Wednesday, May 25, 2016

સૂરજ રે, જલાતે રહેના...

ક્રિકેટમૅચના સ્કોર કે શૅરબજારના સૅન્સેક્સ જેવા આંકડાની ચિંતા કરનારા લોકોનું ગયું સપ્તાહ એક જુદા પ્રકારના આંકડાની ચર્ચા કરવામાં વીત્યું.વાત તો ડિગ્રીની જ હતી, પણ એ ડિગ્રી વડાપ્રધાનની નહીં, થર્મોમીટરની હતી. બન્ને મામલા ગરમાગરમ હતા અને બન્ને પ્રકારની ડિગ્રીની ખરાઇ ચર્ચાસ્પદ રહી. છતાં, એકાદ સપ્તાહ પૂરતો થર્મોમીટરની ડિગ્રીનો આતંક લોકોનાં મનમાં અને સ્માર્ટફોનના સ્ક્રીન પર છવાયેલો રહ્યો.

વડાપ્રધાને દેખાડેલું ડિજિટલ ઇન્ડિયાનું સ્વપ્ન ગરમીના દિવસોમાં વ્યાપક સ્તરે સાકાર થયુ-- ભલે વાંકદેખા મીડિયાએ તેની નોંધ લેવા જેટલી મૌલિકતા ન દેખાડી હોય. અગાઉની સરકારોના વખતમાં ઘણા લોકો છાપામાં ગરમીના આંકડા વાંચીને પશ્ચાદ્‌વર્તી (ગુજરાતીમાં કહીએ તો, રેટ્રોસ્પેક્ટિવ) અસરથી ગરમીના હાયકારા કરતા હતા. જોયું? છાપામાં લખ્યું છે કે કાલે ૪૪ ડિગ્રી હતી, ને કાલે જ હું ભરબપોરે બહાર ફરતો હતો. આ વાંચ્યા પછી લાગે છે કે ૪૪ ડિગ્રીમાં રખડવા બદલ પટકાઉં નહીં તો સારું. ખરેખર, આ ગરમીનો --એટલે કે તેના સમાચારનો-- બહુ ત્રાસ છે.

આ વખતે નવી સરકારની ડિજિટલ ઇન્ડિયાસ્કીમ એટલી અસરકારક રીતે અમલી બની કે ગરમીના આંકડા વાંચીને હાયવોય કરવા માટે લોકોએ જૂનવાણી યુગનાં છાપાં પર આધાર રાખવાનું છોડી દીઘું અને સૌ ડિજિટલ યુગમાં દાખલ થયા. ગયા સપ્તાહે ગરમીનું બૂમરાણ મચાવનારા મોટા ભાગના લોકો સ્માર્ટફોનધારક હતા. ફોનના સ્ક્રીન પર ૪૯-૫૦ ડિગ્રીના આંકડા જોઇને તેમને બેચેની લાગવા માંડી, માથું ચકરાવા લાગ્યું. તેનો નીવેડો છાશ પીવાથી કે માથે ભીનાં પાણીનાં પોતાં મૂકવાથી આવે એમ ન હતો. સ્ક્રીન થકી માથે ચઢેલી ગરમીનું મારણ એક જ હતું : ગરમીનો આંકડો દેખાડતા સ્ક્રીનની તસવીર (સ્ક્રીનશૉટ) સોશ્યલ મિડીયા પર મૂકીને રાહતનો શ્વાસ લેવો. ફેસબુક-વૉટ્‌સેપ પર ગરમીનું સ્ટેટસ વેળાસર અપડેટ નહીં કરીએ તો સભ્ય સમાજમાંથી બહાર ફેંકાઇ જઇશુંએવી ચિંતાથી ઘણા લોકો તપારો-બફારો-દઝારો અનુભવવા લાગ્યા. એ પણ ગરમીની જ અસર ન કહેવાય?

ફિલ્મોના પ્રતાપે મોટા ભાગના લોકોને પોલીસની થર્ડ ડિગ્રીનો ખ્યાલ હોય છે, પણ સૂરજની થર્ડ ડિગ્રી કેવી હોય તેનો અનુભવ આ ઉનાળે પાકા પાયે થયો. ઉપરવાળા માટે કહેવાય છે કે એની લાકડીમાં અવાજ નથી હોતો. સૂરજની લાકડીપણ એવી જ હતી. તેનો ત્રાસવાદ દેખીતી રીતે પુરવાર કરવાનું અઘરું હતું, પણ તેના આતંકના પરચા એસી ઑફિસથી માંડીને ખુલ્લી સડક સુધી જોવા મળ્યા. એસી ઑફિસમાં કામ કરતા લોકો લોકો લાંબો સમય ઑફિસમાં બેસવા લાગ્યા અને સાહેબોના મનમાં પોતાની નિષ્ઠાનો ભ્રમ પેદા કરવા લાગ્યા. સાહેબોને રહેતે રહેતે સમજાયું કે આ ભાઇ (કે બહેન) વેળાસર ઑફિસે આવી જાય છે ને સમય પૂરો થયા પછી પણ થોડી વાર રહીને નીકળે છે, એ માટે પોતાનો નહીં, સૂર્યનો આતંક જવાબદાર છે.

સૂર્યનો ત્રાસવાદકે સૂર્યનો આતંકજેવા શબ્દપ્રયોગો આમ તો વાજબી નથી. મેઘાણીની બહારવટિયા પરંપરાના પ્રેમીઓ તેને સૂરજનું બહારવટુંકહી શકે. કારણ કે મૂળભૂત ગુનેગાર સૂરજ નથી. સૂરજ તો જે છે, તે જ છે. પણ માણસોની આડેધડ, અવિચારી વિકાસદોડને લીધે, પર્યાવરણના સત્યાનાશને લીધે સૂરજ એવો આકરો લાગે છે, જાણે માણસજાત સામે બહારવટે ચડ્યો હોય.

આવી ગરમીથી બચવા કે તેને અટકાવવા શું કરવું જોઇએ, એ અંગે વિવિધ લોકોનાં સૂચન લેવાયાં હોત તો?

પાટીદાર આંદોલન સમિતિ
અમે માનીએ છીએ કે હાર્દિક પટેલને મુક્ત કરવામાં આવશે અને અમારી અનામત સહિતની તમામ માગણી સંતોષવામાં આવશે, તો તાપમાનનો પારો ૪૮ની આસપાસથી સીધો ૩૮ની આસપાસ આવી જશે. કારણ કે, ૧૦ ડિગ્રી ગરમી તો અમારા આંદોલનની જ હશે. એક વાર સરકાર અમારી શરતો સ્વીકારી લે તો પછી અમે એવી માગણી પણ કરવાના છીએ કે ગુજરાતમાં ઠંડકની પણ અનામત પ્રમાણે વહેંચણી કરવામાં આવે. વ્યવહારમાં આવું કેવી રીતે થાય એની અમને ખબર નથી, એ અમારો વિષય નથી ને એ જાણવાની અમને પરવા પણ નથી. એ કામ સરકારનું છે ને સરકાર એનો અમલ નહીં કરે ત્યાં સુધી અમારું આંદોલન ચાલુ રહેશે. જય સરદાર.

આનંદીબહેન પટેલ
લોકો ભલે એવી અફવા ફેલાવ કે હું હસીશ તો આપોઆપ તાપમાન નીચું આવી જશે. આ અને મારા વિશેની બીજી તમામ અફવાઓનું હું ભારપૂર્વક ખંડન કરું છું. આટલી કાળઝાળ ગરમીમાં મારી પ્રજા શેકાતી હોય ત્યારે બહેન જાય છેએવી અફવા ફેલાવવા બદલ ઇન્ટરનેટ પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવાનો વિચાર મને આવ્યો હતો. પણ પછી થયું કે આવી ગરમીમાં બીજી કોઇ સુવિધા તો છે નહીં ને ઇન્ટરનેટ પણ નહીં હોય, તો લોકો કરશે શું? અને એમનો રોષ કદાચ મારી પર ઠલવાય. આ સ્પષ્ટતાનો અર્થ કોઇએ એવો ન કાઢવો કે ગરમી ઓછી થયા પછી મારી જવાની શક્યતાઓ છે.

ઍન્કાઉન્ટર કરનાર જાંબાઝઅફસરો
ત્રાસવાદ નાબૂદ કરવા માટે અમે કોઇ પણ હદે જવા ઉત્સુક હોઇએ છીએ. માથે સાહેબોનું છત્ર હોવું જોઇએ અને અમને જાંબાઝ-વીર-બહાદુર ગણનાર ભક્તમંડળ હોવું જોઇએ, બસ. સૂર્ય આતંક મચાવતો હોય અને તેના ઍન્કાઉન્ટરથી અમારા સાહેબોને કંઇક ફાયદો થવાનો હોય, તો એનું પણ ઍન્કાઉન્ટર કરી નાખવું જોઇએ, એવું અમારું આગ્રહપૂર્વકનું સૂચન છે. એક વાર ઍન્કાઉન્ટર કરી નાખ્યા પછી આપણે કાયમની જેમ જાહેર કરી દેવાનું કે આ સૂર્ય વાસ્તવમાં પાકિસ્તાને મોકલેલો ત્રાસવાદી હતો, જે ભારતના વડાપ્રધાનને બદનામ કરવા માટે સૂર્યનું માયાવી સ્વરૂપ ધારણ કરીને આવ્યો હતો. (અમને જાંબાઝને જાન પર ખેલનારાતરીકે પૂજી શકતી પ્રજાને ત્રાસવાદી માયાવી સ્વરૂપ ધારણ કરીને સૂર્ય બની શકે, એવું સ્વીકારવામાં તકલીફ ન પડવી જોઇએ.) અમે સૂરજનું ઍન્કાઉન્ટર કરી નાખીએ એટલે દુષ્ટ સૅક્યુલરિસ્ટો રાબેતા મુજબ કકળાટ કરશે, પણ એમની અમને પરવા નથી. અમારી બિરદાવલીઓ ગાનારાના મુખેથી ઝરતી અમારી પરાક્રમગાથા અમને દેશહિતનાં આવાં કાર્યો કરવા માટે પ્રેરે છે અને પ્રેરતી રહેશે.

