથા શેક્સપિયરના શાણપણને ખોટું પુરવાર કરે છે. ફૂલને ગમે તે નામે બોલાવવાથી તેની સુગંધમાં ભલે ન ફરક પડતો હોય, પણ ગમે તે અટક ધરાવતા માણસને એ નિયમ લાગુ પડતો નથી. તેને મળતી તકથી માંડીને તેની આવડતની કદર અને તેના પ્રત્યેની વર્તણૂંક જેવી ઘણી પાયાની બાબતોનો આધાર અટક પર હોય છે અને અટકનો આધાર જન્મ પર.

શાહરૂખખાનની અટકાયતની ચર્ચાથી વાજબી રીતે દુઃખી થયેલા ભારતીયો પોતાના અટકપ્રેમ અને અટકદ્વેષ વિશે પણ થોડું વિચારે તો સારું.

Friday, August 12, 2016

પહેલાં ઇંડુ કે પહેલી આમલેટ?

ના, આ ઉત્ક્રાંતિના રહસ્યને લગતો નહીં, ભોજન પસંદગી અંગેનો સવાલ છે. અને તેની ચર્ચા કરવા માટે તેનો સ્વાદ લેવાનું બિલકુલ જરૂરી નથી. ઇંડાનું નામ સાંભળીને ઘણાનું મોં મચકોડાશે, તો ઘણાના મોંમાં પાણી આવશે. પરંતુ આ લેખ એક પણ વાર ઇંડાનું સેવન કર્યા વિના લખાયો છે, એ જાણ્યા પછી કેટલાકને થશે : આટલા વર્ષમાં એક ઇંડું પણ ન ખાધું? ધૂળ પડી જીવતરમાં. કારણ કે તેમના મતે ઇંડાં એ (કોઇના દિમાગ પછીનો) સર્વોત્તમ ખોરાક છે. ઇંડાં ખાવાં જોઇએ કે નહીં એ બાબતે વર્ષોથી એવું પ્રચારયુદ્ધ ચાલે છે કે સામાન્ય માણસના મગજનો ખીમો થઇ જાય. એક પક્ષ ગાઇ-વગાડીને કહે છે,‘સંડે હો યા મંડે, રોજ ખાઓ અંડે’. બીજો પક્ષ ઋષિમુનિઓની પુણ્યપ્રકોપવાળી ભાષામાં કહે છે,‘જેના ખોરાકમાં ઇંડું, તેના આરોગ્યમાં મીંડું.

આરોગ્યપ્રેમીઓ રોજ સવારે ઇંડું નાખેલું દૂધ પીવાનો મહિમા ગાય છે.  ઇંડાં ગરમ પડતાં હોવાથી શિયાળામાં દૂધમાં ઇંડું નાખીને ખાવાનું માહાત્મ્ય વિશેષ છે. ખડમાંકડી જેવું શરીર ધરાવતાં બાળકોનાં માબાપને વડીલો સલાહ આપે છે,‘ના હોય તો આને રોજ દૂધમાં ઇંડું આપવાનું ચાલુ કરો. નહીંતર મોટો થઇને હણહણતા ઘોડા જેવો થવાને બદલે ચિકન જેવો જ રહેશે.ઇંડું ખાવાની સૂગ ધરાવતા લોકો સામે દલીલ કરે છે,‘દૂધ અને ઇંડાંનું સંયોજન એટલું શક્તિદાયક હોય તો પોલ્ટ્રીફાર્મવાળા તેમનાં મરઘાંને દૂધ પાઇને કેમ ઘોડા જેવાં કેમ નથી બનાવી દેતા?’  ઇંડાં ખાવાથી તંદુરસ્તી વધે છે કે નહીં એનો નીવેડો આવે, એ દરમિયાન જાહેરાતો પ્રસારિત કરનારાં માધ્યમોની આર્થિક તંદુરસ્તી નિર્વિવાદપણે વધે છે.

તંદુરસ્તીની લાલચ ઇંડાં ખાવા અને ખવડાવવા પાછળનાં મુખ્ય પ્રેરક પરિબળોમાંનું એક છે. કેટલાક મિત્રો પોતાની કલ્પી લીધેલી તાકાત માટે ઇંડાંને જશ આપે છે. આમલેટ અને ઇંડાંના માનદ્‌ પ્રચારકોની સંખ્યા બહુ મોટી છે. આમલેટ બની હોય ત્યારે ખાઉં કે ન ખાઉંના વિચારમાં હેમ્લેટ બની જનારને માનદ્ પ્રચારકો સમજાવે છે, ખાઇ લે. કંઇ ન થાય. આ તો પૂડા જેવું લાગે.ઘણાખરા હેમ્લેટો સમજાવટથી પલળી જાય છે અને કેટલાક મને પૂડો નથી ભાવતોએવો જવાબ આપીને તેમનું આમલેટ-બ્રહ્મચર્યટકાવી રાખે છે. એ જ રીતે મસાલો નાખીને ખવાતાં બાફેલાં ઇંડાં (બોઇલ્ડ’)ની નિર્દોષતા દેખાડવા માટે તેની સરખામણી બાફેલા બટાટા સાથે કરવામાં આવે છે. (તેમાંથી સૂકી ભાજીનું શાક બનતું નથી એ જુદી વાત છે.) ઇંડાંના ઔષધિય ગુણો આગળ ધરીને ઘણા શોખીનો મરચાં અને તેલથી ભરપૂર એવી લારીની આમલેટ પર તૂટી પડે છે. તેમના કિસ્સામાં, ગુજરાતનાં નશાબંધી વિભાગના સૂત્રની માફક, એ લોકો તંદુરસ્તી બનાવે તે પહેલાં જ તંદુરસ્તી એમને બનાવી જાય છે.

