Wednesday, June 22, 2016

રાજન અને બ્રિટન : લોકશાહીનો તફાવત

કેટલીક ઘટનાઓ લાંબાંલચક નામને બદલે ટૂંકા અને મૌલિક શબ્દપ્રયોગોથી જાણીતી બને છે. જેમ કે, રીઝર્વ બૅન્કના ગવર્નર રઘુરામ રાજનની વિદાય પહેલાં, તે બીજી મુદત માટે રહેશે કે નહીં તેની ઘણી ચર્ચા ચાલી. આ બન્ને વિકલ્પો માટે એક જ મૌલિક પ્રયોગ બન્યો : Rexit/રૅક્ઝિટ’-- ‘રીઅપોઇન્ટમૅન્ટ’(પુનઃનિયુક્તિ) અને ઍક્ઝિટ’(વિદાય).

આંતરરાષ્ટ્રિય ખ્યાતિ ધરાવતા અર્થશાસ્ત્રી રાજન સામે સુબ્રમણિયન્‌ સ્વામી જેવા બેફામ બોલનારા ભાજપી નેતાથી માંડીને એસ.ગુરુમૂર્તિ પ્રકારના સ્વદેશીઆગેવાનોને વાંધા હતા. સ્વામીએ રાજન વિશે બખાળા કાઢવાનું ચાલુ રાખ્યું, ત્યારે વડાપ્રધાન કે તેમની છાવણીમાંથી કોઇએ આ બાબતે રાજનની પડખે ઊભા રહેવાપણું જોયું નહીં. સ્વતંત્ર મિજાજ ધરાવતા રાજને વિદાયની જાહેરાત કરી, ત્યાર પહેલાં વડાપ્રધાન આ મુદ્દાને વહીવટી નિર્ણય ગણાવી ચૂક્યા છે. આવા કિસ્સામાં જે દેખાય છે, તેની પાછળ ખરેખર શું રંધાયું હશે, એ કલ્પવું અઘરું હોય છે. પરંતુ રાજનને જવા દેવામાં સરકારપક્ષે દેશહિતની કોઇ ગણતરી કામ કરતી હોય, એવું અત્યારે લાગતું નથી.

રાજનની વિદાય પછી બધું રસાતાળ થશે ને અર્થતંત્ર ખાડે જશે’--એવું સરળીકરણ કરવાની અને અરર...આપણું શું થશે?’ એવી મુદ્રામાં સરી પડવાની જરૂર નથી. છતાં એ થઇ રહ્યું છે, એનાં ઘણાં કારણોમાં રાજનની સારી કામગીરીથી માંડીને તેમની શૈક્ષણિક લાયકાત અને સારો દેખાવ સુદ્ધાં કારણભૂત હોઇ શકે છે. ઉપરાંત, વ્યક્તિપૂજાની આપણી સંસ્કૃતિ તો ખરી જ. રાજનના પ્રદાનને ઓછું આંક્યા વિના-તેમની કામગીરીની મહત્તામાં ઘસરકો પાડ્યા વિના, એટલું સમજવું પડે કે તેમનાં કામ હવે પછીના ગવર્નર પણ આગળ વધારી શકે છે. પરંતુ જે રીતે રાજનની વિદાય જણાય છે, એ ચિંતાનો ખરો મુદ્દો છે.

કાર્યકુશળતા અને ગુણવત્તાનાં ગુણગાન ગાવામાં ઉત્સાહી વડાપ્રધાન રાજન જેવા તેજસ્વી અને સારી કામગીરી કરનારા માણસના પડખે કેમ ન રહી શકે? પોતાના પક્ષના માણસો રાજન વિશે એલફેલ બોલતા હોય, ત્યારે વડાપ્રધાન રાજનને સુરક્ષાછત્ર પૂરું પાડી ન શકે? રાજનના જવાથી ભારત ડૂબી નહીં જાય, એવું કહેતી વખતે એ પણ વિચારવું જોઇએ કે રાજનની કામગીરીમાં કશી કસર ન હોવા છતાં, તેમને જવું શા માટે પડ્યું? જશ લેવાની બાબતમાં એકલપેટા વડાપ્રધાનને રાજનની લોકપ્રિયતા ખટકતી હતી, એવું એક અનુમાન છે. આવી બીજી અટકળો પણ થવાની--અને વડાપ્રધાનનો હું કરું, હું કરુંપ્રેમ ઘ્યાનમાં રાખતાં, એ તાર્કિક પણ લાગવાની.

રાજન જેવા તેજસ્વી માણસને સાથે રાખવાથી વડાપ્રધાનની આબરૂ વધે કે ઘટે? એનો આધાર વડાપ્રધાન પોતાના જયજયકાર માટે કામ કરે છે કે દેશ માટે--એની પર છે. ભાષણોમાં ને અવનવી યોજનાઓમાં ગવર્નન્સના-ગુણવત્તાના દાવા કરવા એક વાત છે અને ખરેખર એવા એવા માણસો મળે ત્યારે તેમને દેશહિતમાં જીરવવા એ બીજી વાત છે. રાજનના કિસ્સામાં વડાપ્રધાન એ કસોટીમાં ઉઘાડા પડી ગયા છે.

વડાપ્રધાનની માનસિકતા માટેની આશંકા સાચી પડી, એ બાબતે  ટીકાકારોએ ખુશ નહીં, દુઃખી જ થવાનું રહે છે. તેનાથી ફરી એક વાર અહેસાસ થાય છે કે વિદેશોમાં ડહાપણની ગંગા વહાવનારા વડાપ્રધાન ઘરઆંગણે અગત્યના નિર્ણયોમાં સ્વ-મોહ કે સંકુચિત રાજકારણ કે બન્નેથી ઉપર ઉઠી શકતા નથી. પરિણામે, ‘રૅક્ઝિટજેવા મુદ્દા ઊભા થાય છે.

રૅક્ઝિટશબ્દ બ્રૅક્ઝિટ’(બ્રિટનની ઍક્ઝિટ)ના અનુકરણમાં આવ્યો છે. ૨૮ દેશોના સમુહ યુરોપીઅન યુનિઅનમાંથી બ્રિટને નીકળી જવું કે રહેવું, એ સવાલ Brexit/ બ્રૅક્ઝિટતરીકે જાણીતો બન્યો છે. અગાઉ ગ્રીસની યુરોપીઅન યુનિઅનમાંથી બહાર નીકળવાની સંભાવના માટે Grexit/ ગ્રૅક્ઝિટજેવો શબ્દ પ્રયોજાયો હતો. હવે આ ગુરુવારે બ્રૅક્ઝિટના મુદ્દે બ્રિટનમાં લૉકમત યોજાવાનો છે. યુરોપીઅન યુનિઅનમાં હોવા છતાં, બ્રિટને પોતાનું જુદું ચલણ (પાઉન્ડ) જાળવી રાખ્યું હતું. પરંતુ બ્રિટનનાઘણા લોકોને લાગે છે કે આટલું પૂરતું નથી અને બ્રિટને યુરોપીઅન યુનિઅન જોડેથી સદંતર છેડો ફાડી નાખવો જોઇએ. વડાપ્રધાન ડૅવિડ કૅમેરૉને યુરોપીઅન યુનિઅનથી અલગ થવાના મુદ્દે લોકમત યોજવાનું વચન ગઇ ચૂંટણી વખતે આપ્યું હતું, જેનો અમલ આખરે થઇ રહ્યો છે. 