ગુજરાત કૉંગ્રેસ
અમે રાહુલજીને ગુજરાતમાં બોલાવીને ઠેરઠેર તેમની સભાઓ યોજવા માગીએ છીએ. રાહુલજી દેશનું ભવિષ્ય છે. રાહુલજી ભારતની આવતી કાલ છે. રાહુલજી યુવા નેતૃત્વની સક્ષમ મિસાલ છે...અને અમારો અનુભવ છે કે રાહુલજી જ્યાં જાય ત્યાં બધું ટાઢુંબોળ થઇ જાય છે. તો પછી તેમની આ પ્રતિભાનો લાભ ગુજરાતને શા માટે ન અપાવવો?

Tuesday, May 24, 2016

કોંગ્રેસ : જાગીને જુએ તો...

પાંચ રાજ્યોની વિધાનસભા ચૂંટણીએ કોંગ્રેસ વિશે કેટલાંક જૂનાં સત્યો તાજાં અને નવાં સત્યો ઉજાગર કરી આપ્યાં.

જેમ કે, કોંગ્રેસ શીતનિદ્રામાં સરી ગયેલો પક્ષ છે. શીતનિદ્રામાં જનારાં પ્રાણીઓ શિયાળો પૂરો થયે ફરી જીવતાં થવાની તક હોય છે, પણ એ જીવતાં થાય જ એ અનિવાર્ય નથી. છેલ્લાં બે વર્ષમાં કોંગ્રેસની વર્તણૂંક જોતાં તે ફરી ચેતનવંતી થશે કે કેમ, એ વિશે ગંભીર શંકાઓ જાગી હતી. ચૂંટણીનાં પરિણામ એ શંકાને ટેકો કરી રહ્યાં છે. આંકડાપ્રેમીઓએ કહ્યું છે તેમ, હવે ભારતના માંડ છ ટકા ભૌગોલિક હિસ્સા પર કોંગ્રેસશાસિત સરકાર બચી છે. નવાઇ એની પણ નથી. સૃષ્ટિની જેમ રાજકારણમાં આવી ઉથલપાથલો થયા કરે. પરંતુ કોંગ્રેસની બોધપાઠ નહીં લેવાની વૃત્તિ નોંધપાત્ર છે.

લોકસભાની ચૂંટણીમાં બેઠકસંખ્યાની રીતે બે આંકડામાં આવી ગયેલી અને સંખ્યાત્મક રીતે વિરોધપક્ષના નેતાનો દરજ્જો પણ ન મળે, એટલી હદે કોકડું થઇ ગયેલી કોંગ્રેસ માટે એ પણ એક તક હતી. કેટલીક વાર સાદી સારવાર કામ ન લાગે, ત્યારે શોક થેરપી કામ કરતી હોય છે. એ ન્યાયે લોકસભામાં પછડાટ પછી કોંગ્રેસ નવેસરથી મોટું મશીન ચાલુ કરવાની કવાયત આદરી શકી હોત. રાજકારણમાં કશું અશક્ય કે કાયમી નથી હોતું. પરંતુ રાહુલ ગાંધી-સોનિયા ગાંધીનો સતત બચાવ કરવાની, તેમને કોઇ દોષ નહીં આપવાની અને જે કંઇ સારું થાય તે બધાનું શ્રેય એમને જ આપવાની વૃત્તિથી કોંગ્રેસ શાહમૃગ અને ડાયનોસોરનું વિચિત્ર સંયોજન બની ગઇ છે. વિધાનસભાની ચૂંટણીઓમાં કોઇ એક જ પક્ષ નિર્વિવાદપણે પરાજિત તરીકે ઉભર્યો હોય તો એ કોંગ્રેસ છે. પરંતુ હજુ એ પાંચ ચૂંટણીઓના સરવાળામાં પોતાની બેઠકો વધારે છે, એવાં આશ્વાસનો લીધા કરશે તો તેનું રહ્યુંસહ્યું ડૂબવાનું પણ નક્કી છે.

કોંગ્રેસે એ સ્વીકારી લેવાની જરૂર છે કે તેની સીધી સ્પર્ધા હવે ભાજપ સાથે નથી. કારણ કે કોંગ્રેસ હવે રાષ્ટ્રિય પક્ષ રહ્યો નથી. યુપીએના જમાનાની રાજસી માનસિકતામાંથી બહાર આવીને સોનિયા ગાંધી-રાહુલ ગાંધી અને તેમના સલાહકાર મંડળે હવે ઇંચ-ઇંચ જમીન માટે, ખરું જોતાં અસ્તિત્ત્વ માટે સંઘર્ષ કરવાનો વારો આવ્યો છે. અને તેમાં જવાહરલાલ નેહરુની મહાનતા કે ઇંદિરા ગાંધીની કાબાગીરી કોઇ કામ આવે તેમ નથી. સોનિયા ગાંધીએ રાજકારણમાં કેળવેલી અને દર્શાવેલી રાજકીય ચતુરાઇ પણ સંઘર્ષ કરીને નવેસરથી બેઠા થવાની પ્રક્રિયામાં કેટલી કામ આવે એ સવાલ છે. માટે, કોંગ્રેસ ભવ્ય ભૂતકાળના મિથ્યાભિમાનમાંથી જેટલી વહેલી બહાર આવે અને જમીની કામધંધે લાગે, એટલું એનું ભલું છે.

બીજા અનેક લાયક ઉમેદવારો મૂકીને રાહુલ ગાંધીને વડાપ્રધાનપદ માટે રજૂ કરવાનું જોખમ કોંગ્રેસે લીધું અને તેનું પરિણામ પણ ભોગવ્યું. ઠીક છે. પણ એક દાયકા સુધી રાહુલ ગાંધીને દૂધપાક ખેલાડી તરીકે રમાડીને અને વાસ્તવિક સત્તાથી-જવાબદારીથી-ઉત્તરદાયિત્વથી દૂર રાખીને એક રીતે કોંગ્રેસે પોતાનું અને રાહુલ ગાંધીનું મોટું નુકસાન કર્યું છે. લોકો બીજા બધાથી કંટાળીને જ્યાં સુધી રાહુલ ગાંધીને વડાપ્રધાન નહીં બનાવે ત્યાં સુધી અમે રાહ જોવા તૈયાર છીએ એવી વૃત્તિને વફાદારી નહીં, આત્મઘાત કહેવાય અને આવું માનનાર હિતેચ્છુ નહીં, હિતશત્રુ ગણાય. ધારો કે રાહુલ ગાંધી અત્યંત સજ્જન હોય, તો પણ આ ક્ષેત્રમાં તે નિષ્ફળ ગયા છે તેનો સ્વીકાર જેટલો ઝડપથી થાય, એટલો કોંગ્રેસના અને દેશના ફાયદામાં છે.

કોંગ્રેસ માટે સૌથી મોટી મુશ્કેલી એ છે કે તેની તાકાત ગણાતું તેનું વૈવિધ્ય ગાંધી પરિવારની ધરી ન હોય તો વેરવિખેર થઇ શકે છે. જુદા જુદા ક્ષેત્રીય નેતાઓની ભારી ગાંધી પરિવારનું દોરડું ન હોય તો છૂટી પડી જાય. બીજી તરફ, એ દોરડું જ એટલું મજબૂત રહ્યું નથી કે તે ભારીને એકજૂટ રાખીને મુકામ સુધી પહોંચાડી શકે. આ સંજોગોમાં દોરડું બદલાય અથવા ભારી છૂટી પડે. આસામમાં ત્રણ મુદતથી મુખ્ય મંત્રી રહેલા કોંગ્રેસી તરુણ ગોગોઇ પુત્રપ્રેમમાં પોતાના સમર્થ સાથી હિમંતાવિશ્વ શર્માની ઉપેક્ષા કરતા રહ્યા. ચૂંટણી જીતાડવામાં મહત્ત્વના ખેલાડી ગણાતા શર્મા છેવટે નારાજ થઇને ભાજપમાં જોડાઇ ગયા અને આસામમાંથી કોંગ્રેસનું શાસન ઉખાડવામાં મહત્ત્વનું પરિબળ બની રહ્યા. પુત્રપ્રેમ અને રાજકીય ભવિષ્ય—બન્ને સાથે લાંબા સમય સુધી ફળદાયી બની શકતાં નથી. ગોગોઇ હોય કે ગાંધી, માવતરોએ આ વાત સમજવાની હોય છે. પરંતુ સાહેબને (કે મેડમને) કોણ કહે કે તમારું મોં પક્ષપાતથી ગંધાય છે?

ભાજપ ભલે ગમે તેવા દાવા કરે, આસામમાં તેનો વિજય મહદ્ અંશે ભાજપની નીતિવિષયક બાબતો થકી નહીં, કોંગ્રેસથી અસંતુષ્ટ નેતાઓ ભાજપમાં ભળ્યા અને તેમની મદદથી (તથા કેન્દ્રના હાઇકમાન્ડની દખલગીરી વિના) સ્થાનિક સ્તરે અસરકારક વ્યૂહરચનાઓ ગોઠવાઇ, તેના કારણે થયો છે. બાકી, ભાજપી રાજકારણના સ્વીકારનો જ મામલો હોત તો પશ્ચિમ બંગાળમાં ભાજપી નેતાગીરીએ કઇ વાતે કસર છોડી હતી? પરંતુ પક્ષપ્રમુખ અમિત શાહની કહેવાતી જાદુગરી હવામાં ઓગળી ગઇ અને બંગાળમાં ભાજપને પરાજયનો કડવો ઘૂંટડો પીવો પડ્યો.