પહેલાંના વખતમાં ઇંડાંપ્રેમની શરૂઆત સામાન્ય રીતે ઘટમાં ઘોડા થનગને, આતમ વીંઝે પાંખવાળી અવસ્થામાં થતી હતી. મુગ્ધાવસ્થામાં કિશોરો (અને કેટલીક કિશોરીઓ) માનતાં કે આમલેટ ખાવી એ જુવાન બનવાનો શોર્ટ કટ છે. અત્યારના મુક્ત વાતાવરણની સરખામણીમાં પહેલાં કડક પ્રતિબંધો અમલી હતા. મરજાદી ઘરમાં આમલેટશબ્દ બોલ્યા પછી પણ નહાવું પડે અને પાંઉતરીકે ઓળખાતી બ્રેડ મુસ્લિમોનો ખોરાક ગણાતી હોય, એ સંજોગોમાં આમલેટ ચોરીછૂપીથી ખાવાની ચીજ ગણાતી હતી. નાના ગામમાં આમલેટની એકાદ લારી બસસ્ટેશન કે રેલવે સ્ટેશન પર ઊભેલી હોય. સાંજ પડે જુવાનો તાજી હવા ખાવાના બહાને બહાર નીકળે અને વડીલશ્રીની બસ/ટ્રેન આવવાનો ટાઇમ ન હોય એવા સમયે લારી પાછળ બેસીને સાવચેતીપૂર્વક આમલેટને ન્યાય આપે એવો રિવાજ હતો. આમલેટ ખાધા પછી ખુલ્લી હવા અને પાનમસાલાનું સેવન કરીને, તેની ગંધ દૂર થઇ જાય પછી ઘરે પાછા ફરવાથી ઇવનિંગ વોકનો આનંદ અને આમલેટનો સ્વાદ એકસાથે પ્રાપ્ત થતાં હતાં.

આમલેટ ચોરીછૂપી ખાવાના વાંધા હોય, ત્યારે એને ઘરે બનાવવાનો વિચાર સુદ્ધાં કેવી રીતે થઇ શકે? અલબત્ત, વડીલો લાંબા સમય માટે ઘરની બહાર ગયા હોય ત્યારે એ દિવસ પણ આવતો. ત્રીસીના દાયકામાં બોમ્બ બનાવવાની પ્રવૃત્તિ સાથે સંકળાયેલા યુવાનો જે જાતના રોમાંચ અને પરાક્રમનો અનુભવ કરતા હતા, એવી જ લાગણી આમલેટ-યજ્ઞમાટે સજ્જ યુવાનોને થતી હતી. ધીમા અવાજે થતી ખૂસરપૂસર, ખખડાટ ન થાય એમ કઢાતાં વાસણો, અંતરમાં ઉભરાતો ઉત્સાહ, છતાં વારેવારે ઉચાટથી દરવાજા તરફ જતી નજર, બારણે ટકોરાનો આભાસ- આ માહૌલમાં કંઇક રંધાતું હોવાની ગંધ ટાળવાનું કામ અઘરું હતું. તેમાં આમલેટ બની જાય પછી યાદ આવે છે કે બ્રેડ લાવવાની રહી ગઇ, એટલે જાણે કાવતરું ખુલ્લું પડી જવાનું જોખમ. બોમ્બ બનાવવાની ક્રિયામાં સામેલ થઇ ચૂકેલા લોકો અધવચ્ચેથી બહાર નીકળી શકે નહીં અને અમસ્તી પણ એકલા ઘરમાં ચાર-પાંચ છડેછડા છોકરાઓની હાજરી પાડોશીઓમાં શંકા પ્રેરવા માટે પૂરતી હોય. એટલે શંકાને દૂર રાખવા માટે નીચે રમતા બાળકને બરફગોળો કે ચોકલેટની લાલચ આપીને બ્રેડ લાવવા માટે મોકલાતો હતો.

અંતે એ ઘડી આવી પહોંચતી, જ્યારે ઘરમાં બેસીને આમલેટ ખાવાનું સ્વપ્ન સાકાર થતું. દરેક આનંદોની જેમ એ આનંદનો સમયગાળો બહુ ટૂંકો રહેતો. ત્યાર પછી ખૂન કરીને સગડ મિટાવી દેતા ચબરાક ખૂનીના અંદાજથી, વાસણોની તેમ જ રસોડાની સાફસફાઇ કરવામાં આવતી હતી અને રસોડાનું વાતાવરણ અગરબત્તીની પવિત્ર સુગંધથી મહેંકી ઉઠતું હતું. આવી સિચ્યુએશનમાં વડીલશ્રી થોડા દિવસને બદલે થોડા કલાક પછી ઘરમાં આવે એટલે યુવાનોને સમજાતું હતું કે છાનું ને છપનું કૈં થાય નહીંએ કડી ઝાંઝરની જેમ આમલેટને પણ લાગુ પડે છે.  નસકોરાં ઊંચાં-નીચાં કરતાં, ઝીણી આંખ કરીને વડીલ પૂછતા હતા,‘આ ગંધી શેની આવે છે?’ અને પોતે જોયેલી દિવાળીઓને યોગ્ય ઠરાવતા, સ્ત્રીવર્ગ આઘોપાછો થતાં, થોડો દમ મારીને પૂછતા,‘અલ્યા, બધી સાફ કરી ગયા કે એકાદ વધી છે?’