બ્રિટનમાં એક પ્રબળ મત એવો છે કે યુનિઅનમાં રહેવાથી બ્રિટનને ફાયદા કરતાં નુકસાન વધારે છે. બ્રિટન દર વર્ષે જે આપે છે એના કરતાં ઘણું ઓછું મેળવે છે (કેમ કે, યુનિઅનના બીજા ગરીબ દેશો તેનો લાભ લઇ જાય છે) બહારથી આવતા લોકોની મોટી સમસ્યા છે. યુરોપના કોઇ એક દેશમાં સત્તાવાર પ્રવેશ મળી જાય, એટલે એ બ્રિટનમાં પણ આવી શકે છે. બ્રિટનની અલાયદી મહત્તા રહેતી નથી. તે ૨૮ દેશોના ટોળામાંનું એક બની રહે છે. તો આવો ધંધો શા માટે કરવો જોઇએ?
બ્રિટનના વડાપ્રધાન કૅમેરોન સહિત ઘણા માને છે કે યુનિઅનમાં રહેવામાં બ્રિટનને લાભ છે. કારણ કે બ્રિટનનો માલ બીજા યુરોપી દેશોમાં બેરોકટોક વેચાય છે. બીજા દેશોમાંથી કામ માટે આવતા લોકો બ્રિટન અર્થતંત્રની ગતિમાં ઊંજણ-બળતણ રેડે છે. યુરોપીઅન યુનિઅનમાં ખાસ, અલાયદો દરજ્જો મેળવવા બ્રિટન વાટાઘાટ કરી રહ્યું છે અને તે યુરોનું ચલણ સ્વીકારવાનું નથી. તો પછી શા માટે અલગ થવું? અમેરિકા જેવો સાથી દેશ અને ફ્રાન્સ-જર્મની જેવા યુરોપીઅન યુનિઅનના દેશો પણ બ્રિટનનો વિચ્છેદ ઇચ્છતા નથી.

નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે આ ચર્ચા રાજકીય પક્ષોની છાવણીઓમાં વહેંચાયેલી નથી. મુખ્ય પક્ષોના સાંસદો-આગેવાનો આ મુદ્દે વિભાજિત છે. માટે, લોકમતને લગતો પ્રચાર પક્ષઆધારિત નથી. આવા મુદ્દે લોકોની ઇચ્છા જાણીને તે મુજબ નિર્ણય લેવામાં આવે, એવું ભારતમાં તો બનતું નથી. પણ લોકશાહીની ઊંડી પરંપરા ધરાવતા બ્રિટનમાં એ શક્ય છે. થોડા વખત પહેલાં ગ્રેટ બ્રિટનથી અલગ પડવાના મુદ્દે સ્કૉટલૅન્ડમાં લોકમત યોજાયો હતો. તેમાં ૫૪ ટકા લોકોએ ગ્રેટ બ્રિટનની સાથે રહેવાનું પસંદ કરતાં, સ્કૉટલૅન્ડ બ્રિટનથી અલગ પડતાં રહી ગયું. એવી જ રીતે, ગુરુવારના લોકમતમાં યુરોપીઅન યુનિઅનમાં રહેવા અંગે બ્રિટનના લોકોની મરજી વિશે ખબર પડશે. બંધારણીય દૃષ્ટિએ, લોકમતનું પરિણામ બંધનકર્તા હોતું નથી. તેને ખરડા તરીકે સંસદમાં પસાર કર્યા પછી જ અમલી બનાવી શકાય. પરંતુ સ્પષ્ટ લોકમત મળ્યા પછી તેનો અમલ ન થાય, તો સરકાર વિશ્વસનીયતા ગુમાવી બેસે છે અને તેના માટે રાજ કરવું અઘરું બને. એટલે, લોકમતને ચૂંટણી જેટલી જ ગંભીરતાથી લેવામાં આવે છે.


બ્રૅક્ઝિટ અને રૅક્ઝિટ- આ બન્ને ઘટનાઓ અર્થતંત્ર પર સીધી અસર પાડનારી છે, પરંતુ બન્નેમાં લોકશાહીનાં જુદાં જુદાં પાસાં છતાં થાય છે : એકમાં શાસકોની મનમાની અને બીજામાં લોકોની ઇચ્છા.

Monday, June 20, 2016

હેપી ફાધર્સ ડે, રાષ્ટ્રપિતાઓને...

ગાંધીજી માટે વપરાતા માનસૂચક બિરૂદ રાષ્ટ્રપિતા વિશે ફક્ત સામાન્ય ગાંધીદ્વેષીઓ જ નહીં, કેટલા વિદ્વાનો પણ એવું માને છે કે આ બધી વેવલાઇ કહેવાય—અને એ ભારતમાં જ હોય. બીજા કોઇ દેશોમાં રાષ્ટ્રપિતા હોતા નથી. ભારતમાં પણ રાષ્ટ્રપિતા જેવું કોઇ સત્તાવાર બિરૂદ નથી. એવી માન્યતા છે કે સુભાષચંદ્ર બોઝે પહેલી વાર જર્મનીની ધરતી પરથી કરેલા રેડિયો સંબોધનમાં ગાંધીજીને રાષ્ટ્રપિતા તરીકે સંબોધ્યા હતા. 

એ ખરું કે રાષ્ટ્રપિતા જેવું બિરૂદ સત્તાવાર નથી—અને હોઇ પણ ન શકે. આવાં બિરૂદો ચોક્કસ સમયકાળમાં જનસમુદાયની સ્વયંભુ કે દોરાયેલી લાગણીનું પ્રતિબિંબ દર્શાવતાં હોય છે અથવા પરાણે લોકોના બાપ બની બેસવાની સરમુખત્યારી માનસિકતા પણ દર્શાવતાં હોય છે. ગાંધીજીના કિસ્સામાં સ્વાભાવિક રીતે જ એવું ન હતું. ગાંધીજીનાં પગલાંની કે તેમના વિચારોની ટીકા થઇ શકે, પરંતુ તેમનો પ્રયાસ અને એની રીત અસાધારણ હતાં. ઇતિહાસની વક્રતા એ છે કે ગાંધીજી આ દેશના રાષ્ટ્રપિતા કહેવાયા તેની સમાંતરે જ એક એવી વિચારધારા પાંગરી રહી હતી, જે રાષ્ટ્રપિતાની હત્યાને વધ (પવિત્ર હેતુસર કરાયેલી હત્યા) ગણાવતી હોય.  આ વિચારધારાના મોહમાં પડેલા અને ગાંધીજીને રાષ્ટ્રપિતા તો ઠીક, સન્માનનીય રાષ્ટ્રનેતા પણ ન માનતા લોકોનું પ્રમાણ ઘણું વધ્યું છે. એ ખેદજનક કહેવાય, પણ આશ્ચર્યજનક નથી. રાષ્ટ્રપિતાઓની આ જ નીયતી હોય છે. એ માટે પછીની પેઢીઓની વૈચારિક દરિદ્રતા જવાબદાર ગણાય કે રાષ્ટ્રપિતાની એક્સપાયરી ડેટવાળી, પ્રક્ષેપિત કે પ્રચારાયેલી મહાનતા, એ કિસ્સે કિસ્સે તપાસવું પડે.