કોંગ્રેસની મુશ્કેલી એ છે કે તેણે હવે ફક્ત ભાજપ સામે નહીં, બીજા અનેક વ્યક્તિકેન્દ્રી ક્ષેત્રિય પક્ષોના મુખિયા સાથે પનારો પાડવાનો થશે—અને એ પણ પોતે સિંહાસન પર બેસીને અને એ લોકોને દરબારી તરીકે ગણીને નહીં. તેમને સરખેસરખા અને હકીકતમાં તો પોતાના કરતાં વધારે સત્તા ધરાવતા નેતાઓ તરીકે સ્વીકારીને. કારણ કે એ નેતાઓ પાસે કંઇ નહીં તો છેવટે એક રાજ્ય તો એવું છે, જ્યાં તેમનો દબદબો હોય અને તેમના પક્ષની સરકાર હોય. કોંગ્રેસ પાસે કર્ણાટકના અપવાદને બાદ કરતાં એવું એકેય મોટું રાજ્ય બચ્યું નથી. એટલે કોંગ્રેસ માટે સૌથી પહેલું કામ રાષ્ટ્રિય સ્તરે ભાજપને ટક્કર આપવાનું નહીં, થોડાં કે એકાદ રાજ્યમાં પણ નવેસરથી પોતાનો પાયો ઊભો કરવાનું છે. એ કામ હાઇકમાન્ડના રીમોટ કન્ટ્રોલથી નહીં, સ્થાનિક નેતાગીરીના સ્વીકારથી ને તેમને મોકળાશ આપવાથી શક્ય બને છે.

હજુ કોંગ્રેસ અને કોંગ્રેસીઓ એવી આશા સેવતાં હશે કે રાહુલ ગાંધી ભલે ન ચાલ્યા, પ્રિયંકા ગાંધી આવશે અને કોંગ્રેસનો ઉદ્ધાર કરી નાખશે તો ગાંધીપરિવારના ભક્તો તેને વિજેતા વ્યૂહરચના તરીકે ભલે વધાવી લે, પણ કોંગ્રેસ માટે એ નાલેશી ગણાશે. પ્રિયંકા ગાંધી જીતાડે કે નહીં એ મુદ્દો જ નથી. કોંગ્રેસ કારમી પછડાટો ખાધા પછી બેઠા થવાની ક્ષમતા ગુમાવી ચૂકી હોય અને પ્રિયંકા ગાંધી જેવા શોર્ટકટ ઉપર હજુ પણ તેનો આધાર હોય, તો એ ગાફેલિયતની-પરિવારભક્તિની હદ ગણાય.


સોનિયા ગાંધી માટે સવાલ ભલે તેમના પુત્રની કારકિર્દીનો કે પક્ષના શાસનનો હોય, નાગરિકો માટે રાષ્ટ્રિય સ્તરના અસરકારક વિપક્ષનું હોવું એ લોકશાહીની તંદુરસ્તીનો પ્રશ્ન છે. 

Monday, May 23, 2016

‘આ અવતરણ મારું નથી’ : ગાંધીજી, વૉલ્તેર, ચર્ચિલ...

વિદ્વાન દેખાવું હોય તો અવતરણ ટાંકવાં પડેઆવું કોઇએ કહ્યું નથી. છતાં, ઘણા વક્તાઓ તેને બ્રહ્મવાક્ય માનીને ભાષણોમાં અચૂકપણે અને આત્મવિશ્વાસપૂર્વક અવતરણો ટાંકે છે. ઇન્ટરનેટ અને સોશ્યલ મિડીયાના જમાનામાં તો અવતરણોના સાગર છલકાયા છે. એકાદ ચિત્ર કે તસવીર અને સાથે વાંચીને જ એવી કીકઆવી જાય કે તેનો અમલ કરવાની જરૂર ન રહે એવું અવતરણ, એટલે  કામ થઇ ગયું. ઘણાંખરાં ચાલુ અવતરણ એટલે ચિંતનનો આભાસ કરાવતો, પ્રેરણાનો ઇન્સ્ટન્ટ ડોઝ.

શિક્ષક કભી સાધારણ નહીં હોતા’--આ અવતરણ અને તેની સાથે ખુલ્લી શીખાવાળા ચાણક્યનું તેજસ્વી ચિત્ર સોશ્યલ મિડીયા આવ્યું તે પહેલાંનાં ચલણમાં છે. અનેક ભાષણોમાં અસંખ્ય વક્તાઓ એવા આત્મવિશ્વાસપૂર્વક આ અવતરણ ટાંકે છે, જાણે તેમણે ચાણક્યે તેમને જ કહ્યું હોય. અહોભાવિત-આફરીન થઇ જવાની સ્વીચ લપટી પડી ગઇ હોય, તો અવતરણોના વરસાદમાં નહાવાની બહુ મઝા આવે. પરંતુ સામાન્ય સમજ વાપરવાની કુટેવ હોય તો તરત સવાલ થાય કે ચાણક્ય  હિંદીમાં શી રીતે અવતરણ આપે? એમના સમયમાં હિંદી ભાષા જ ન હતી. બને એવું કે કોઇ ઉત્સાહીએ ચાણક્યનો એકાદ હિંદી અનુવાદ વાંચી કાઢ્‌યો હોય અને તેમાંથી આ અવતરણ કે તેની નજીકનો અર્થ ધરાવતું કશુંક શોધી કાઢ્‌યું હોય, એટલે કામ થઇ ગયું.

બહુ દૂરના ભૂતકાળના ચાણક્યની વાત જવા દો, ગાંધીજીના નામે પણ આવું એક બનાવટી અવતરણ ચાલે છે, જે એટલું સૂત્રાત્મક છે કે કોઇને પણ માની લેવાનું મન થાય. અનેક આંદોલનો વખતે અને એ સિવાય પણ છૂટથી વપરાતું એ અવતરણ છે : બી ધ ચેન્જ યુ વિશ ટુ સી ઇન ધ વર્લ્ડ.’ (જગતમાં પરિવર્તન ઝંખનારા, તમે પોતે સાક્ષાત્‌ પરિવર્તન બનો) 

આ વાક્યના ભાવાર્થમાં કશો ગોટાળો નથી. સમાજપરિવર્તન માટે વ્યક્તિપરિવર્તન જરૂરી છે. મુશ્કેલી ફક્ત એટલી છે કે ગાંધીજીએ આવું કશું કહ્યું ન હતું. ઉત્તમ રીતે દસ્તાવેજીકરણ પામેલાં ગાંધીજીનાં લખાણોમાં ક્યાંય આવું કોઇ વાક્ય આવતું નથી, એવું અભ્યાસીઓએ ખોંખારીને કહ્યું છે. આવા કિસ્સામાં એવું થાય કે ગાંધીજીના લાંબા લખાણના સારરૂપે કોઇ અભ્યાસીએ આવું સૂત્રાત્મક વાક્ય મૂક્યું હોય, જે સરવાળે ગાંધીજીના અવતરણ તરીકે ચાલતું થઇ જાય.

ગાંધીજીના અવતરણ જેવું જ વૉલ્તેરના કિસ્સામાં બન્યું. વિખ્યાત ફ્રેન્ચ ફિલસૂફ વૉલ્તેરનું વિચારભેદના સંદર્ભે વારંવાર રજૂ કરાતું અવતરણ છે, ‘તમારી વાત સાથે હું અસંમત છું, પણ એ કહેવાના તમારા અધિકારનું હું પ્રાણાંતે પણ રક્ષણ કરીશ.વાસ્તવમાં વૉલ્તેરે આવું ક્યાંય લખ્યું નથી. તો પછી એ વિધાન વૉલ્તેરના નામે ચઢ્‌યું શી રીતે? તેનો એક સંભવિત જવાબ છે : વૉલ્તેરના ૧૯૦૬માં પ્રગટ થયેલા ચરિત્ર ધ ફ્રૅન્ડ્‌ઝ ઑફ વૉલ્તેરમાં અંગ્રેજ લેખિકા હૉલે અન્ય એક ફ્રેન્ચ ફિલસૂફ પ્રત્યે વૉલ્તેરનો અભિગમ વ્યક્ત કરવા માટે આવું વાક્ય રચ્યું હતું. એટલે કે, એ વૉલ્તેરનું પોતાનું અવતરણ નહીં, પણ તેમના અભિગમની સમજૂતી હતી. પરંતુ તે પહેલા પુરૂષમાં લખાઇ હોવાથી, વૉલ્તેરના વિધાન તરીકે જગમશહુર બની ગઇ.

ગાંધીજી કે વૉલ્તેરની જેમ અમેરિકન કવયિત્રી માયા ઍન્જેલુ પોતાના ક્ષેત્રમાં અત્યંત પ્રતિભાશાળી હોવા છતાં, એક એવું અવતરણ તેમની ઓળખ બન્યું, જે તેમનું હતું જ નહીં. અ બર્ડ ડઝન્ટ સિંગ બીકૉઝ ઇટ હૅઝ ઍન આન્સર. ઇટ સિંગ્સ બીકૉઝ ઇટ હૅઝ અ સૉંગ.’ (પંખી એટલા માટે નથી ગાતું કે તેની પાસે જવાબ છે. પંખી ગાય છે કારણ કે એના મનમાં ગીત છે.) 

બીજા તો ઠીક, અમેરિકાના પ્રમુખ બરાક ઓબામાએ આ વાક્ય (કે પંક્તિ) માયા ઍન્જેલુની હોવાનું કહ્યું. અમેરિકાના પોસ્ટવિભાગે માયા ઍન્જેલુની ટપાલટિકિટ બહાર પાડી, તેની ઉપર પણ આ જ લીટી મૂકવામાં આવી. પરંતુ વૉશિંગ્ટન પોસ્ટઅખબારે શોધી કાઢ્‌યું કે આ લીટી ૧૯૬૭માં પ્રકાશિત થયેલા જૉન વૉલ્શ એન્ગલન્ડના બાળવાર્તા સંગ્રહમાં હતી. મઝાની વાત એ છે કે ખુદ માયા ઍન્જેલુએ આ લીટી પોતાની છે એવું કદી કહ્યું નથી. છતાં, તે પ્રબળપણે તેમના નામે ચડી ગઇ અને તેમની ટપાલટિકિટ સુધી પહોંચી ગઇ.