ઇંડાંનો ભોજનમાં ઉપયોગ કરવાનો બાધ હતો, ત્યારે પણ સભાસમારંભોમાં તેનો છૂટથી ઉપયોગ થતો હતો. લોકશાહીમાં જનસામાન્યની ઇચ્છાઓની મુક્ત અભિવ્યક્તિ ઘણી વખત ઇંડાંના પ્રહાર દ્વારા અભિવ્યક્ત થતી હતી. ટેલેન્ટ ઇવનિંગોમાં પણ રફી અને કિશોરકુમારનો વહેમ રાખતા ઘણા ગાયકોની કારકિર્દીઓ  પર ઇંડાનો પ્રહાર થતો, ઇંડૂ ફૂટતું અને અંદરની જરદી સાથે કંઇક સંગીતમય કારકિર્દીઓ રોળાઇ જતી.


ઇંડાંનો બાધ ધરાવતા ઘણા લોકો પ્રતીકાત્મક રૂપે ઇંડાંની પરેજી પાળતા હોતા નથી. કેટલાક પિતાશ્રીઓ પોતાની ઉંમરલાયક કન્યાનું કેન્વાસિંગ કરતી વખતે સામે ચાલીને તેને સોનાંનાં ઇંડાં આપતી મરઘી તરીકે રજૂ કરે છે. મુરતિયો આ મરઘીની ચાંચનાં પ્રહારો સહન કરીને પણ તેને લાડ લડાવે અને બદલામાં સોનાનાં ઇંડાં મેળવે એવી કન્યાના પિતાની અપેક્ષા હોય છે.  ઇંડાંવિરોધીઓ ઇંડાંપ્રેમીઓને ગર્ભહત્યારા તરીકે નવાજે છે અને ઇંડાંપ્રેમીઓ બધા ઇંડામાં જીવ હોતો નથી, એવો ખુલાસો આપે છે. જોકે, સોનોગ્રાફી કરાવીને ગર્ભમાં રહેલી પુત્રીની હત્યા કરવા બાબતે બંને પક્ષોમાં સંપૂર્ણ સંમતિ પ્રવર્તે છે. 

Thursday, August 11, 2016

લોકલાગણીની બેશરમ, બેધારી તલવાર

(દિવ્ય ભાસ્કર, તંત્રીલેખ, 11-8-16)

ફાધર ટોની ડીમેલોની એક બોધકથા છે. એક બાળકે કાચબો પાળ્યો હતો. એ તેને બહુ વહાલો. એક દિવસ કાચબો મરી ગયો. બાળકે જબ્બર આક્રંદ કર્યું. કેમે કરીને છાનો ન રહે. પછી વડીલોએ તેને પટાવ્યો-સમજાવ્યો, ‘જો, હવે કાચબો જીવતો થવાનો નથી. પણ આપણે કાચબાનું સરસ સ્મારક બનાવીશું. તેને ફૂલોથી સજાવીશું. તેમાં કાચબાની કબર પર એક મીણબત્તી કરીશું. તેની પર રાત્રે લાઇટો લગાડીશું.બાળકને આ યોજનામાં મઝા પડી ગઇ. એવામાં મરેલો મનાતો કાચબો સળવળ્યો. એટલે બાળકે તરત રોષથી કહ્યું,‘પહેલાં આ કાચબાને મારી નાખવો પડશે.

ભારતના ભાગલા તોળાતા હતા, ત્યારે ગાંધીજીએ કહ્યું હતું કે દેશના ભાગલા મારા મૃતદેહ પરથી થશે.પરંતુ ગાંધીજીના બધા પ્રયાસ છતાં દેશના ભાગલા થયા, ત્યારે ગાંધીજીએ આત્મહત્યા કરી ન હતી. એ જુદી વાત છે કે ઘણા દોઢચતુરો એવો સવાલ ત્યારે અને પછી પણ ઊભો કરતા રહ્યા છે કે ગાંધીજીએ આવું કહ્યું હતું, તો ભાગલા પછી તે કેમ જીવીત રહ્યા?’ (ગાંધીજીએ એ સવાલનો તાર્કિક અને જરાય ચતુરાઇ વગરનો જવાબ પ્રાર્થનાસભાનાં પ્રવચનોમાં આપ્યો હતો.) ગાંધીજી પાસેથી તેમના વિધાનનો હિસાબ માગનારી પ્રજા, દેશ માટે ગાંધીજીએ કરેલું સમર્પણ, તેમણે આપેલો ભોગ અને તેમણે કરેલી દેશની સેવા સહેલાઇથી ભૂલી ગઇ. ગાંધીજીએ શું કર્યું એનું જાણે તેમના માટે કશું મહત્ત્વ જ ન હતું.

કલ્પનાની રીતે એવો વિચાર ભગતસિંઘ માટે પણ આવે. અત્યારે સગવડીયા રાષ્ટ્રવાદના ખ્યાલોથી ભગતસિંઘના ઝંડા લઇને ચાલનારાના --કે ભગતસિંઘના-- કમનસીબે, એ લાંબું જીવ્યા હોત તોવાંચવામાં બહુ ક્રૂર લાગે, પણ લોકલાગણીની રીતે ભગતસિંઘનો સૌથી મોટો મહિમા તેમની ક્રાંતિકારી, વંચિતલક્ષી વિચારસરણીને કારણે નહીં, પણ તેમના અકાળે મૃત્યુના કારણે હતો. તેમના સિદ્ધાંતોને-વિચારસરણીને-વૈચારિક ઊંડાણને અને વંચિતો પ્રત્યેની નિસબતને નહીં, પણ સ્ટુડિયોમાં તેમણે પડાવેલી છટાદાર તસવીરથી પ્રભાવિત થનારાની સંખ્યા મોટી છે. તે લાંબું જીવ્યા હોત તો આપણી પ્રજા તેમને પણ પૂછી શકત કે તમે તો ક્રાંતિની મોટી મોટી વાતો કરતા હતા ને તમારા બીજા સાથીઓ શહીદ થયા, તો તમે કેમ જીવતા રહ્યા?’