ક્યારેક રાજકીય તખ્તાપલટ પણ રાષ્ટ્રપિતાના બિરૂદને બદલો લેવાનું માધ્યમ બનાવી દે. 1971માં ભારત-પાકિસ્તાનના યુદ્ધ પછી નવા બાંગલાભાષી રાષ્ટ્ર બાંગલાદેશનો જન્મ થયો, બંગબંધુ તરીકે ઓળખાતા શેખ મુજિબુર રહેમાનને 1972માં નવા બંધારણની રૂએ બાંગલાદેશના રાષ્ટ્રપિતા ઘોષિત કરવામાં આવ્યા. પરંતુ 2004માં બાંગલાદેશ નેશનલ પાર્ટીની સરકારે શેખ મુજિબનું બિરૂદ સત્તાવાર રીતે રદ કર્યું. કારણ? વિપક્ષી અવામી લીગનાં નેતા અને શેખ મુજિબનાં પુત્રી શેખ હસીના સાથે સત્તાધીશોનો રાજકીય સંઘર્ષ. બાંગલાદેશ જેમાંથી છૂટું પડ્યું, એ પાકિસ્તાનના કોઇ રાષ્ટ્રપિતા ન હતા. મહંમદઅલી ઝીણા એ બિરૂદ મેળવી શક્યા હોત, પણ તે કાઇદે આઝમ જ રહ્યા.
 
Remembering Sheikh Mujib, (Ex-) father of Bangladesh
ગાંધીજીએ જ્યાં સત્યાગ્રહની શરૂઆત કરી, એ દક્ષિણ આફ્રિકામાં નેલ્સન મેન્ડેલાએ રંગભેદવિરોધી ચળવળનું નેતૃત્વ કર્યું અને લાંબા જેલવાસને અંતે ચળવળને સફળતા સુધી પહોંચાડી. તે વાજબી રીતે જ દક્ષિણ આફ્રિકાના રાષ્ટ્રપિતા કહેવાયા. મેન્ડેલા એવા નેતા હતા, જે પહેલાં રાષ્ટ્રપિતા અને પછી રાષ્ટ્રપ્રમુખ પણ બન્યા. પરંતુ રાષ્ટ્રપિતાના બિરૂદમાં ભૂતકાળની સેવાને કારણે મળેલો માનમોભો હોય છે, જ્યારે રાષ્ટ્રપ્રમુખની સત્તામાં ભવિષ્ય માટેની અપેક્ષાનો બોજ. મેન્ડેલા એ ભાર પૂરી સફળતાથી ન ઉપાડી શક્યા અને એક રાષ્ટ્રપિતા રાષ્ટ્રપતિ (રાષ્ટ્રપ્રમુખ) તરીકે નિષ્ફળ જઇ શકે, એ દુનિયાદારીની વાસ્તવિકતા તેમના થકી ઉજાગર થઇ.

સમયે સમયે દેશના એક કે વધુ રાષ્ટ્રપિતા હોય, એ ખ્યાલ આધુનિક યુગનો નથી. ઇસવી સન પૂર્વેના જમાનામાં રોમન સામ્રાજ્યમાં પહેલાં મહત્ત્વના નેતાઓને (સેનેટરોને) pater patriae (પાટર પાટ્રીએ)નો દરજ્જો અપાતો હતો. તેનો અર્થ થાયઃ પિતૃભૂમિના પિતા. રોમનો સહિત ઘણા લોકો માટે દેશ માતૃભૂમિ નહીં, પિતૃભૂમિ હતો અને મહત્ત્વના નેતા તેના પિતા. પછી રોમન સમ્રાટો સત્તાની રૂએ પિતૃભૂમિના પિતા તરીકેનાં બિરૂદ ધારણ કરવા લાગ્યા. આધુનિક સમયમાં રાષ્ટ્રના ઇતિહાસમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા અદા કરનારા એકથી વધુ નેતાઓ માટે ફાઉન્ડિંગ ફાધર્સ (સંસ્થાપક પિતૃઓ) જેવો પ્રયોગ પણ થાય છે. અમેરિકામાં આવા ફાઉન્ડિંગ ફાધર્સ ઘણા છે. છતાં, તેમાંથી એક, ક્રાંતિકારી સૈન્યના સેનાપતિ અને અમેરિકાના પહેલા પ્રમુખ જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન ફાધર ઓફ ધ કન્ટ્રી કહેવાય છે. એવી જ રીતે, રશિયામાં રાજાશાહી (ઝારશાહી) ઉથલાવીને સામ્યવાદી ક્રાંતિ કરનાર નેતા લેનિન રાષ્ટ્રપિતાનો દરજ્જો પામ્યા. તેમનો મૃતદેહ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી જાળવણી કરીને હજુ પણ જાળવી રાખવામાં આવ્યો છે અને પ્રસંગોપાત તેને જાહેર દર્શન માટે મૂકવામાં આવે છે. મૃત્યુનાં 92 વર્ષ પછી પણ સદેહે હાજર હોય એવા એ પહેલા રાષ્ટ્રપિતા હશે.
 