પોતાનું ન હોય એવું વિધાન પોતાના નામે ફરતું થઇ જાય તો એ ઘણી વાર જીવલેણ કે કારકિર્દીલેણ નીવડી શકે છે. ચૂંટણીઓ વખતે ઘણી વાર નેતાઓનાં વિધાનોને તોડીમરોડીને, તેમાંથી અનુકૂળ અર્થો કે અનર્થો કાઢીને તેને લોકો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. એનાં સૌથી ખતરનાક ઉદાહરણોમાંનું એક વિધાન લોહિયાળ ફ્રેન્ચ ક્રાન્તિનાં ખલનાયિકા, લુઇ સોળમાનાં રાણી મૅરીના નામે બોલે છે,‘એમની (ગરીબોની) પાસે ખાવા માટે બ્રેડ ન હોય, તો એ લોકો કેક ખાય.અસલમાં રાણી મૅરીએ આવું કદી કહ્યું ન હતું. આ પ્રકારનું વિધાન ફ્રેન્ચ ફિલસૂફ રુસોએ તેમના પુસ્તક કન્ફેશન્સમાં એક અનામી રાજકુમારીના મોઢે મૂક્યું છે. પરંતુ ફ્રૅન્ચ ક્રાંતિ વખતે શાહી દંપતિ સામે અસંતોષ ભડકાવવા કે ભડકેલા અસંતોષમાં પેટ્રોલ છાંટવા માટે આ વિધાન રાણી મૅરીના નામે વહેતું કરવામાં આવ્યું અને તેની ધારી અસર થઇ. હજુ આજે પણ શાસકોની ભપકાબાજીની ટીકા કરવા માટે એ વિધાન રાણી મૅરીના નામે ટાંકવામાં આવે છે.

મહાનુભાવોનાં અવતરણ વાંચવા-સાંભળવાથી એવું જ લાગી શકે, જાણે બધા મહાનુભાવો કોઇ ને કોઇ તબક્કે ઍડ એજન્સીમાં કૉપીરાઇટર રહી ચૂક્યા હશે. એ સિવાય આવાં ટૂંકાં છતાં ચોટડુક વિધાન કેવી રીતે આપી શકે? પરંતુ સહેજ તપાસ કરતાં જણાય છે કે મહાનુભાવોએ ખરેખર જે કંઇ કહ્યું હોય, તેમાં કોઇ કસબીનો કે કોઇ પત્રકારનો કે સંપાદકનો હાથ ફરે છે અને એક યાદગાર અવતરણનો જન્મ થાય છે. તેમાં કળા કરનારવિશે ભાગ્યે જ જાણવા મળે છે અને લોકોને એ જાણવાની જરૂર પણ લાગતી નથી. જેમ કે, બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે બ્રિટનના વડાપ્રધાન વિન્સ્ટન્ટ ચર્ચિલના લડાયક મિજાજને વ્યક્ત કરતા યાદગાર ત્રણ શબ્દો છે : બ્લડ, સ્વેટ એન્ડ ટીઅર્સ (ખૂન,પસીનો અને આંસુ) વાસ્તવમાં ચર્ચિલે કહ્યું હતું,‘આઇ હેવ નથિંગ ટુ ઑફર બટ  બ્લડ, ટૉઇલ, ટીઅર્સ ઍન્ડ સ્વેટ.પરંતુ કોઇ સંપાદકને વિધાન વઘુ કૅચીબનાવવાનું મન થયું હશે. એટલે ક્રમની બદલી અને ટૉઇલ (કઠોર પરિશ્રમ)ને પડતી મૂકીને બ્લડ, સ્વેટ, ટીઅર્સઆવ્યું.

આવું ફક્ત વાસ્તવિક મહાનુભાવો સાથે જ બને એવું નથી. સર આર્થર કૉનન ડૉયલે સર્જેલા જાસુસી કથાઓના વિખ્યાત કાલ્પનિક પાત્ર શૅરલોક હોમ્સના નામે ચડેલો એક વિખ્યાત સંવાદ છે,‘ઍલીમેન્ટરી, માય ડીઅર વૉટ્‌સન.’ વૉટસન હોમ્સના સહાયક હતા અને બન્ને પાત્રોની પ્રચંડ લોકપ્રિયતાને કારણે આ વિધાન જગવિખ્યાત બન્યું. પરંતુ અભ્યાસીઓએ શોધી કાઢ્‌યું છે કે શેરલોક હોમ્સની એેકેય કથામાં શેરલોક હોમ્સ આવો સંવાદ બોલ્યા નથી. તેમની કથાઓ પરથી બનેલા નાટક અને ફિલ્મમાં આવો સંવાદ ઉપજાવી કઢાયો હોયએવી સંભાવના છે. ખૂબી એ વાતની છે કે મૂળ લેખકે લખેલો ન હોવા છતાંતે શૅરલોક હોમ્સના ચરિત્ર સાથે આબાદ મેળ ખાય છે.

નામમાં શું બળ્યું છે, એવું શૅક્સપિયરનું અવતરણ બીજાં અવતરણો માટે પણ સાચું લાગે છે.

Friday, May 20, 2016

ડિગ્રી વિશે મહા(વાસ્તવિક) નિબંધ

ભારત ડિગ્રીપ્રધાન દેશ છે. તેમાં શિક્ષણ માટે ડિગ્રી નહીં, ડિગ્રી માટે શિક્ષણ અપાય છે. એ પ્રાપ્ત કરનારાને પણ શિક્ષણ કરતાં ડિગ્રી મેળવવામાં, પોતાના નામની આગળ કે પાછળ એકાદ લટકણીયું લગાડવામાં વધારે રસ હોય છે. એમાં પણ પીએચ.ડી. થયેલાને પોતાના વિષયમાં ઊંડા ઉતરીને નામ કાઢવા કરતાં, ટૂંકા રસ્તે પોતાના નામની આગળ ડૉ. લગાડવાનો ઉત્સાહ વધારે હોય છે. બાળપણમાં પોતાના પ્રથમ નામની આગળ ખીજવાચક ડો’ (દા.ત. રવિડો) લાગતાં છેડાઇ પડતા લોકો નામની આગળ ડૉ. લગાડવા માટે ભલભલી ચીજોનાં બલિદાન આપવા તૈયાર હોય છે-- સાહિર લુધિયાનવીના અંદાજમાં કહીએ તોડૉ. બનવા માટે લોકો, જાન ક્યા ચીઝ હૈ, ઇમાન ભી દે દે.

જેમ કે, ડૉક્ટર ઑફ ફિલોસૉફી (ડૉ.) બનવા માટે એક મહાનિબંધ લખવો પડે છે. પરંતુ જ્યોતીન્દ્ર દવેના પ્રખ્યાત નિબંધ મારી વ્યાયામસાધનામાં તેમણે દંડબેઠક કર્યાએમ કહીને કર્તા અધ્યાહાર રાખ્યો હતો. એવી જ રીતે, ઘણા ડૉક્ટરપદેચ્છુકો મહાનિબંધ લખ્યો હોવાનું જાહેર કરે છે, પણ એ નિબંધના ખરા કર્તા અધ્યાહાર હોય છે. ગામમાં કેટલાક લોકો અમુક હજાર રૂપિયાના બદલામાં પોતાનું કર્તૃત્વપદ જતું કરવા જેટલી વિરક્તી દાખવી શકે છે. એવા લોકોને ઘોસ્ટ રાઇટર કહેવાય કે સંત? એ વિચારવા જેવું છે. ઘોસ્ટ રાઇટરો પાસે મહાનિબંધ લખાવનારા ઉમેદવારોની ટીકામાં પણ  ધસી જવા જેવું નથી. પીએચ.ડી.ની ડિગ્રીનો આશય જ લોકોમાં વિદ્યાવ્યાસંગ વધારવાનો છે. ઉમેદવાર પોતે પોતાનો મહાનિબંધ લખી નાખે તો એ સ્વાર્થી ઠરે. કારણ કે એમ કરવાથી જેને ડૉક્ટરેટની ડિગ્રી મળવાની છે, એના પૂરતી જ વિદ્યા સીમિત રહે છે. પરંતુ તે ઘોસ્ટ રાઇટર પાસે પોતાના વિષયનો મહાનિબંધ લખાવે, ત્યારે અંતે એકને બદલે બે જણને ત્રણ ફાયદા થાય છે : ઉમેદવારને ડિગ્રી મળે છે, ઘોસ્ટ રાઇટર એ વિષયમાં મહેનત કરીને બધું લખી આપતો હોવાથી, વિદ્યાનો વ્યાપવિસ્તાર થાય છે અને બદલામાં તેને મહેનતાણું ચૂકવવું પડતું હોવાથી, ઉમેદવાર ભારતની મહાગંભીર એવી બેરોજગારીની સમસ્યા યત્કિંચિત્‌ રીતે હળવી કરવામાં નિમિત્ત બને છે. વડાપ્રધાન સમક્ષ યોગ્ય રજૂઆત કરવામાં આવે, તો ઘોસ્ટ રાઇટરોને સ્ટાર્ટ અપનો દરજ્જો અપાવી શકાય. એ ન બને તો તેમને કમ સે કમ મહાનિબંધસહાયકજેવું કશુંક સત્તાવાર નામ આપી જ શકાય. 

રીઢા નિષ્ણાતો માને છે કે મહાનિબંધ મધ્યમપદલોપી સમાસ છે, જેનો વિગ્રહ થાય છે : મહાબોરિંગ નિબંધ. તમામ પ્રકારના વિગ્રહોથી દૂર રહેતા શાંતિપ્રિય લોકોને જુદી રીતે સમજાવી શકાય : જે નિબંધમાં મોટા ભાગનું લખાણ કાં વાંચી ન શકાય એવું અથવા બીજા કોઇનું હોય, તેને મહાનિબંધ કહેવાય. બધી બાબતોની જેમ મહાનિબંધોમાં પણ અપવાદ હોય છે. પરંતુ એવા લોકો ટ્રાફિક સિગ્નલ પર કેસરી લાઇટ જોઇને ઊભા રહી જનારા વેદિયાઓ જેવા હોય છે. તે સમાજની ગતિ અને પ્રગતિ ખોરવી નાખે છે. બધા લોકોએ વાહન ત્રાંસાં પાર્ક કર્યાં હોય અને ત્રાંસું એ જ સીધું ગણાતું હોય, ત્યારે સીધું વાહન પાર્ક કરનારા માણસનાં વખાણ કરવાં જોઇએ કે તેને સજા ફટકારવી જોઇએ? એવી જ રીતે, મોટા ભાગના મહાનિબંધો આગળ જણાવ્યા એ પ્રકારના મધ્યમપદલોપીહોય, ત્યારે વાચ્ય કે સુવાચ્ય મહાનિબંધો લખનારા સામે ઍકેડૅમિક અન્ડરવર્લ્ડના વણલખ્યા નિયમોનો ભંગ કરવા બદલ સખતમાં સખત કાર્યવાહી કરવી જોઇએ. શક્ય હોય તો એ મહાનિબંધ લખનાર શખસના ગાઇડને પણ આકરી સજા કરવી જોઇએ, જેથી ભવિષ્યના ગાઇડો અને મહાનિબંધો લખનારા મહાવિદ્યાર્થીઓ પર દાખલો બેસે.