આ ત્રણે બાબતો ઇરોમ શર્મિલા સાથે થયેલા દુર્વ્યવહારને કારણે યાદ આવી છે. મણિપુરમાંથી આર્મ્ડ ફોર્સ સ્પેશ્યલ પાવર એક્ટ (આફસ્પા’)નો અત્યાચારી કાયદો હટાવવા માટે ઇરોમ શર્મિલાએ લગભગ ૧૬ વર્ષ સુધી ઉપવાસ કર્યા. સરકાર આત્મહત્યાના ગુનાસર તેમની ધરપકડ કરતી રહી અને તેમના નાકમાં નળી નાખીને, બળજબરીથી ખોરાક આપતી રહી. શર્મિલા અને નળી એકબીજાથી અભિન્ન બની ગયાં. આઝાદ ભારતના ઇતિહાસમાં જાતનું આવું કઠણ દમન કરનારા સત્યાગ્રહની જોડ નથી. એ દરમિયાન ઇરોમ શર્મિલાને સેલિબ્રિટીબનાવી દેવાયાં. અગાઉના કિસ્સાઓની જેમ, તેમણે આપેલા ભોગ કે તેમની પ્રતિબદ્ધતાને ગૌણ બનાવી દેવાયાં. હવે ઇરોમ શર્મિલાએ પુખ્ત વિચાર પછી નક્કી કર્યું કે તે ઉપવાસનો અંત આણશે અને ચૂંટણીમાં ઝંપલાવીને રાજકીય રસ્તે તેમનું આંદોલન આગળ ચલાવવાની કોશિશ કરશે.


આ જાહેરાતથી જાણે ઇરોમ શર્મિલાએ ગદ્દારી કરી હોય એવા ઉગ્ર અને આઘાતજનક પ્રતિભાવ પડ્યા. મણિપુરમાં ઇરોમના પરિવારે સુદ્ધાં તેમના માટે ઘરના દરવાજા બંધ કરી દીધા. કેટલાક સાથીદારોને ત્યાં જવાની કોશિશ કરી ત્યારે તેમનો રસ્તો રોકવામાં આવ્યો ને તેમને ધક્કે ચડાવવાની કોશિશ થઇ. પોતાની જુવાનીનાં કિમતી સોળ વર્ષ શર્મિલાએ જે પ્રજા માટે ખર્ચી નાખ્યાં એ પ્રજાએ શર્મિલાને આ બદલો આપ્યો. કારણ કે તેમણે પોતાની કલ્પના મુજબ ઇરોમ શર્મિલાની એક છબી ઊભી કરી લીધી હતી અને એ છબી સાથે તેમનું સ્વાર્થી અનુસંધાન એવું ગોઠવાઇ ગયું કે હવે તેમને, કાચબાનું મૃત્યુ ઝંખતા બાળકની બોધકથાની જેમ, ઉપવાસી ન હોય એવી ઇરોમ શર્મિલાનો ખપ રહ્યો નથી. પ્રજાકીય કેળવણીનું કામ કેટલી હદે કાચું રહ્યું છે, તેનો આ વધુ એક, કરુણ નમૂનો છે.

Tuesday, August 09, 2016

જિજ્ઞેશ મેવાણી ‘હાર્દિક પટેલ’ નથી

સરખામણી જેટલી સ્વાભાવિક અને ઘણી રીતે અનિવાર્ય લાગે, એટલી જ વિચિત્ર પણ છે. ગુજરાતમાં ભાજપની સંપૂર્ણ પકડ અને કોંગ્રેસની અનંત શીતનિદ્રા છતાં ત્રણ યુવા ચહેરા નેતાગીરીની ભૂમિકામાં ઉભર્યાઃ હાર્દિક પટેલ, અલ્પેશ ઠાકોર અને જિજ્ઞેશ મેવાણી. દેખીતું સામ્ય તેમની વયનું અને તેમના ઉભા થયેલા કે થઇ રહેલા બહોળા પ્રભાવનું. હાર્દિક પટેલ તેમની સમજ પ્રમાણે પાટીદાર સમાજને થયેલા અન્યાય સામે લડત ચલાવે, અલ્પેશ ઠાકોર વેરવિખેર એવા અન્ય પછાત વર્ગ (ઓબીસી)ના નેતા બને-તેમનાં સંમેલન યોજે અને તેમના હિતની—મુખ્યત્વે તેમની અનામતમાં ભાગ ન પડવા દેવાની—વાતે આગળ આવે. આ બન્નેની સરખામણીમાં જિજ્ઞેશ મેવાણીનો પ્રવેશ છેલ્લો થયો.

ઉના અત્યાચારની ઘટના બન્યા પછી જિજ્ઞેશ મેવાણી/ Jignesh Mevani અને સાથીદારોએ ઉના દલિત અત્યાચાર લડત સમિતિના નેજા હેઠળ સંગઠિત લડત આપવાની શરૂઆત કરી. આ સંગઠનને કોઇ રાજકીય પીઠબળ કે જ્ઞાતિ સંગઠનોનો આર્થિક ટેકો ન હતાં. એજેન્ડા ઉનાના પીડિતોને ન્યાય અપાવવા ઉપરાંત દલિતો પર થતા અત્યાચાર અને તેના મૂળમાં રહેલા ભેદભાવના વ્યાપક મુદ્દે લડત આપવાનો હતો. અગાઉ થાનગઢમાં ત્રણ દલિત કિશોરોની હત્યા પછી સ્વયંભૂ –અને ભાગ્યે જ જોવા મળે એવો—લોકજુવાળ પેદા થયો હતો. પરંતુ ગુજરાતમાં દલિતોની વસ્તી માંડ સાત ટકા. ચૂંટણીનાં પરિણામો પર અસર પાડવાની તેમની ક્ષમતા નહીં. દલિત નેતાઓ પણ પક્ષની વફાદારીના બિલ્લા પહેરીને રાજી. એટલે થાનગઢ વખતે તત્કાલીન મુખ્ય મંત્રી નરેન્દ્ર મોદી દલિત લાગણીને અને તેમની ન્યાયની માગણીને ઘોળીને પી ગયા.