Lenin's dead body preserved 
સામ્યવાદની બીજી ધરી જેવા ચીનમાં રાષ્ટ્રપિતા તરીકે માઓ ઝેદોંગનું નામ મનમાં આવે. પરંતુ આધુનિક ચીનના રાષ્ટ્રપિતા તરીકેનું માન ડો.સુન યાત-સેનને મળેલું છે. તેમણે 1911માં રાજાશાહી સામેના સફળ વિદ્રોહનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. એ ક્રાંતિ પછી ચીનમાં લોકોનું રાજ્ય સ્થપાયું, ત્યારે સુન યાત-સેન પહેલા પ્રમુખ બન્યા, પણ ટૂંક સમયમાં તેમણે આંતરરાષ્ટ્રિય સ્તરે વધારે સ્વીકૃતિ ધરાવતા લશ્કરી નેતાની તરફેણમાં પોતાનો હોદ્દો છોડવો પડ્યો હતો. પરંતુ એ સત્તાપરિવર્તન માનભેર થયું, એટલે સુન યાત-સેનનો મોભો જળવાઇ રહ્યો. તેમની સરખામણીમાં ઇન્ડોનેશિયાના રાષ્ટ્રપિતા સુકર્ણોનો કેસ ઘણો ચઢાવઉતારવાળો છે. ડચ, જાપાની અને બ્રિટિશ લોકો સામે લડીને દેશને આઝાદી અપાવવામાં તેમનો નોંધપાત્ર ફાળો હતો. પણ દેશની અરાજકતાને કાબૂમાં રાખવાના બહાના તળે, તેમનામાં સરમુખત્યારી લક્ષણો પ્રગટ થવા લાગ્યાં. તે પોતે અમર્યાદ સત્તા ધરાવતા પ્રમુખ બની બેઠા. એ રીતે દોઢેક દાયકો રાજ કર્યું, પણ તેમના શાસનનો અંત આંતરિક વિદ્રોહથી આવ્યો અને તેમનું મૃત્યુ કેદી અવસ્થામાં થયું.
 
Sukarno
ભારતના ઇતિહાસમાં અહમદશાહ અબ્દાલીનો ઉલ્લેખ (વાજબી રીતે જ) આક્રમણખોર તરીકે આવે છે. પાણીપતના ત્રીજા યુદ્ધમાં અહમદશાહે મરાઠા રાજવીઓને નિર્ણાયક હાર આપી. પરંતુ એ જ અહમદશાહ (દુર્રાની) અફઘાનિસ્તાનમાં રાષ્ટ્રપિતા ગણાય છે. કારણ કે તેમના દુર્રાની વંશથી આધુનિક અફઘાનિસ્તાનની શરૂઆત ગણાય છે. અહમદશાહ બાબા (પિતા) તરીકે ઉલ્લેખાય છે. 

રાષ્ટ્રપિતાનાં બિરૂદોનો મામલો હવે મહદ્ અંશે ઇતિહાસ બની ચૂક્યો હોવા છતાં, છૂટાછવાયા કિસ્સા હજુ ચર્ચામાં આવતા રહે છે. વર્ષ 2015માં યુગાન્ડાના નેતા મુસોવેનીને રાષ્ટ્રપિતા કહેવાય કે નહીં, તેનો વિવાદ થયો. મુસેવીની છેક 1986થી યુગાન્ડા પર રાજ કરી રહ્યા છે. ભૂતકાળમાં બે વિદ્રોહમાં સક્રિય રીતે સંકળાયેલા મુસેવીનીની સત્તાથી દેશમાં અમુક હદે સ્થિરતા આવી, પરંતુ તેમણે પણ દલા તરવાડી શૈલીમાં પ્રમુખ તરીકેની પોતાની સત્તા અમર્યાદ ને છેડા વગરની બનાવી દીધી છે. એટલે જ ગયા વર્ષે એક જૂથે મુસેવીનીને રાષ્ટ્રપિતા તરીકેનું બિરૂદ આપવાની હિલચાલ કરી, ત્યારે તેનો ઘણો વિરોધ થયો હતો.

રાષ્ટ્રપિતાની જેમ રાષ્ટ્રમાતા હોય? ભારતમાં કસ્તુરબા ભલે મધર ઓફ ધ નેશન ન કહેવાયાં, પણ દક્ષિણ આફ્રિકામાં નેલ્સન મેન્ડેલાનાં પત્ની વીની માટે એ પ્રયોગ થતો હતો. જોકે, નેલ્સન મેન્ડેલા સાથે છૂટાછેડા પછી તે ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રમાતા બની ગયાં હતાં.

દેશના ઇતિહાસમાં પિતૃસ્થાને પહોંચવું સહેલું નથી હોતું, પણ ત્યાં ટકી રહેવું ઘણું વધારે અઘરું નીવડે છે.


Tuesday, June 14, 2016

વડાપ્રધાનની અમેરિકા-મુલાકાતનું સરવૈયું

વડાપ્રધાનની સોશ્યલ મિડીયા સેના અને તેમના આત્યંતિક ટીકાકારો-- આ બન્ને છેડા વડાપ્રધાનની અમેરિકા-મુલાકાતની ફળશ્રુતિ વિશે જાણવા માટે કામ લાગે એમ નથી. સંસદના સંયુક્ત ઉદ્‌બોધન દરમિયાન વડાપ્રધાને મેળવેલો પ્રતિસાદ ભક્તોને ભક્તિના મહાસાગરમાં હિલોળા લેવા માટે અને વિશ્વવિજયના ઘેલા ખ્યાલ સેવવા માટે પૂરતો લાગે છે. તેનાથી સાવ બીજા છેડે રહેલા લોકો કેટલાક વાસ્તવિક મુદ્દા આગળ કરીને તેમની ઉપલબ્ધિઓ નજરઅંદાજ કરે છે. આ બન્ને લાગણીથી છેટે રહીને, વિવિધ અહેવાલોને સામાન્ય સમજની એરણે ચડાવતાં શું દેખાય છે?

- ‘ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સજેવા એકંદરે મોદીવિરોધી અને નીતિવિષયક બાબતોમાં ક્યારેક ભારતવિરોધી વલણ ધરાવતા અખબારે તેના પહેલા પાને, અમેરિકાના સાંસદો ભારતીય વડાપ્રધાનના હસ્તાક્ષર માગતા હોય, એવી તસવીર પ્રકાશિત કરી. સંસદનાં બન્ને ગૃહોને કરેલા સંબોધનમાં વડાપ્રધાને તેમની વક્તૃત્વ-અભિનય કળાનો પરિચય આપ્યો અને સાંસદોને મુગ્ધ કરી દીધા. તેમના ભાષણમાં આદર્શોની, દુનિયાની બે મહાન લોકશાહીઓ અને તેમના ભાવિ સંબંધો વિશેની, પાકિસ્તાન-ચીન અંગેની વાતો ઉપરાંત શિષ્ટ રમૂજની છાંટ પણ દેખાઇ. આ ભાષણ બીજાએ લખી આપેલું હતું કે તેમણે ટેલીપ્રોમ્પ્ટર પરથી વાંચ્યું હતું કે તેમનું અંગ્રેજી બરાબર ન હતું-- એવી દલીલો જાતને છેતરવા જેવી છે. સાદી વાત એટલી હતી કે વડાપ્રધાન વક્તવ્યમાં છવાઇ ગયા. એ પરીક્ષામાં તેમના સોમાંથી સો માર્ક.