ડૉક્ટરેટ મેળવવાનું કામ કડાકૂટભર્યું છે. ટિકીટ લેવા માટે લાંબી લાઇનમાં ઊભા રહ્યા પછી, ટિકીટ મેળવવામાં તો માંડ અડધી મિનીટ લાગતી હોય છે. ડૉક્ટરેટનું પણ એવું જ છે. તેમાં વાસ્તવિક કામો કરતાં બીજી પ્રક્રિયાઓનું મહત્ત્વ એટલું વધારે હોય છે કે ડિગ્રી તો ખરેખર સંબંધિત વિષયની નહીં, આખી પ્રક્રિયા દરમિયાન અખૂટ ધીરજ રાખવાની મળવી જોઇએ. આ રસ્તે ડિગ્રી ન મેળવવી હોય એમના માટે બીજો, વધારે સહેલો અને વધારે લોકતાંત્રિક રસ્તો ખુલ્લો છે : રાજકારણમાં દાખલ થવું, કોઇ શિક્ષણમાફિયા સાથે ગુપ્ત રીતે ભાગીદારીમાં ધંધો કરવો અથવા તેમની પર કૃપાવર્ષા રાખવી અને બદલામાં માનદ્‌ ડૉક્ટરેટની ડિગ્રી મેળવી લેવી. બધાને ખબર છે કે ઍવોર્ડની જેમ માનદ્‌ ડિગ્રીઓમાં પણ ગોઠવણો હોઇ જ શકે છે. એટલે શરમાવાની જરૂર નથી.

ઘણા નિરાશાવાદીઓ માને છે કે ડિગ્રીઓનો કશો ઉપયોગ નથી. તેનાં કાગળીયાં જરા જાડાં હોવાથી તે ચવાણાનું કે પ્રસાદનું પડીકું પણ વાળવાના કામમાં પણ આવતાં નથી. આ વાતમાં તથ્ય હોવા છતાં, અતિશયોક્તિ પણ છે. એટલે જ તો, ડિગ્રી મેળવવા માટે માણસ શું શું નથી કરતો. કેટલીક ડિગ્રીઓ નોકરી મેળવવા માટે જરૂરી છે, તો કેટલીક વટ પાડવા માટે. કેટલીક બન્ને હેતુઓ સિદ્ધ કરવામાં ઉપયોગી બને છે. પહેલાંના જમાનામાં ભણેલા લોકો ફિલ્મમાં આવતા ન હતા, ત્યારે કેટલાક અભિનેતાઓ અને ટેક્‌નિશ્યનો પોતાના નામની પાછળ બી.એ., એલ.એલ.બી. જેવાં લટકણિયાં લગાડીને ભણેલા હોવાનો વટ પાડતા હતા. વડાપ્રધાન મોદીએ કદી પોતાની એમ.એ.ની ડિગ્રીનો વટ પાડવા માટે ઉપયોગ કર્યો હોય એવું જાણમાં નથી. દેશના સોમાંથી માંડ બે-ચાર લોકો વડાપ્રધાનના એમ.એ.ના અભ્યાસ વિશે જાણતા હશે અને એંસી-નેવુ લોકો વડાપ્રધાનના કથિત ચા વેચવાના કામ વિશે જાણે છે. વડાપ્રધાનને તેમની એમ.એ.ની ડિગ્રી કરતાં ચા વેચવાની કામગીરીનું વધારે ગૌરવ હોય એવું અત્યાર સુધી લાગ્યું છે. એમ.એ.ની ડિગ્રીને પાછળ અને ચાવાળાની ઓળખને આગળ રાખીને વડાપ્રધાને આડકતરી રીતે યુવાનોને સંદેશો આપ્યો છે કે આ દેશમાં ડિગ્રીઓનું કશું મહત્ત્વ નથી. અસલી ચીજ છે પેકેજિંગ. જો પેકેજિંગ આવડતું હોય તો ચાવાળા તરીકેની ઓળખ વેચીને વડાપ્રધાનપદ સુધી પહોંચી શકાય છે અને એ ન આવડે, તો એમ.એ. જેવી ડિગ્રી પણ નકામી નીવડી શકે છે.

નવાઇની વાત એ છે કે પોતે ચા વેચતા હતા તેને લગતું કોઇ પ્રમાણપત્ર વડાપ્રધાને કે તેમના ઉત્સાહી પક્ષપ્રમુખ-નાણાંમંત્રીએ પ્રેસ કૉન્ફરન્સ ભરીને હજુ સુધી રજૂ કર્યું નથી. બાકી, એ સક્ષમ માણસો છે. વડાપ્રધાન જ્યાં ચા વેચવાનો દાવો કરે છે, એ જગ્યાના સ્ટેશન કે બસસ્ટેશન પરથી કમ્પ્યુટરાઇઝ્‌ડ એપ્રેન્ટીસશીપ પ્રમાણપત્ર તે લાવી શકે એમ છે અથવા જે મગર સામે તેમની નિર્ભયતાની (શબ્દાર્થમાં) બાળવાર્તાઓ ચાલે છે, એ મગરના વારસદારો પાસેથી પણ તે બહાદુરીનું પ્રમાણપત્ર રજૂ કરી શકે છે.


લોકો કહે છે કે ફક્ત ધર્મ ને ઇશ્વર શ્રદ્ધાનો વિષય છે, પરંતુ ભારતવર્ષમાં, ખાસ કરીને આધુનિક યુગમાં, શૈક્ષણિક ડિગ્રીઓનું માહત્મ્ય અને તેમની ખરાઇ શ્રદ્ધાનો વિષય બની ગયાં છે. એવા વખતે ડિગ્રી ખોટી છે કે નહીં એની ચર્ચામાં માણસ સાચો છે કે ખોટો, એની ચર્ચા બાજુ પર ન રહી જાય, એનું ધ્યાન રાખવા જેવું છે.

Tuesday, May 17, 2016

સિવિલ સર્વિસ, મૅરિટ અને સમાનતા

ગુજરાતમાં પાટીદારોની અનામતમાગણીનું હજુ ઠેકાણું પડતું નથી ત્યારે, સિવિલ સર્વિસની દેશવ્યાપી પરીક્ષામાં એક દલિત વિદ્યાર્થીનીનો (વગર અનામતે) પહેલો નંબર આવે, ઘટના અનામતની ચર્ચાને ઘણી રીતે નવા વળાંક આપી શકે છે. યાદ કરી લઇએ કે પાટીદાર આંદોલનની એક માગણી 'અમને અનામત અથવા કોઇને નહીં' પ્રકારની પણ હતી. આવી માગણી કે રજૂઆત પાછળ એવો ખ્યાલ જવાબદાર હોય છે કે અનામત મૅરિટની વિરોધી છે અથવા અનામત સબળી ગુણવત્તાના ભોગે નબળી ગુણવત્તાને પોષે છે. પોતાની મૅરિટપ્રિયતાથી જાતે અભિભૂત એવા ઘણા ઉત્સાહીઓ અનામતના લાભાર્થીઓને 'અનામતીયા' કહેવાની હદે પણ જતા હોય છે. એમ કરીને તે મૅરિટપ્રેમ કરતાં પોતાના મનમાં રહેલો જ્ઞાતિદ્વેષ અથવા સંવેદનશીલતાનો અભાવ વધારે છતો કરે છે.

UPSCની પરીક્ષામાં પહેલો નંબર લાવનાર ટીના પોલિટિકલ સાયન્સની વિદ્યાર્થીની છે, જે શાખાના એક ચર્ચાસ્પદ વિદ્યાર્થી આજકાલ દેશના વડાપ્રધાન છે અને જેમની ગ્રેજ્યુએશન અને માસ્ટર્સની ડિગ્રી વિશે ઘણી શંકાઓ થઇ. સાચી છે કે નહીં, એના કરતાં વડાપ્રધાન વિશેની આવી શંકા લોકોને સાચી લાગી શકે છે, વધારે અગત્યનું ગણાવું જોઇએ. વડાપ્રધાન બનતાં પહેલાંનાં 'પ્રેરક પ્રવચનો'ની શ્રેણીમાં નરેન્દ્ર મોદી જ્યાં ભાષણ કરી આવ્યા હતા, લેડી શ્રીરામ કૉલેજમાંથી ટીનાએ ગ્રેજ્યુએશન કર્યું. માતાપિતા બન્ને ભણેલાં, નોકરી કરતાં હતાં. તેમણે ટીનાને પહેલેથી સાનુકૂળ વાતાવરણ આપ્યું. એટલે, તેજસ્વી ટીનાને ભેદભાવમુક્ત અને પૂરતી તકોવાળું મોકળું મેદાન-- જ્ઞાતિની દૃષ્ટિએ ખરા અર્થમાં 'લેવલ પ્લેયિંગ ફિલ્ડ' મળ્યું.

દલિતોને યોગ્ય તક મળે તો આગળ આવી શકે છે, એવું અલગથી પુરવાર કરવાની જરૂર નથી. ઉચ્ચતમ રાજકીય (રાષ્ટ્રપતિ, લોકસભાના અધ્યક્ષ) અને બિનરાજકીય (સર્વોચ્ચ અદાલતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ, યુજીસીના અધ્યક્ષ) હોદ્દા પર દલિતો રહી ચૂક્યા છે વાત કરીએ તો પણ, વેપારઉદ્યોગથી માંડીને લેખન જેવાં ક્ષેત્રોમાં યોગ્ય તક મળી ત્યારે--અને ઘણી વાર તો તક મળી હોવા છતાં-- દલિતોએ નામ કાઢ્‌યું છે. 'દલિત કરોડપતિ' હવે વદતોવ્યાઘાત (પરસ્પર વિરોધી શબ્દપ્રયોગ) ગણાતો નથી. તેમ છતાં, બિનદલિતોનો એક નોંધપાત્ર વર્ગ દલિતોને મૅરિટ સાથે સાંકળવામાં મુશ્કેલી અનુભવે છે.