પરંતુ થાનગઢથી ઉના વચ્ચે ઘણો બદલાવ આવ્યો છે. હવે નરેન્દ્ર મોદી વડાપ્રધાન છે અને ગુજરાત તેમનું હોમ સ્ટેટ એટલે કે ગૃહરાજ્ય છે. ઉના અત્યાચાર જેવી ઘટના બને –અને એના કરતાં પણ વધારે તો, એ વિડીયોસ્વરૂપે વહેતી થાય-ચગે, ત્યારે ચિંતા ગુજરાતની નથી. ગુજરાતને તો નરેન્દ્ર મોદી-અમિત શાહ ખિસ્સામાં ગણે છે, પણ ગુજરાતના દલિતોનો તીવ્ર અન્યાયબોધ ઉત્તર પ્રદેશ જેવાં નોંધપાત્ર દલિત મતો ધરાવતા રાજ્યમાં પડઘાય, તે શી રીતે પોસાય? અબ આયા હૈ ઊંટ પહાડકે નીચે એવું તો સાવ નથી, પણ થાનગઢની જેમ છેક ઉલાળીયો કરી દેવાનું પણ ભાજપી નેતાગીરીને પરવડે એમ નથી.

ઉના દલિત અત્યાચારનો પહેલો બનાવ ન હતો અને ખેદની વાત છે કે, છેલ્લો બનાવ પણ નહીં હોય. છતાં, દલિતોના અન્યાયબોધને, તેમની સમાનતાની, ગરીમાપૂર્ણ વ્યવહાર-વ્યવસાય માટેની ઝંખનાને સુવ્યવસ્થિત સ્વરૂપે વાચા આપે એવા અવાજનો હમણાં સુધી અભાવ હતો. અમદાવાદની રેલીમાં અને એ સિવાય પણ જિજ્ઞેશ મેવાણીને સાંભળ્યા પછી ઘણાને એ અવાજની ખોટ પુરાતી જણાય છે. સવાલ ફક્ત બોલવાની છટાનો કે તેની પર મોહી પડવાનો નથી. એ કળામાં તો વડાપ્રધાન કુલગુરુ બને એમ છે. પરંતુ આંદોલનનો ચહેરો બનેલા જિજ્ઞેશ મેવાણીની વાતમાં રોષ અને ઉગ્રતાની સાથોસાથ અભ્યાસ અને સંઘર્ષનો અનુભવ પણ રહેલો છે, જે સરખામણી વખતે યાદ રાખવો રહ્યો.

જિજ્ઞેશ મેવાણી અચાનક, રાતોરાત આકાશમાંથી ટપકી પડેલો કે કોઇએ ઊભો કરેલો નેતા નથી. તેની પાછળ રાજકીય વ્યક્તિત્વોના દોરીસંચારની આશંકા નથી ને સમૃદ્ધ જ્ઞાતિજનોનો મજબૂત આર્થિક ટેકો પણ નથી. અત્યારે અમદાવાદથી પદયાત્રીઓ સાથે નીકળેલા અને 15મી ઓગસ્ટે ઉના પહોંચીને ધ્વજવંદન કરવા માગતા 35 વર્ષના જિજ્ઞેશ પાસે જાહેર કામનો લાંબો અનુભવ અને વાચનલેખનનો મજબૂત સંસ્કાર છે. બૌદ્ધિકતા, જોશ, કાર્યકરવૃત્તિ અને નેતૃત્વશક્તિ—આ બધાનું સંયોજન દલિતોમાં જ નહીં, સમગ્ર ગુજરાતના જાહેર જીવનમાં દુર્લભ છે. જિજ્ઞેશ મેવાણીની નેતૃત્વશક્તિ હવે કસોટીએ ચડેલી છે, પરંતુ બૌદ્ધિક રીતે એ અત્યંત સજ્જ છે. ગુજરાતના ટોચના ગઝલકાર મરીઝ વિશે થોડાં વર્ષ પહેલાં જિજ્ઞેશે કરેલું સંશોધન ગુજરાતી સાહિત્યમાં અને પત્રકારત્વમાં મૂલ્યવાન ઉમેરો કરે એવું છે, તો ભગતસિંઘ અને ક્રાંતિકારીઓ વિશેનો તેનો અભ્યાસ ભગતસિંઘના નામે ચરવા નીકળી પડેલાઓ કરતાં તેને જુદો અને વેંત ઊંચો મૂકી આપે એવો છે. એચ.કે. આર્ટસ કોલેજમાંથી અંગ્રેજી વિષયમાં સ્નાતક થયેલા જિજ્ઞેશને સામાજિક સમાનતાના ઘણા પાઠ સંજય ભાવે અને સૌમ્ય જોશી જેવા અધ્યાપકો પાસેથી શીખવા મળ્યા. એ ઘડતર પર અનુભવનું ઘણું ચણતર ગાંધીવાદી ચુનીકાકા (વૈદ્ય) અને જનસંઘર્ષ મંચના ડાબેરી કર્મશીલ મુકુલ સિંહા સાથે કામ કરતાં થયું. જમીનવિહોણાને જમીન અપાવવાથી માંડીને સફાઇ કામદારો હોય કે ગુજરાત ઇન્ડસ્ટ્રીયલ સિક્યોરિટી ફોર્સના જવાનો, તેમની અન્યાય સામેની લડતમાં જિજ્ઞેશે જનસંઘર્ષ મંચ વતી સામેલગીરી કરી છે.