પરંતુ વક્તવ્યની  (એટલે કે તેમાં મળેલાં સ્ટૅન્ડિંગ ઓવેશનની-તાળીઓની) અભૂતપૂર્વતાને કારણેે દેશપ્રેમની-ગૌરવની હેલી ચઢી હોય, ‘જોયું બોસ? કેવો વટ્ટ પાડી દીધો...ગમે તે કહો, પણ માણસ દાદો છેઆવું જેમને લાગ્યું, એ સૌએ શાંત ચિત્તે સ્વ-મૂલ્યાંકન કરવા જેવું ખરું. કારણ કે આ મામલો પર્ફોર્મન્સ કહેતાં કામગીરીનો નહીં,  ‘પર્ફોર્મન્સકહેતાં અભિનય-વક્તૃત્વનો હતો. આ એક પેપરના માર્કના આધારે બીજાં બધાં પેપરોમાં પણ અહોભાવથી માર્ક આપવામાં આવે, તો સાચું મૂલ્યાંકન ન મળે.

- અમેરિકાના પ્રમુખે ન્યુક્લીઅર સપ્લાય ગ્રુપ (NSG)માં ભારતના પ્રવેશને સમર્થન આપ્યું. આ પણ વડાપ્રધાન મોદીના ઓબામા સાથેના સમીકરણને કારણે અને બન્ને દેશો વચ્ચેના દૃઢ થયેલા સંબંધોને આભારી છે. બાકી, વડાપ્રધાનની અમેરિકા મુલાકાત પહેલાં ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સેએક લેખમાં ભારપૂર્વક ભલામણ કરી હતી કે એનએસજીમાં દાખલ થવા માટે ભારત લાયક નથી. માટે અમેરિકાએ ભારતના એ માટેના દાવાને સમર્થન ન આપવું જોઇએ.

અલબત્ત, NSGમાં પ્રવેશ માટે ચીનને મનાવવું જરૂરી છે. અમેરિકાના પ્રમુખ આ બાબતે ચીન સાથે વાતચીત કરશે. ચીન માને છે કે નહીં તેની હવે ખબર પડશે. અત્યારે તો તેનું વલણ સદંતર વિરોધનું છે. મતલબ, વડાપ્રધાન ચીનમાં જઇ આવ્યા અને ત્યાં પણ તેમના વાવટા ફરકી ગયાનો પ્રચાર થયો, એ સાચો ન હતો. ભક્ત ન હોય એવા સૌએ થોડો નજીકનો ભૂતકાળ પણ યાદ કરી લેવો જોઇએ. વાજપેયી વડાપ્રધાન હતા ત્યારે ભારતે કરેલા પરમાણુ પરીક્ષણ પછી અમેરિકાએ પરમાણુ ઊર્જાના મામલે ભારત પર અનેક પ્રતિબંધ લાદ્યા. મનમોહન સિંઘના વડાપ્રધાન બન્યાનાં થોડાં વર્ષમાં, તેમની સરકારના પ્રયાસો પછી, પરમાણુશક્તિ મુદ્દે અમેરિકા સાથે સંબંધનો દરવાજો ખુલ્યો. બન્ને દેશ વચ્ચે કરાર પણ થયા. ભારત ન્યુક્લીઅર સપ્લાય ગ્રુપનું સભ્ય ન હોવા છતાં તેને પરમાણુ ઊર્જાને લગતી સામગ્રી ખરીદવાનો હક મળ્યો. એ બાબતે અનેક વાંધા સહિત ચીનને પણ સંમતિ આપવી પડી હતી.
ભૂતકાળની ઘટના કરતાં વર્તમાનકાળની ઘટના--અને એ પણ આટલાં ઢોલત્રાંસા સાથે રજૂ થાય ત્યારે-- હોય એના કરતાં વધારે મહાન લાગતી હોય છે. ભવિષ્યમાં અમેરિકાના દબાણથી ચીન હાભણે અને ભારતને ન્યુક્લીઅર સપ્લાય ગ્રુપમાં પ્રવેશ મળે, તો એ વડાપ્રધાન તરીકે નરેન્દ્ર મોદીની નોંધપાત્ર સફળતા ગણાશે. ત્યાં સુધી, તેમની આંશિક સફળતાનો ઇન્કાર કર્યા વિના, યુપીએ સરકારની ઉપલબ્ધિ ભૂંસી શકાય એમ નથી. ગુજરાતની જેમ કેન્દ્ર સરકારમાં પણ બધું સાહેબે જ કર્યું ને તેમની પહેલાં બધું અંધારું હતુંએવી જૂઠી છાપ ફેલાવવાનું વડાપ્રધાનના ભક્તોએ છોડી દેવું જોઇએ. તેમના જેવા હોદ્દા માટે એ શોભાસ્પદ નથી.

- ભારત અને અમેરિકાએ પરસ્પરના અને વિશ્વના ભલા માટે સહયોગના રસ્તે આગળ વધવું જોઇએ અને ભારત-અમેરિકા દોસ્તી એશિયાથી આફ્રિકા સુધી, હિંદ મહાસાગરથી પ્રશાંત મહાસાગર સુધી શાંતિ, સમૃદ્ધિ અને સ્થિરતા સ્થાપી શકશે--આવી રાજદ્વારી કવિતાઓસાંભળવામાં બહુ સારી લાગે છે. વડાપ્રધાન મોદીએ વ્યક્ત કરેલી આવી ભાવનાને દક્ષિણ-મધ્ય એશિયાનો હવાલો સંભાળતાં અમેરિકાનાં નાયબ ગૃહમંત્રી નિશા દેસાઇ-બિશ્વાલે મોદી ડૉક્ટ્રિનતરીકે ઓળખાવીને તેનું ગૌરવ કર્યું છે. આ પ્રકારના ડૉક્ટ્રિનએટલે કે સિદ્ધાંતમાં મુશ્કેલી અમલીકરણની હોય છે. દરેકે સાચું બોલવું જોઇએ...દેશોએ યુદ્ધ ન કરવું જોઇએ...આતંકવાદનો આપણે સાથે મળીને મુકાબલો કરવો જોઇએ’-- આવી સાત્ત્વિક વાતો મોટે ભાગે આચરણના બળ વગરની હોય છે. દ્વિપક્ષીય સંબંધોની વાત આવે ત્યારે (સ્વાભાવિક રીતે જ)  દેશો પોતપોતાનાં હિત જાળવવા ઇચ્છે અને એમ કરવા જતાં, જેની સાથે સહયોગની ગળચટ્ટી કવિતા કરી હોય તેનું અહિત થાય તો પણ પરવા ન કરે. સામેવાળાને ઓળઘોળ કરીને પોતાનું ધાર્યું કરાવી લેવું, એ ડિપ્લોમસીનું મુખ્ય કામ છે.