અનામતની અને દલિતોની વાત આવે એટલે તરત તેમની પાસે ઑપરેશન દરમિયાન પેટમાં કાતર ભૂલી ગયેલા દલિત ડૉક્ટરની કથા હાથવગી હોય છે. આવી કથા (અથવા તો આશંકા) વખત પહેલાં ક્યાંક સાંભળી હોય તો પણ મનમાં જ્ઞાતિ સાથે, બલ્કે જ્ઞાતિને લીધે, બરાબર ચોંટી ગઇ હોય છે. બીજી જ્ઞાતિના ડૉક્ટરોની અણઆવડતની કે અપલક્ષણોની વાત આવે ત્યારે વ્યક્તિની ખાસિયત તરીકે મનમાં નોંધાય છે--તેના આધારે આખી જ્ઞાતિનાં પ્રમાણપત્રો ફાડવામાં આવતાં નથી. આવા ઉત્સાહીઓ પાસે 'અનામતવાળા સાહેબો'ની ભ્રષ્ટાચારની કથાઓ હાથવગી હોય છે. ભ્રષ્ટાચાર જેવી બાબત જ્ઞાતિની નહીં, પણ મનુષ્યના સ્વભાવની લાક્ષણિકતા છે, આટલી સાદી વાત પણ ઘણી વાર જ્ઞાતિદ્વેષથી પ્રેરિત ઉત્સાહમાં ચૂકી જવાય છે.

તેમની તકલીફ સમજાય એવી છે. કારણ કે તેમની મૅરિટની વ્યાખ્યામાં ગરબડ છે. તેમના માટે મૅરિટ એટલે માર્કશીટમાં મેળવેલા માર્ક, જે વ્યક્તિની આવડત કે પ્રતિભા કે ગુણવત્તાનું એકમાત્ર પ્રમાણ છે. દલિત કે આદિવાસી ઉમેદવારના ટકા ઓછા એટલે ઓછો ગુણવત્તાવાળો અને તેમની સરખામણીમાં વધારે ટકા લાવનારા કહેવાતા ઉજળીયાત ઉમેદવારો ચડિયાતી ગુણવત્તાવાળા--આવું સાદું સમીકરણ તે બેસાડે છે. પરંતુ વિદ્યાર્થીના માર્ક પાછળ કેટકેટલાં બીજાં પરિબળ કામ કરે છે, સમજવાની ભાગ્યે કોઇને જરૂર કે ફુરસદ લાગે છે.

આ પરિબળોમાંથી ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ઓછી તકો અને ગરીબીને કારણે સંસાધનોના અભાવ જેવી બાબતો જ્ઞાતિથી પર છે. તે કોઇ પણ જ્ઞાતિના વિદ્યાર્થીને એકસરખી નડી શકે છે. પરંતુ દલિત હોવાનો સામાજિક ધબ્બો અને તેના કારણે રોજબરોજના જીવનમાં વેઠવાની આવતી અસમાનતા વ્યક્તિના આત્મવિશ્વાસના મૂળમાં ઘા કરનારી નીવડી શકે છે.

જ્ઞાતિઆધારિત ભેદભાવોનું પોટલું માથે લઇને દોડતા અને પોટલાના બોજ વગરના લોકો વચ્ચે દોડની સ્પર્ધા હોય અને તેમાં'હું તો વીર મૅરિટવાળો. હું બીજું કશું જાણું. મારે તો જે પહેલા ત્રણ લાઇન પાર કરે તેમને વિજેતા જાહેર કરવા પડે. મૅરિટ સાથે હું કશી બાંધછોડ કરી શકું'-- આવું વલણ વ્યક્ત કરવામાં આવે, તો 'મૅરિટ'ના ખ્યાલ વિશે શું કહેવું?

ભણતર, અનામતને કારણે મળેલી થોડીઘણી નોકરીઓ અને કેટલીક સંસ્થાઓના પ્રયાસોથી આવેલી કાયદાકીય જાગૃતિના પરિણામે દલિતોની નવી પેઢી માથું ઊંચું કરતી થઇ છે. સંઘર્ષના પ્રસંગો પણ બને છે. આવા થોડા કિસ્સામાં, દલિતોની નવી પેઢી પાસે (બીજી કોઇ પણ જ્ઞાતિની નવી પેઢીની જેમ) તકો મર્યાદિત છે, જે તેમને ઘણા કિસ્સામાં આસપાસના સમાજ સાથે સંઘર્ષ કરતાં કરતાં મેળવવાની રહે છે.

દલિત યુવતી UPSCની પરીક્ષામાં પહેલા નંબરે આવે કે મૅરિટ લીસ્ટમાં જનરલ- SCના કટ ઑફ માર્ક (પ્રવેશ માટે જરૂરી લઘુતમ માર્ક) વચ્ચેનો તફાવત ઓછો થતો જાય, એની હવે નવાઇ નથી. જનરલ- SCના કટ ઑફ માર્ક એક સરખા થઇ જાય, પણ બહુ દૂરની વાત લાગતી નથી. તેનો શો અર્થ થાય? એક અર્થ એવો કે દલિતોમાં થોડા વિદ્યાર્થીઓને તેજસ્વીતા ઉપરાંત આર્થિક-સામાજિક દૃષ્ટિએ (કોઇ મોટા) ભેદભાવ વગરનું 'લેવલ પ્લેયિંગ ફિલ્ડ' મળવા લાગ્યું છે. એટલે તેમની ટકાવારી જનરલ કૅટેગરીની હારોહાર આવી ગઇ છે. વાતને એવી રીતે પણ ઘટાવી શકાય કે આવા દલિત વિદ્યાર્થીઓને અનામતની જરૂર રહી નથી અને તેમણે લાભ એવા દલિત વિદ્યાર્થીઓ માટે રહેવા દેવો જોઇએ, જેમને હજુ ભેદભાવનાં પોટલાં માથે લઇને દોડવાનું છે. જે દલિતો અનામતના પ્રખર સમર્થક હોય તેમણે દલિતોમાં સૌથી જરૂરતમંદ સુધી અનામતનો લાભ પહોંચે અને પૈસાદાર દલિતોનાં, સામાજિક ભેદભાવનો નહીંવત્‌ અનુભવ કરનારાં સંતાનો અનામતના લાભ લઇ જાય, તે માટે જાગૃતિઝુંબેશ ઉપાડવી જોઇએ.

અનામત થકી દલિતો-આદિવાસીઓનું શિક્ષણ-નોકરીઓમાં યોગ્ય પ્રતિનિધિત્વ થઇ જાય, તો ડૉ.આંબેડકરનું એક સ્વપ્ન સાકાર થયું ગણાય. પરંતુ ગાંધીનું સ્વપ્ન ત્યાર પછી પણ બાકી રહે છે. કારણ કે તેમાં ફક્ત આંકડાકીય પ્રતિનિધિત્વની નહીં, 'હૃદયનાં કમાડ ઉઘાડવાની' વાત છે. કાયદાથી કોઇનું અપમાન કરવા કહી શકાય ને માનનારને દંડિત કરી શકાય, પણ બીજાની સાથે માણસ જેવા માણસ જેવો વ્યવહાર કરવાનું સામાજિક જાગૃતિ-સભાનતા-સંવેદનશીલતા થકી શક્ય બને.

Monday, May 16, 2016

ઑસ્ટ્રેલિયામાં અંગ્રેજી-ગુજરાતી-હિંદીમાં બનેલી ફિલ્મ : ધ કલર ઑફ ડાર્કનેસ

વિદેશની ભૂમિ પર વસતા કોઇ પણ ગુજરાતી પર હુમલો થાય ત્યારે ગુજરાતનાં પ્રસાર માધ્યમોમાં તેનાં મથાળાં ચમકે છે. તેનો સુર એવો હોય છે કે જુઓ, જુઓ, આ સુધરેલા કહેવાતા ધોળા લોકો કેવો રંગભેદ રાખે છે.થોડાં વર્ષો પહેલાં ઑસ્ટ્રેલિયામાં ભણતા ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ પર હુમલાના બનાવ વધી પડ્યા, ત્યારે મેલબોર્નમાં ફિલ્મ- ટીવીના માધ્યમનો અભ્યાસ કરતા ગુજરાતી ગિરીશ મકવાણાને પણ એવું જ લાગ્યું.
Girish Makwana / ગિરીશ મકવાણા

ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ પર થતા હુમલા વિશે ગિરીશે નડિયાદ રહેતા પિતા સાથે વાત કરી, ત્યારે તેમને એક જુદું દૃષ્ટિબિંદુ જાણવા મળ્યું. શિક્ષક-લેખક પિતાએ ગિરીશને કહ્યું કે રંગભેદ વિશે ભારતીયો કયા મોઢે ડહાપણ ડહોળે છે? ભેદભાવો રાખવામાં તો આપણો દેશ અવ્વલ નંબરે છે. જ્ઞાતિવાદ, પ્રાંતવાદ, સ્ત્રીઓ પ્રત્યે ભેદભાવ, ધર્મઆધારિત ભેદભાવ...તો આપણે બીજાને રેસિઝમવિરોધી ને સમાનતાના ઉપદેશો કેવી રીતે આપી શકીએ?

આ સાંભળીને ગિરીશના મનમાં ઝબકારો થયો. અગાઉ પિતા સાથેની વાતચીતમાં જ્ઞાતિઆધારિત ભેદભાવો અને સમાનતા માટે તેમણે કરેલા સંઘર્ષની વાતો મનમાં પડી હતી. તેમાં ઑસ્ટ્રેલિયાના રંગભેદના કિસ્સા ભળ્યા અને શરૂ થઇ ઇન્ડો-ઑસ્ટ્રેલિયન (કે ઑસ્ટ્રેલો-ઇન્ડિયન) ફિલ્મ બનાવવાની સફર.