ચુનીકાકા વિશે કેતન રૂપેરાએ સંપાદિત કરેલા સ્મૃતિગ્રંથમાં જિજ્ઞેશે ચુનીકાકાનો પૂરા આદર સાથેનો, છતાં અણીદાર ઇન્ટરવ્યુ કર્યો છે. તેમાંથી ફક્ત ચુનીકાકાનું જ નહીં, જિજ્ઞેશનું પણ વ્યક્તિત્વ પ્રગટ થાય છે. ઇન્ટરવ્યુની ભૂમિકાના આરંભે જ જિજ્ઞેશે લખ્યું છે,ગુજરાતના જાહેરજીવનમાં ત્રણ કાકાઓ અમૂલી જણસ જેવા મળ્યા—ગિરીશકાકા (પટેલ), મુકુલકાકા (સિંહા) અને ચુનીકાકા (વૈદ્ય). ગિરીશકાકા ગાંધી અને માર્કસનું કોમ્બિનેશન કરવામાં માને, મુકુલ સિન્હા માર્કસ ને લેનિનનું કોમ્બિનેશન કરવામા માને, ચુનીકાકા ગાંધીના વિકેન્દ્રીકરણના વિચાર પર આધારિત ગ્રામ સ્વરાજ સ્થાપવા માગે. પારકી છઠ્ઠીના જાગતલ એવા આ ત્રણેય કાકાઓ ખેડૂતો-પશુપાલકો-પીડિતો-દલિતો, અસરગ્રસ્તો માટે બહુ લડ્યા... (હાર્દિક સાથે જિજ્ઞેશની સરખામણી કેમ અયોગ્ય છે, એ કંઇ નહીં તો આ ત્રણ લીટી વાંચીને પણ સ્પષ્ટ થઇ જવું જોઇએ.)

નરેન્દ્ર મોદીના મુખ્ય મંત્રીપદ દરમિયાન અને ત્યાર પહેલાં પણ ગુજરાતમાં સંઘર્ષનું કામ કરનારા બહુ ઓછા નીકળ્યા, માર્ટિન મેકવાન જેવાએ એક તબક્કે સમાનતાના સંઘર્ષ અને નવસર્જનનું કામ સમાંતરે અને અસરકારક રીતે ઉપાડ્યું હતું. હવે જિજ્ઞેશ પાસે (છેલ્લાં વર્ષોમાં મેળવેલી વકીલાતની ડિગ્રી ઉપરાંત) તેણે ગણાવેલા ત્રણ કાકાઓના સંઘર્ષનો અને એ સિવાય દલિત ચળવળનો વારસો છે. જોસ્સો (પેશન) તેનો સ્થાયી ભાવ છે, તેનાથી દોરાવાનું નેતા તરીકે ઓળખાયા પછી જોખમી બની શકે છે, પણ કોઇ પણ બાબતને ફક્ત થિયરીના સ્તરે સમજીને સંતુષ્ટ થવાને બદલે, સંવેદનાના સ્તરે અનુભવવી એ તેની પ્રકૃતિ છે. જાહેર જીવનમાં અન દલિત ચળવળમાં જાણકારો પાસેથી સલાહસૂચન-દિશાદર્શન લેવાનું તેણે હજુ બંધ કર્યું નથી. તેની સામે આંતરિક તથા બાહ્ય પડકાર ઓછા નથી. જ્ઞાતિવાદની ભયંકર આડપેદાશ જેવા દલિતોના પેટાજ્ઞાતિવાદને વળોટી જાય એવી રીતે ચળવળ ટકાવવી અને આગળ વધારવી, ઉગ્રતા-કટુતાને ભયજનક સપાટીથી નીચે રાખવી, સમાનતાના રસ્તે ચાલવા ઇચ્છતા સમભાવીઓ સાથે મુદ્દા આધારિત વાંધા હોય તો પણ સંવાદની ભૂમિકા રાખવી, આંદોલનની વરાળથી પોતાનાં એન્જિન ચલાવવા આવી પડતા રાજનેતાઓથી સલામત અંતર રાખવું, આંદોલનની ધરી વ્યક્તિકેન્દ્રી કે વ્યક્તિવિરોધી-પક્ષવિરોધી નહીં, પણ સમાજકેન્દ્રી, સમાનતાકેન્દ્રી-અત્યાચારવિરોધી રહે તે જોવું...


પડકારોમાં સજ્જતાની કસોટી છે, તો પરિવર્તની માટેની તક પણ છે જ. 

Sunday, August 07, 2016

ડો.આંબેડકર-નવલ ભાથેના : આજીવન દોસ્તીની અનોખી મિસાલ


બંધારણના ઘડવૈયાઅને દલિતોના મસીહાજેવી પ્રચલિત ઓળખાણોને લીધે ડો.આંબડકરનાં વ્યક્તિત્વનાં અનેક પાસાં ખૂણામાં હડસેલાઇ ગયાં છે. વીસમી સદીના ભારતના ટોચના વિદ્વાનોમાંના એક આંબેડકરની અભ્યાસનિષ્ઠા અને તેમના અદ્વિતિય પુસ્તકપ્રેમથી માંડીને તેમની અનેક લાક્ષણિકતાઓ આ મહાન વ્યક્તિને દૂરના દેવતાને બદલે આત્મીય સ્નેહી બનાવી શકે એવી છે.