મનમોહન સિંઘે અમેરિકા સાથે પરમાણુ ઊર્જાને લગતા કરાર કર્યા ત્યારે, અમેરિકી કંપનીઓના સહયોગથી સ્થપાયેલા પરમાણુ વીજળી મથકોમાં અકસ્માત થાય, તો તેના માટે જવાબદારી કોની--એ મુદ્દો આડખીલીરૂપ બન્યો. ડૉ.સિંઘે એ મુદ્દે નમતું જોખ્યું નહીં. વડાપ્રધાન મોદી અમેરિકાની કંપનીઓને આ જવાબદારી સ્વીકારવાની ફરજ પાડે અને એ શરતે તેમને ભારતમાં લઇ આવી શકે, તો એ તેમની રાજદ્વારી કુનેહની જીત ગણાય. રાજદ્વારી ક્ષેત્રે થતી બધી સમજૂતીઓમાં, ફાઇન પ્રિન્ટ (વિગતવાર શરતો) જાણવા ન મળે, ત્યાં સુધી માપસરના રાજી થવું, પણ જયજયકારની મુદ્રામાં આવી જવું નહીં. એવું અત્યાર સુધીના બોધપાઠ કહે છે. વડાપ્રધાનની અમેરિકા-મુલાકાત નિમિત્તે થયેલી જાહેરાતો તેમાં અપવાદ નથી.


- સંસદ સમક્ષ વક્તવ્યમાં વડાપ્રધાને ભારતના વૈવિધ્યની અને વાણી-ધર્મની સ્વતંત્રતાની વાતો પણ કરી છે. વડાપ્રધાને કહ્યું કે ભારતીયો ભયથી સદંતર મુક્તિ અનુભવી રહ્યા છે.આ વાક્ય દાવો હોય તો એ જૂઠાણું છે અને વાયદો હોય તો એ આવકારદાયક છે. માટે એ સાંભળીને આનંદ થાય. સાથોસાથ એવી પણ અપેક્ષા રહે કે તે આ ભાવના પરદેશોમાં આપવાનાં ભાષણોમાં નહીં, દેશમાં કરવાના વ્યવહારમાં અમલમાં મૂકી બતાવે. તેમના શાસનના બે વર્ષના ટૂંકા ઇતિહાસમાં, તેમનું અને તેમની સરકારનું વર્તન અમેરિકાની સંસદમાં તેમણે વ્યક્ત કરેલી ભાવનાને અનુરૂપ જણાયું નથી. 

Tuesday, June 07, 2016

૨૦૦૨ : આગળ વધી જતાં પહેલાં

ગુલબર્ગ હત્યાકાંડના ચુકાદાથી ફરી એક વાર, હવે તો છેલ્લી છેલ્લી વાર, ૨૦૦૨ની કોમી હિંસા અને ન્યાય માટેના સંઘર્ષની યાદ તાજી થઇ. એક સિવાયના બધા કેસના ચુકાદા આવી જતાં, હવે આખો ઘટનાક્રમ મહદ્‌ અંશે ઇતિહાસ બની ગયો છે. એક એવી પેઢી આવી ચૂકી છે, જે ૨૦૦૨માં બાળપણ-કિશોરાવસ્થામાં હતી અને હવે સોશ્યલ મીડિયા પર અત્યંત સક્રિય છે. તેમનાં મન પ્રચારમારાથી એવાં ભરાયેલાં છે કે ૨૦૦૨નું નામ પડતાં જ તેમાંથી ઘણાંનાં મોં મચકોડાય છે.  તેમને લાગે છે કે ૨૦૦૨ની હિંસા નરેન્દ્ર મોદી વિરુદ્ધ બૌદ્ધિક-હિંદુવિરોધી- ડાબેરી-સેક્યુલરિસ્ટોનું કાવતરું હતું. ઘણાને આ બધાં વિશેષણના અર્થ એકસરખા જ લાગે છે--અને કમ્પ્યુટર-સ્માર્ટફોન વાપરતાં આવડે છે, એટલે પોતાની આવડત વિશે તેમને કદી અવઢવ હોતી નથી.

૨૦૦૨માં ગુજરાતવિરોધીઓ નરેન્દ્ર મોદી પર તૂટી પડ્યા હતા અને તેમને બહુ વીતાડ્યું, પણ મુખ્ય મંત્રી તરીકે મોદીએ જરાય મચક ન આપી’-- આવી કે આ પ્રકારની માન્યતાઓ સોશ્યલ મીડિયા પર કિશોર-જુવાન થયેલી નવી પેઢી ધરાવતી હોય, તો એમાં તેમનો બહુ વાંક નથી. તેમની આજુબાજુનો માહોલ સતત એવો રહ્યો કે રાજકારણ બાજુએ રાખીને, નાગરિકી દૃષ્ટિકોણથી બોધપાઠ અંકે કરવા જેટલું સ્વસ્થ વાતાવરણ જ પેદા ન થાય. સોશ્યલ મીડિયા પણ તેમાં ઠીક ઠીક અંશે નિમિત્ત બન્યું. 

સમજ આવી ત્યારથી ગુજરાતમાં નરેન્દ્ર મોદીનું શાસન જોનાર પેઢીમાંથી ઘણાને ઇતિહાસબોધ તો ઠીક, સાદા ઇતિહાસની પણ માહિતી નથી હોતી. કારણ કે, સાદો ભૂતકાળ અને ચાલુ વર્તમાનકાળ તેમના ભણવામાં આવતાં નથી. કુટુંબપરિવાર-દોસ્તો પાસેથી એ આધારભૂત રીતે જાણવા મળે એવી સંભાવના ઓછી હોય છે અને જાતે તસ્દી લઇને જાણવા જેટલું તેનું મહત્ત્વ લાગતું નથી. હવામાં તરતી મુકાયેલી સામાન્ય છાપ એવી છે કે કોમી હિંસાની કશી નવાઇ નથી. ગાંધીના ગુજરાતમાં એ અનેક વાર થઇ ચૂકી છે. પણ ૨૦૦૨ની હિંસાનો વિરોધ અને તેમાં રાજ્યની ભૂમિકા અંગેની જ ચર્ચા શા માટે? કારણ કે એ ગુજરાતને બદનામ કરવાનું કાવતરું હતું. યાદ રાખવાનો એક મુદ્દો એ છે કે ૨૦૦૨ની કોમી હિંસા ન્યૂઝ ચેનલોનો યુગ શરૂ થયા પછીની પહેલી મોટી ઘટના હતી. બદલાયેલા સમયમાં માનવ અધિકાર સંગઠનો પણ ઠીક ઠીક સક્રિય થયાં હતાં. અને તેમાંના ઘણા લોકો ૧૯૮૪ના કૉંગ્રેસપ્રેરિત શીખ હત્યાકાંડ વખતે પણ સક્રિય જ હતા. પરંતુ ત્યારે તમે ક્યાં હતા?’ના સવાલ વીંઝનારને જવાબ સાંભળવામાં ક્યાં રસ હોય છે?