ફિલ્મના નામે ગિરીશને અભ્યાસના ભાગરૂપે દસ્તાવેજી ફિલ્મ બનાવવાનો અનુભવ હતો. આ ક્ષેત્રમાં તેમની રૂચિ બાળપણથી જ હતી. એક પગ પોલિયોગ્રસ્ત હોવાને કારણે, બાળપણમાં તેમને ખેલકૂદથી દૂર રહેવું પડ્યું. તેની કસર ગિરીશે સંગીતમાં ઘ્યાન આપીને પૂરી કરી. માતાપિતા શિક્ષક. એટલે ઘરમાં વાચનલેખનના સંસ્કાર હતા.  કૉલેજકાળમાં ગિરીશે ત્રણેક પટકથાઓ લખી હતી. નડિયાદમાં બી.એસસી. થયા પછી ગિરીશની ઇચ્છા તો એમ.એસ.યુનિવર્સિટીના નાટ્યવિભાગમાં દાખલ થવાની હતી, પણ પગની મુશ્કેલીને કારણે તેમાં પ્રવેશ ન મળ્યો. એટલે સંગીતમાં એમ.એ.કર્યું. પંદર વર્ષ પહેલાં ઑસ્ટ્રેલિયા પહોંચ્યા અને ત્યાં ફિલ્મ-ટીવી કાર્યક્રમોના નિર્માણ વિશે બાકાયદા ભણવાની તક મળી. અભ્યાસના ભાગરૂપે દસ્તાવેજી ફિલ્મો બનાવવા ઉપરાંત ગિરીશે ફિલ્મનિર્માણ સાથે સંકળાયેલી નાનીમોટી કામગીરીઓ પણ કરી. સાથોસાથ વિવિધ ભારતીય ભાષાઓની ફિલ્મો અને અંગ્રેજી સિવાયની વિદેશી ફિલ્મો અઢળક માત્રામાં જોઇ. આ અનુભવ ખરા અર્થમાં ઘડતર કરનારો રહ્યો.

ફિલ્મકળા શીખવામાં સંગીત બાજુ પર મૂકાઇ ગયું ન હતું. બલ્કે, એ જ પાસું ઑસ્ટ્રેલિયામાં ગિરીશ મકવાણાની આગવી ઓળખ ઊભું કરવામાં મદદરૂપ બની રહ્યું. વર્ષ ૨૦૦૭માં સૅક્સોફોનવાદક નિકોલસ બફ સાથે મળીને તબલાંવાદક ગિરીશ મકવાણાએ ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતનું મ્યુઝિક બૅન્ડ શરૂ કર્યું. ચાર મહિના પછી તેમની સાથે સરોદવાદક રાહુલ ભટ્ટાચાર્ય જોડાયા અને બૅન્ડનું નામ પડ્યું, ‘તિહાઇ ૩’. તેમના બૅન્ડના જાહેર કાર્યક્રમો થવા લાગ્યા અને મોટા કાર્યક્રમોમાં તેમની સામેલગીરી પણ થઇ. તેમના બૅન્ડને મળેલા આવકારમાં ગિરીશને રંગભેદનો અનુભવ થયો નહીં.

માત્ર ફિલ્મ-ટીવીના વિદ્યાર્થી તરીકે ગિરીશ મકવાણાને કમર્શિયલ ફીચર ફિલ્મ બનાવવાનું ઘણું કઠણ પડ્યું હોત, પણ સંગીત થકી તેમણે મેળવેલી સદ્‌ભાવની મૂડી મદદે આવી. તેના બળે વર્ષ ૨૦૧૨માં તેમણે ફિલ્મના ગુજરાતી હિસ્સાનું શૂટિંગ ગુજરાતમાં એક અઠવાડિયામાં જુદાં જુદાં પાંચ સ્થળે થઇને કરી નાખ્યું. (ફિલ્મમાં એ હિસ્સો ગુજરાતીમાં જ આવશે) પિતાના જ્ઞાતિસંઘર્ષની વાત લખતાં ગિરીશને એક જ દિવસ લાગ્યો. કારણ કે એ વિશે પહેલાં ઘણી વાર વાત થઇ હતી. ગુજરાતી સ્ક્રીપ્ટમાં કેટલાક તળપદા ગુજરાતી શબ્દો માટે માતાપિતાએ મદદ પણ કરી હતી. એટલા ભાગનું શૂટિંગ થઇ ગયા પછી લાંબો ઝોલ પડ્યો. ઑસ્ટ્રેલિયાની સ્ટોરીનું કામ પ્રમાણમાં ધીમે ચાલતું હતું. એક મહિનામાં પહેલો ડ્રાફ્‌ટ તૈયાર થયો ને કુલ પાંચ ડ્રાફ્‌ટ પછી ત્રણ મહિનામાં સ્ટોરી ફાઇનલ થઇ. ફિલ્મના અંગ્રેજી હિસ્સાની સ્ટોરી ગિરીશે લખી. એટલું જ નહીં, ફિલ્મનું ડાયરેક્શન અને સંગીત પણ એ સંભાળવાના હતા.

આવા પ્રૉજેક્ટમાં સૌથી પાયાનો પ્રશ્ન આર્થિક હોય. ગિરીશે કેટલાક ભારતીય અને ઑસ્ટ્રેલિયન મિત્રોની મદદથી ૪૦ હજાર ડૉલરની મૂડી સાથે ફિલ્મના કામની શરૂઆત કરી હતી. પરંતુ મુખ્ય ધારાની અને પ્રોડક્શનની દૃષ્ટિએ કમર્શિયલ ફિલ્મોની હરોળમાં ઊભી રહેવા એવી ફિલ્મ બનાવવા માટે વ્યવસ્થિત બજેટ જોઇએ. તેમાં બેસે છતાં અભિયનમાં પાછા ન પડે એવા કલાકારો જોઇએ. આ બધી ગોઠવણોમાં બીજાં ત્રણ વર્ષ નીકળી ગયાં. ફરી એક વાર મિત્રોએ આર્થિક મદદનો આંકડો વધાર્યો. કેટલાકે રોકડ તો કેટલાકે પોતપાતાનાથી બનતી મદદ કરી. ગ્રીક રેસ્તોરાં ધરાવતા મિત્ર ફ્રૅન્કે પોતાનું રેસ્તોરાં અને માતાનું ઘર શૂટિંગ માટે ખુલ્લાં મૂકી દીધાં. કેટલાંક ભારતીય રેસ્તોરાંએ શૂટિંગના યુનિટ માટે ભોજનની જવાબદારી ઉપાડી લીધી. મેલબોર્નના મેટ્રો રેલવે વિભાગે ચાલુ કામકાજની વચ્ચે શૂટિંગની પરવાનગી આપી (જે સામાન્ય રીતે મેળવવી બહુ અઘરી હોય છે). એવી જ રીતે, ટ્રામમાં શૂટિંગ કરવાની પણ પરવાનગી મળી. આ બધાં કારણોસર ઑસ્ટ્રેલિયામાં ૨૫ દિવસમાં ફિલ્મનું શૂટિંગ પૂરું થઇ શક્યું.


ફિલ્મના સંગીતના કામ માટે ભારત આવેલા ગિરીશ મકવાણા સાથે થોડા સમય પહેલાં મુલાકાત થઇ, ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં ફિલ્મનું કામ ઘણું આગળ વધ્યું છે અને હવે લગભગ પૂરું થવામાં છે. ફિલ્મમાં  તમામ ગીત હિંદીમાં છે, સંવાદો અંગ્રેજીમાં અને થોડા ગુજરાતીમાં છે. ફિલ્મનું ટ્રેલર અને તેની વેબસાઇટ ઇન્ટરનેટ પર જોઇ શકાય છે. ફિલ્મની વ્યાવસાયિક ગુણવત્તાનાં તો નીવડ્યે વખાણ, પરંતુ તેમાં છેડાયેલા મુદ્દા અગત્યના છે તેમાં બેમત નથી. કારણ કે તેનો સીધો સંબંધ આપણાં બેવડાં ધોરણો સાથે છે. અમેરિકા કે ઑસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોમાં સમાનતાના કાયદા છતાં પૂરેપૂરી સમાનતા સ્થાપિત થઇ શકી નથી એ હકીકત છે. પરંતુ એ યાદ રાખવું પડે કે ભારતમાં જેટલી બેશરમીથી ઉઘાડેછોગ જ્ઞાતિવાદી થઇ શકાય છે, એવું વિદેશોમાં નથી. રેસિસ્ટ હોવું એ વિદેશોમાં એકંદરે ગાળ ગણાય છે.


પહેલાં ઑસ્ટ્રેલિયામાં અને પછી આંતરરાષ્ટ્રિય સ્તરે રજૂ થનારી આ ફિલ્મની કથા પાછળની કથા પણ ગુજરાત માટે એટલી જ મહત્ત્વની છે. નડિયાદમાં ભણેલો એક યુવાન શારીરિક અને જ્ઞાતિગત મર્યાદાઓ ઓળંગીને પોતાની પ્રતિભાના બળે વિદેશની ભૂમિ પર, દેશીવિદેશીઓના સહયોગથી એક ફિલ્મ બનાવે અને તેમાં ફક્ત જ્ઞાતિભેદ કે ફક્ત રંગભેદને બદલે, તમામ પ્રકારના ભેદભાવનો મુદ્દો છેડે, તે ગુજરાતગૌરવનો જ એક ભાગ ગણી શકાય-- જો ગૌરવની વ્યાખ્યા મિથ્યાભિમાનના આથા વગરની હોય તો.  

Friday, May 13, 2016

ફૅન : પંખો માણસનો કે માણસ પંખાનો ?

પંખો ઉનાળાનો દેવદૂત છે--એવું હજુ સુધી કોઇ નબળા ચિંતકે લખ્યું ન હોય તો હજુ મોડું થયું નથી. આ નિવેદન કોઇની --પંખામાં જીવ હોત તો પંખાની જ--લાગણી દુભાવી શકે એમ છે. પરંતુ દેવત્વનો કે દેવદૂતત્વનો ઇન્કાર કરવો, એ સંતજનનું લક્ષણ છે અને તેમના ઇન્કારને ભારપૂર્વકનો સ્વીકાર ગણી લેવો એ ભક્તજનનું લક્ષણ છે.  કેટલાક કથાકારો બિચારા કહી કહીને થાકી જાય છે કે તે મારાતમારા જેવા સામાન્ય માણસ છે. છતાં લોકો માનતા નથી અને તેમનાથી અવિરતપણે અંજાતા રહે છે. આવા ભક્તજનોને અંગ્રેજી રીતિ પ્રમાણે પંખા’ (ફૅન’) કહી શકાય.