તર્ક કરતી વખતે પ્રખર બૌદ્ધિક તરીકે રજૂ થતા ડો.આંબેડકર વ્યક્તિગત રીતે અત્યંત લાગણીવશ અને ઉગ્ર પ્રકૃતિના હતા. અમુક અંશે એકાકી પણ ખરા. તેમને પુસ્તકોની વચ્ચે મૂકી દીધા હોય, તો અનિવાર્ય કામ સિવાય માણસની જરૂર પણ ન પડે. જમતી વખતે પણ તેમના એક હાથમાં પુસ્તક હોય ને બીજા હાથમાં કોળિયો. એમ કરતાં ઘણી વાર કોળિયાવાળો હાથ થંભી જાય ને વાચન સડસડાટ ચાલુ હોય. પ્રકૃતિગત કારણોસર અને દલિત સમાજના સર્વોચ્ચ નેતા તરીકે તેમની કોઇ સાથે સમભાવે દોસ્તી થાય, એવું ન બન્યું. તેમના અનુયાયીઓ, સ્નેહીઓ, પ્રશંસકો, લાભાર્થીઓનું પ્રમાણ મોટું. તેમના વફાદાર સેવકો પણ ખરા. પરંતુ જેની સાથે દોસ્તીદાવે વાત કરી શકાય, હૈયું ઠાલવી શકાય, મૂંઝવતી સ્થિતિમાં વિના સંકોચે મદદ માગી શકાય, એવો મિત્ર કોણ? જાહેર જીવનની શરૂઆત પછી આ પ્રકારની મિત્રાચારી થવાની સંભાવના ઘટતી ગઇ, પરંતુ વિદ્યાર્થી અવસ્થામાં મળેલા પારસી નવલ ભાથેના આજીવન આંબેડકરના એવા (એક માત્ર) મિત્ર બની રહ્યા.

ધનંજય કીરે લખેલા ડો.આંબેડકરના ચરિત્રમાં નોંધાયું છે કે ભીમરાવ સાથે નવલ ભાથેનાનો પહેલો ભેટો અમેરિકાની ભૂમિ પર થયો. સયાજીરાવ ગાયકવાડની શિષ્યવૃત્તિ થકી ૧૯૧૩માં ભીમરાવ અમેરિકાની કોલંબિયા યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ માટે ગયા. પહેલાં તે યુનિવર્સિટીની હોસ્ટેલમાં રહ્યા, પણ ત્યાં ન ફાવ્યું. પછી તે લિવિંગ્સ્ટન હોલની ડોરમેટરીમાં રહેવા ગયા. ત્યાં તેમને પારસી વિદ્યાર્થી નવલ ભાથેનાનો પરિચય થયો અને બન્ને વચ્ચે દોસ્તી જામી. અમેરિકામાં પહેલી વાર ડો.આંબેડકરને જ્ઞાતિવાદના ઝેરથી મુક્ત એવી તાજી હવા મળી. એટલે આર્થિક અભાવ હોવા છતાં, તેમની પ્રતિભા ખીલી ઉઠી અને જોતજોતાંમાં તે કેટલાક અધ્યાપકોને પ્રિય થઇ પડ્યા.



અમેરિકાની પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટીમાંથી ડોક્ટરેટની ડિગ્રી જેટલી જ મોટી ઉપલબ્ધિ તેમના માટે નવલ ભાથેનાની હતી, જે આજીવન ડો.આંબેડકરની કપરી ક્ષણોમાં તેમની પડખે ઊભા રહ્યા અને વખતોવખત સહાયરૂપ પણ બન્યા. ભારત પાછા આવ્યા પછી પણ સંઘર્ષ ચાલુ હતો. કારણ કે ભારતમાં તેમની પ્રતિભા કરતાં તેમની જ્ઞાતિ વધારે અગત્યની ગણાતી હતી. વડોદરામાં સરકારી (રજવાડી) નોકરી હોવા છતાં, ડો.આંબેડકરને રહેવા માટે મકાન મળ્યું નહીં. ખોટી ઓળખ આપીને તે પારસી વીશીમાં રહેતા હતા, પણ નવલ ભાથેનાના જ્ઞાતિબંધુઓને જાણ થઇ કે આંબેડકર દલિત છે, એટલે તેમણે વીશી પર હલ્લો કર્યો અને આંબેડકરને હાંકી કાઢ્‌યા.

ડો.આંબેડકરને લાગતું હતું કે સ્વતંત્રતાથી જીવન જીવવા માટે વકીલાત કરવી અને એ માટે લંડન જઇને બેરિસ્ટર બનવું જરૂરી છે, પરંતુ એ માટેની આર્થિક જોગવાઇ શી રીતે કરવી? એ વખતે નવલ ભાથેનાની ભલામણથી તેમને બે વિદ્યાર્થીઓનાં ટ્યુશન મળ્યાં. થોડા સમય પછી, મુંબઇની સિડનહામ કોલેજમાં અર્થશાસ્ત્રના અધ્યાપકની જગ્યા ખાલી પડી, ત્યારે થોડી કમાણી થાય તો લંડન જઇ શકાય એ આશયથી આંબેડકરે એ નોકરી લીધી. પરંતુ એ વખતે છઠ્ઠા ને સાતમા પગારપંચોની વ્યવસ્થા ન હતી. એટલે રૂપિયાની ખેંચ અનુભવતા આંબેડકરે મિત્ર નવલ ભાથેના પાસેથી પાંચ હજાર રૂપિયા ઉછીના મેળવ્યા. (બદલામાં તેમણે આ રકમની પ્રોમિસરી નોટ લખી આપી હતી.) વીસમી સદીના બીજા દાયકામાં પાંચ હજાર રૂપિયા બહુ મોટી રકમ હતી, પણ નવલ ભાથેનાએ ડો.આંબેડકરને કદી નિરાશ ન કર્યા.