નવી પેઢી સામે નવા પડકાર અને નવી તકો હોય છે. ૧૪ વર્ષ પહેલાંના ઘટનાક્રમને વળગીને બેસી ન રહેવાય. તેને વિસારે પાડીને આગળ વધવું જ પડે. પરંતુ એ બનાવોનું અનુસંધાન ચાલુ વર્તમાનકાળમાં નીકળતું હોય, ત્યારે તેના સૂચિતાર્થો અને બોધપાઠો પૂરેપૂરા સમજવા રહ્યા. એ કર્યા વિના આગળ નીકળવાની ઉતાવળ કરવામાં આવે તો, ભવિષ્યમાં બીજી રીતે, બીજા સ્વરૂપે એ બોધપાઠો સામે આવીને ઊભા રહે. નરેન્દ્ર મોદીના વ્યક્તિગત વિરોધ કે તરફેણથી દૂર રહીને, નવી પેઢી સાથે ખુલ્લાશથી ચર્ચી શકાય એવા કેટલાક મુદ્દા અને બોધપાઠ.

- ગુજરાતમાં કોમી હિંસાનો ઇતિહાસ જૂનો છે. ગાંધીજન્મશતાબ્દિ વર્ષ ૧૯૬૯માં ભયંકર કોમી હિંસા થઇ હતી. પરંતુ કોમી હિંસાની ગંભીરતા ફક્ત મૃત્યુઆંકથી જાણી કે માપી શકાતી નથી. તેનો વ્યાપ, સમયગાળો અને રાજ્યની ભૂમિકા--આ મુદ્દા પણ એટલા જ કે વધારે અગત્યના  છે. આ ત્રણે મામલે ૨૦૦૨ની હિંસા ગુજરાત માટે અભૂતપૂર્વ હતી.

હિંસક વાતાવરણ અને કરફ્‌યુ મહિનાઓ સુધી ચાલ્યાં. કોમી તનાવનો પરંપરાગત ઇતિહાસ ધરાવતાં શહેરોને બદલે ગુજરાતનાં અસંખ્ય શહેરોમાં અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં હિંસા પ્રસરી. સ્વાભાવિક છે કે મુખ્ય મંત્રી મોદીએ ઠેકઠેકાણે જઇને લોકોને મુસ્લિમવિરોધી હિંસા આચરવાનું ન જ કહ્યું હોય. નરોડા પાટિયા જેવા (કે ફરિયાદીઓની આશંકા પ્રમાણે, ગુલબર્ગ સોસાયટી જેવા) કેટલાક હત્યાકાંડો પૂર્વઆયોજિત હોઇ શકે. તેમાં સ્થાનિક કારણો પણ ભળેલાં હોઇ શકે. છતાં, બે વાત ઊભી રહે છે : ૧) સરકાર મહિનાઓ સુધી સામાન્ય સ્થિતિ સ્થાપી શકી નહીં. ૨) પીડિતો માટે આશ્રયનો અને તોફાનીઓ માટે હિંસા કોઇ પણ સંજોગોમાં નહીં સાંખી લેવાય’, એવો કડકાઇનો સંદેશો સરકાર આપી શકી નહીં. ઉલટું, વ્યાપક છાપ એવી ઊભી થઇ કે સરકાર મુસ્લિમવિરોધી હિંસાખોરી પ્રત્યે કૂણું વલણ ધરાવે છે. હિંસા પછીનાં થોડાં વર્ષ સુધી મુખ્ય મંત્રીના ઉદ્‌ગારોમાં રૂઝ આપનાર મલમને બદલે દઝાડનારા રસાયણની અનુભૂતિ ભળેલી હતી.

- અગાઉના એક પણ રમખાણ પછી મુખ્ય મંત્રીએ છડેચોક તેનો રાજકીય લાભ ખાટવાની કોશિશ કરી ન હતી. તેના લીધે કોમવાદ છૂપો રહ્યો અને એકંદરે બેકાબૂ ન થયો. ૨૦૦૨ની આપત્તિને મુખ્ય મંત્રીએ અવસરમાં ફેરવી નાખી. ઘણાના મનમાં કારણ-અકારણ રહેલો મુસ્લિમદ્વેષ જાહેર અને સ્વીકૃત બન્યો. તોફાનના ઘા રૂઝાય એ પહેલાં મુખ્ય મંત્રીએ ગૌરવયાત્રા કાઢી. તેનો સત્તાવાર આશય ગમે તે હોય, પણ ગૌરવશાનું એ બહુ સ્પષ્ટ હતું. એ વખતે મહેન્દ્ર મેઘાણીએ જલિયાંવાલા બાગના હત્યારા જનરલ ડાયરને બ્રિટનમાં જે માનપાન મળેલાં એની વિગતો તાજી કરીને, જનરલ ડાયરની ગૌરવયાત્રા વિશે લખવું પડ્યું.

- વિક્રમસર્જક લાંબા ગાળા સુધી ટકેલી તનાવપૂર્ણ સ્થિતિ પછી પણ, પીડિતોને ન્યાય અપાવવાની દિશામાં રાજ્ય સરકારની દાનત ખોરી પુરવાર થઇ. પીડિતો માટે ન્યાયનો રસ્તો કપરો બની ગયો. તેમના સામા પક્ષે ફક્ત આરોપીઓ જ નહીં, શક્તિશાળી સરકાર પણ હતી. અસરકારક ન્યાય માટે કેસો ગુજરાતની બહાર લઇ જવાના આદેશ થયા. પરંતુ નરેન્દ્ર મોદી પોતાની ટીકાને ગુજરાતની ટીકા તરીકે ખપાવી શક્યા અને ગુજરાતના ઘણા લોકોએ આ પડીકું હોંશેહોંશે લઇ લીધું. ૧૯૬૯ની હિંસા વખતે ગુજરાતની મુલાકાતે આવેલા (સરહદના ગાંધીતરીકે ઓળખાતા) બાદશાહખાને ભારે વ્યથા વ્યક્ત કરી હતી. ૨૦૦૨માં આવું બન્યું હોત તો બાદશાહખાનને પણ ગુજરાતવિરોધીતરીકે ખપાવી દેવાયા હોત--અને લોકોએ તે સ્વીકારી લીઘું હોત.


સાવ પ્રાથમિક કહેવાય એવી આ વિગતોનો સાર એટલો કે ભૂતકાળનાં હિંસા-અન્યાય પર ઢાંકપિછોડો કરીને નહીં, પણ તેની સાથે સંકળાયેલી શરમનો અહેસાસ કરવાથી સમાજ આગળ વધે છે--પ્રગતિ પામે છે. શાનું ગૌરવ અનુભવવું અને શાની શરમ--એના માપદંડો પરથી સમાજની પ્રગતિ નક્કી થાય છે. કોઇ નેતા માફી માગે કે ન માગે, સમાજના લોકો તરીકે આપણા મનમાં ખોટું થયાનો ભાવ ઉગે, એ વખતે સમજવું કે આપણે એ ઘટનાને અભરાઇ પર ચડાવીને આગળ વધવા માટે લાયક થઇ ગયા છીએ.