પણ વાત બે પગવાળા નહીં, ત્રણ કે ચાર પાંખીયાંવાળા પંખાની ચાલતી હતી. પંખામાં દૈવી ગુણોનું આરોપણ ન કરીએ તો પણ, એટલું તો નક્કી છે કે પંખો માણસજાતનો સર્વ ૠતુઓમાં સાથી (ફૅન ફૉર ઑલ સીઝન્સ) છે. જગતને ફક્ત કાળાધોળા રંગમાં જોનારા પંખાને ઉનાળુ સાધન ગણે છે. તેમને મન બાકીની ૠતુઓમાં પંખો નકામો છે. પંખો તેમની પહોંચમાં હોત તો શિયાળામાં એ લોકો પંખાનાં પાંખીયાંનો ઉપયોગ કદાચ કપડાં સૂકવવા માટે કરતા હોત. પરંતુ કાનૂન કરતાં લાંબા હાથ ધરાવતા ઇલેક્ટ્રિશ્યનો-અન્ય કારીગરો પણ વગર ટેબલે પંખા સુધી પહોંચી શકતા નથી. પછી પામર મનુષ્યોનું શું ગજું?

ઉનાળા દરમિયાન ભોજનમાં જે સ્થાન રસનું છે, તે રૂમમાં પંખાનું છે. (મોટે ભાગે ઑફિસના ખર્ચે) ઍર કન્ડિશનિંગ યંત્રોની સુવિધા ભોગવતા લોકો કહી શકે છે કે ના, એ સ્થાન તો એસીનું છે.પણ અહીં સ્વખર્ચે ભોગવી શકાતી સુવિધાઓની વાત ચાલે છે. એ દૃષ્ટિએ એસી --અને હવે તો કેરીનો રસ (હા ભાઇ, કેરીનો. કેરીના નામે, કેરી કરતાં સસ્તો મળે છે એ રસ નહીં)-- પણ હજુ ઘણાખરા લોકોની પહોંચની બહાર છે. પરંતુ પંખો સરકારની કોઇ પણ યોજના કરતાં વધારે અસરકારક રીતે ગરીબલક્ષી ગતિ કરતો રહ્યો છે. પંખાની હવા સૌને પોસાય છે. આ વાત જાહેર હોવા છતાં, લખી દીધા પછી સમજાય છે કે એ ખાનગી રાખવા જેવી હતી. કારણ કે નાણાંમંત્રીને જો આ વાતની બત્તી થશે તો ભવિષ્યનાં બજેટમાં કૃત્રિમ હવા ઉપર ઍટ સોર્સ ટૅક્સ લગાડવામાં આવશે. કારણ કે તે જીવનજરૂરી નથી અને જેને પંખો પોસાતો હોય તેને પંખાનો ટેક્સ પોસાય જ, એવું મંત્રીવર્ય માની શકે છે. આવું થાય તો પંખાનાં અલગ મીટર કરીને કે ચાલુ મીટરમાં પંખાના વપરાશની સરેરાશ નક્કી કરીને તેના વીજળી બિલ પર બે-પાંચ ટકા સરચાર્જ ફટકારી દેતાં સરકારોનું રુંવાડુંય નહીં ફરકે. આ કલ્પના જેમને હાસ્યાસ્પદ લાગતી હોય તેમને યાદ કરાવવાનું કે પાણી વેચાતું મળશેએ કલ્પના પણ થોડાં વર્ષો પહેલાં આવી જ લાગતી હતી.

ઉનાળામાં પંખાનું સ્થાન ભારતીય લગ્નજીવનમાં પતિ (કે પત્ની) જેવું બની જાય છે-- એટલું અગત્યનું કે એના વિના જરાય ચાલે નહીં, છતાં એની હાજરીથી સંતોષ ન થાય અને એક હદ પછી એનાથી અકળામણ પણ થયા કરે. ચહેરો શરમથી નહીં, પણ તડકાથી લાલ (કે કાળો) થઇ જાય એવી ગરમીમાં માણસ ઘરમાં આવે એટલે એનો હાથ સૌથી પહેલાં પંખાની સ્વિચ પર જાય. ભારતની આર્કિટૅક્ચરની કે સિવિલ એન્જિનિયરિંગની કૉલેજોમાં શું ભણાવે છે એ તો એ લોકો જાણે, પણ એક વાત નક્કી છે : ભારતમાં કોઇ મકાન આબોહવાને અનુરૂપ ન હોવું જોઇએ, એનો તેમણે પાકો બંદોબસ્ત કર્યો છે. અથવા તો જેમને એ કળા આવડે છે એ જાણકારો એવા લોકો માટે ઘર ડીઝાઇન કરે છે, જેમને રૂમે રૂમે બલ્કે રૂંવે રૂંવે (સૅન્ટ્રલાઇઝ્‌ડ) એરકન્ડિશનર પોસાતું હોય.

ઘરમાં દાખલ થતાંવેંત માણસ એ અપેક્ષાએ પંખો ચાલુ કરે છે કે ટૂંક સમયમાં, રોમૅન્ટિક લેખકો લખે છે તેમશીતળ હવાની લહેરખી તેના સમગ્ર અસ્તિત્ત્વને ગુલાબી અહેસાસમાં લપેટી લેશે. પરંતુ હાય રે ગરમી. ઘણી સ્નેહીઓની જેમ પંખાને ફરતો જોઇને એવું લાગે કે તે આપણા લાભાર્થે કેટલી મહેનત કરે છે. તેના આપણે આભારી રહેવું જોઇએ.પરંતુ તેની કામગીરીનું પરિણામ આપણા માટે અકળામણ પેદા કરનારું સાબીત થાય છે. જોતજોતાંમાં પંખામાંથી એવી ગરમ હવા ફેંકાવા લાગે છે, જાણે પંખો આપણે નહીં, પણ ઑફિસના બૉસે આપણને સજા કરવા માટે ફીટ કરાવ્યો હોય.

ઉનાળામાં પંખો શરૂ થાય ત્યારે માણસને તેની હવા ઓછી લાગે છે. એટલે ઉકળાટ અનુભવતો માણસ એટલા જોરથી રૅગ્યુલેટરનું ચક્કર મચેડે છે કે તે આખું ગોળ ફરી જવાની શંકા જાગે. શૂન્યથી પાંચ સુધીના આંકા ધરાવતા રૅગ્યુલેટર પર વધારે પડતું જોર ઠાલવનાર એ ભૂલી જાય છે કે એ રૅગ્યુલેટરમાં પાંચ પછી છ નહીં, શૂન્ય આવશે. ઘણા લોકોનાં મગજ પંખાના રૅગ્યુલેટર જેવાં હોય છે. તેમની સાથે બળજબરીથી કામ કરાવવા માગતા લોકો હદબહારનું દબાણ કરે ત્યારે કામ કરનાર માણસનું રૅગ્યુલેટરપાંચ પછી સીધું શૂન્ય પર આવી શકે છે.

મનુષ્ય સમાજની જેમ પંખાસમાજમાં મૂકસેવકો ઓછા હોય છે. મોટા ભાગના પંખા હું ફરું, હું ફરુંએવા અજ્ઞાનભર્યા અહમ્‌થી આખો રૂમ ગજવી મૂકે છે. એવા પંખા ફરતા નહીં, પણ નૃત્ય કરતા કે એકાદ આઇટેમ સૉંગ સાંભળીને ડોલતા હોય એવા લાગે છે. તે એટલો બધો અવાજ કરે છે અને ઉનાળામાં એટલી બધી ગરમ હવા ફેંકે છે કે બન્નેમાંથી શું વધારે અસહ્ય છે તે નક્કી કરવું અઘરું થઇ પડે. થોડા વખત સુધી દ્વિવિધ ત્રાસ વેઠ્યા પછી માણસ મન કઠણ કરે છે અને કાગડાકૂતરાના મોતે મરીશ, પણ પંખાની ઘોંઘાટિયા ગરમીને તાબે નહીં થઉંએવા નિર્ધાર સાથે પંખાની સ્વિચ બંધ કરી દે છે. એ સાથે ગતિને કારણે અદૃશ્ય થયેલાં પંખાનાં પાંખિયાં ધીમે ધીમે દેખાવા લાગે છે. ધીમા પડતા સ્ટીમ ઍન્જિનની છુક છુકની જેમ પંખાનો અવાજ ઓછો થાય છે ને પાંખીયાં એક પછી એક ઉપરથી તાકી રહ્યાં હોય એવું લાગે છે. નારાજ પ્રિયતમાની જેમ આ પાંખીયાં પણ જાણે એવું કહેતાં લાગે છે કે ઠીક છે. અત્યારે ઠાંસમાં ને ઠાંસમાં અમને બંધ કર્યાં છે, પણ જોઇએ છીએ. ક્યાં સુધી અમારા વિના તને ચાલે છે.


થાય છે પણ એવું જ : પંખો બંધ થયા પછી થોડી વારમાં રૂમમાં બફારો થવા લાગે છે. વારે ઘડીએ માણસ આશાભરી નજરે પંખા ભણી જુએ છે અને એક જમાનામાં તેમાંથી કેવી અમી જેવી શીતળ હવા પ્રસરતી હતી, એ યાદ કરે છે. પણ તરત તેને યાદ આવે છે કે એમાંથી આવતી દઝાડતી હવાને લીધે જ એને બંધ કરેલો. વાસ્તવિકતા અને કાલ્પનિક અપેક્ષા વચ્ચે થોડો સમય દ્વંદ્વ ચાલે છે, જેમાં છેવટે અપેક્ષાનો વિજય થાય છે. એ મનોમન વિચારે છે, ‘આ તે કંઇ જિંદગી છે? બફાઇને મરી જવા કરતાં, શેકાઇને મરી જવું સારું.અને તે ફરી એક વાર પંખો ચાલુ કરવા ઊભો થાય છે. એ વખતે ઉપર પંખાનાં પાંખીયાં મનોમન મલકતાં જોઇ રહેતાં હશે અને વિચારતાં હશે,‘કેવી સાન ઠેકાણે આવી ગઇ? દુનિયા ભલે માને અને માણસો ભલે ખાંડ ખાતા હોય કે આપણે માણસના ફૅન છીએ. હકીકતમાં માણસ આપણો ફૅન નથી?.