લંડન પહોંચ્યા પછી આંબેડકરે સમાંતરે ગ્રેઝ ઇનમાં બેરિસ્ટરનું ભણતર અને લંડન સ્કૂલ ઓફ ઇકોનોમિક્સમાં ડોક્ટરેટનો અભ્યાસ ચાલુ કર્યો, પરંતુ કશી આવક વિના પરદેશમાં ભણવાનું અને દેશમાં રહેલા કુટુંબનું પૂરું કરવાનું શી રીતે બને? એટલે વચ્ચે વચ્ચે તે નવલ પાસેથી આર્થિક મદદ માગતા હતા. એવા એક પત્રમાં તેમણે લાગણીવશ થઇને નવલને લખ્યું હતું,‘મારા લીધે તને ત્રાસ છે, એનું મને ઘણું દુઃખ છે. વિશ્વાસ રાખજે, તારે મારા લીધે જે ત્રાસ સહન કરવો પડે છે, તે પરમ મિત્ર માટે પણ સહન કરવો અશક્ય છે, એ હું જાણું છું. એક યા બીજા કારણે મારે તાત્કાલિક પૈસાની માગણી કરવી પડે છે. તેથી મારા એકના એક મિત્ર, તું મને દુભવીશ નહીં એની મને આશા છે.

લંડનથી ડોક્ટર ઓફ સાયન્સઅને બેરિસ્ટરની ડિગ્રી મેળવ્યા પછી (અને કોલંબિયા યુનિવર્સિટીની પીએચ.ડી.ની ડિગ્રી તો ખરી જ)  પણ ડો. આંબેડકર પાસે સનદ મેળવવા જેટલાં નાણાં ન હતાં. સનદ વિના વકીલાત શી રીતે શરૂ થાય? ફરી એક વાર નવલ ભાથેનાએ તેમને મદદ કરીને અને ડો.આંબેડકરની બેરિસ્ટર તરીકેની પ્રેક્ટિસ શરૂ થઇ. જાહેર જીવનના અનેક ચઢાવઉતાર અને બંધારણસભાની યશદાયી કામગીરીના લાંબા સમયગાળા દરમિયાન તેમના કોઇ કાર્યક્રમ કે પ્રવૃતિમાં નવલ ભાથેના વિશે ક્યાંય વાંચવા-જાણવા મળતું નથી. તેમના બધા ઉલ્લેખ ડો.આંબેડકરને બિનશરતી પ્રેમથી એક યા બીજા પ્રકારની સહાય કરતા મિત્ર તરીકેના જ મળે છે.

એક સામાન્ય પિતાની જેમ ડો.આંબેડકરને પણ તેમના પુત્ર યશવંતના ભવિષ્યની-તેને થાળે પાડવાની ચિંતા હતી. એ માટે તેમણે નવલ ભાથેનાને પત્ર લખ્યો હતો અને પુત્ર તથા ભત્રીજાનું ગાડું સારી રીતે ગબડી રહે, એવો કોઇ ધંધો આપવા અને તે માટેની કોઇ યોજના લખી મોકલવા જણાવ્યું હતું. ડો.આંબેડકરે લખ્યું હતું,‘એવું બને તો હું શાંતિથી મૃત્યુ પામીશ. પિતા પોતાના પુત્રના હિત માટે તજવીજ કરે છે તેવી જ રીતે તમે મારા પુત્ર માટે પ્રયત્ન કરીને તેને સતત ચાલુ રહે એવો કોઇ ધંધો શીખવજો.નવલ ભાથેનાએ એક ઉદ્યોગ ચાલુ કરી આપ્યો, પરંતુ એ ધંધામાં છોકરાઓને સફળતા મળી નહીં. તેથી ડો.આંબેડકર દુઃખી થયા હતા.

ડો.આંબેડકર અને નવલ ભાથેના વચ્ચે રૂબરૂ મુલાકાતો ક્યારે અને કેવી રીતે થઇ હશે, એ પણ જાણવા મળતું નથી કે નવલ ભાથેના વિશેની બીજી કોઇ માહિતી મળતી નથી. (કોઇ સુજ્ઞ વાચક પાસે એવી માહિતી કે કોઇ સંપર્કસૂત્ર હોય તો મોકલવા વિનંતી) તેમની વચ્ચેની છેલ્લી મુલાકાત ઓક્ટોબર, ૧૯૫૬માં થઇ હતી. એ મુલાકાત વિશે નવલ ભાથેનાની નોંધ  ડો.આંબેડકરનાં પત્ની સવિતા આંબડેકરની મરાઠી આત્મકથા ડો.આંબેડકરાચ્યા સહવાસાતમાંથી મળે છે. નવલ ભાથેનાએ લખ્યું હતું,‘અમારી સૌથી લાંબી મુલાકાત આંબેડકરના ઘરે તેમના અવસાનના બે મહિના પહેલાં થઇ. અમે બપોરના ત્રણથી સાંજે છ સુધી બેઠા હતા. એ દરમિયાન રૂમમાં બીજા કોઇને આવવાની રજા ન હતી. એ દિવસે આંબેડકર દિલથી વાતો કરી રહ્યા હતા. તેમણે તેમના પુત્રની અને ભત્રીજાની ટીકા કરી. એમના ઘરેથી નીકળતી વખતે હું એ વિચારે ઉદાસ થઇ ગયો કે મારા મિત્રની જીવનયાત્રા અંતિમ તબક્કામાં છે...


૧૯૧૩થી શરૂ થયેલી આ દોસ્તીનો ૧૯૫૬માં ડો.આંબેડકરના મૃત્યુ સાથે અંત આવ્યો, પરંતુ યાદગાર મૈત્રીની કથાઓમાં સ્થાન મળવાની વાત તો દૂર રહી, તેનો ઉલ્લેખ પણ ભાગ્યે જ થાય છે.