Monday, June 06, 2016

નંદશંકર મહેતાના ‘જીવનચિત્ર’માં ઝીલાયેલું દોઢસો-બસો વર્ષ પહેલાનું શિક્ષણ

ભારતના પ્રાચીન જ્ઞાનનું વાજબી-ગેરવાજબી બધી જાતનું ગૌરવ લેતી વખતે એ ઘણી વાર ભૂલાઇ જાય છે કે ભારતમાં નવેસરથી શિક્ષણનો અમલ અંગ્રેજી રાજમાં શરૂ થયો. પહેલી ગુજરાતી નવલકથા કરણઘેલોના લેખક નંદશંકર તુળજાશંકર મહેતા (૧૮૩૫-૧૯૦૫)ની જીવનકથામાંથી એ સમયની શિક્ષણરીતિ વિશે ઠીકઠીક જાણવા મળે છે. નંદશંકરના પુત્ર વિનાયક મહેતાએ પહેલી વાર ૧૯૧૬માં પ્રગટ થયેલા પુસ્તક નંદશંકરનું જીવનચિત્રમાં નોંધ્યું છે, ‘તે વેળા છોકરો ચારેક વર્ષનો થાય, એટલે મુંડન કરાવી ઘોડે ચડાવી વાજતેગાજતે તેને નિશાળે મૂકવામાં આવતો...માત્ર તે જ દહાડે ખુશીથી તે શાળામાં જતો. તે દિવસ તહેવારનો ગણવામાં આવતો. છૂટ્ટી મળતી ને છાત્રગણને મીઠાઇ પણ મળતી...નારણ મહેતાને શાલ પામરી કે પાઘડી અને દક્ષિણા મળતી..અમે (નંદશંકરનો ક્લાસ) રોજા ઇચ્છતા કે નવો નિશાળિયો આવે. શિક્ષણમાં રસ પડતો નહિ. મારનો ત્રાસ ભારે. લાંબો વખત બેસી રહેવાનું ને એકનું એક જ પીંજણ. આ તો ઘરમાં છોકરું રહે તો મસ્તી કરે, પડે, આખડે, માને કનડે, પજવે, તે કરતાં શાળામાં જાય તો રીતભાત તો શીખે, ને કાંઇ નહિ તો કાયર કરતું તો રહે એ જ ખ્યાલથી ગામઠી નિશાળે ભરતી થતી.

અંગ્રેજી રાજમાં સરકારી શાળાઓ ખુલી એટલે શિક્ષણની કામગીરી વ્યવસ્થિત રીતે ગોઠવાવા લાગી અને ગામઠી નિશાળોનાં માનપાન ઘટી ગયાં. પુસ્તકમાં નોંધાયા પ્રમાણે, અંગ્રેજ સરકાર તરફથી ઇ.સ.૧૮૨૬માં પહેલવહેલી ગુજરાતી શાળાઓ ખોલવામાં આવેલી. તેના શિક્ષકોમાં ગામઠી નિશાળના સંસ્કાર પૂરેપૂરા ગયા ન હતા. પણ વિષયોનો, કામગીરીનો અને જવાબદારીનો વિસ્તાર થયો. સો વર્ષ પહેલાં વિનાયક મહેતાએ લખ્યું હતું,‘હાલની મેટ્રિક્યુલેશનથી પણ ચઢતું ગણિત ગુજરાતી શાળામાં શીખવવામાં આવતું.ગણિતશિક્ષક ત્રિપુરાશંકર એવી રીતે શીખવે કે શિષ્યો ગણિતને અને ગુરુજીને આજીવન ભૂલે નહીં. આગળ જતાં નંદશંકર નવલકથાકાર ઉપરાંત ગણિતના વિદ્વાન બન્યા અને કરણઘેલોલખવાની સાથોસાથ તેમણે ત્રિકોણમિતિ (ટ્રિગ્નોમિટ્રી)ના પુસ્તકનો અનુવાદ પણ કર્યો. પિતાના એ ગણિતરસનું શ્રેય લેખકે પિતાના ગુરુ ત્રિપુરાશંકરને આપ્યું છે.

નિશાળ સરકારી, એટલે દેશી ઉપરાંત વિદેશી ગુરુઓ પણ હોય. ૧૮૪૦માં બૉર્ડ ઑફ એજ્યુકેશનસ્થપાયું અને ૧૮૪૨માં અંગ્રેજી શાળા શરૂ થઇ. સુરતમાં અંગ્રેજી શાળાના મુખ્ય અધ્યાપક ગ્રીન વિદ્યાર્થીપ્રિય શિક્ષક તરીકે જાણીતા. તે અંગ્રેજી સાહિત્યનો જે સ્વાદ શાળાના વિદ્યાર્થીઓને લગાડતા હતા, એવો સ્વાદ હાલના સમયમાં મોટા ભાગની કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓને નસીબ થતો નહીં હોય. એ વખતે ઇતિહાસ અને સાહિત્યની કેળવણી સાથે ચાલતી. એટલે નામી વિદેશી લેખકોનાં ઇતિહાસવિષયક પુસ્તકો બેવડું શિક્ષણ પૂરું પાડતાં.

અંગ્રેજી કેળવણીની સમાંતરે ખ્રિસ્તી ધર્મપ્રચારની આશંકા પણ રૂઢિચુસ્તોના મનમાં સતત રહેતી હતી. એટલું ઓછું હોય તેમ, સુરતમાં એક વિદ્વાન પાદરી મોન્ટગોમરીના પ્રભાવમાં આવીને એક પારસી યુવક નસરવાનજી માણેકજીએ ખ્રિસ્તી ધર્મ અપનાવી લીધો. પરિણામે, હિંદુ રૂઢિચુસ્તો તો ઠીક, પારસીઓ પણ પોતાનાં બાળકોને અંગ્રેજી નિશાળમાં મૂકતાં ડરવા લાગ્યા. અંગ્રેજી શિક્ષણનું માંડ જામેલું વાતાવરણ બગડી ન જાય, એ માટે મુખ્ય શિક્ષક ગ્રીનસાહેબે સુધારક દુર્ગારામ મહેતાજી અને બીજાઓ સાથે મળીને પારસી યુવકને સમજાવ્યો. વીસ દિવસની માથાકૂટ પછી એ તેનો પારસી ધર્મમાં પુનઃપ્રવેશ થયો. પરંતુ પાદરીઓની ધર્મપરિવર્તન પ્રવૃત્તિ સામે ગ્રીનસાહેબે દેશવિદેશનાં અખબારોમાં લખાણો કરેલાં. દેવળમાં ન જતા અને ભારતીયોની લાગણી જાણતા ગ્રીન કોઇ નેટિવછોકરીના ફંદામાં ફસાયા છે, એવા આરોપ પણ તેમની ઉપર થયેલા. છતાં ગ્રીને ડગ્યા વિના કામ ચાલુ રાખ્યું. એક વર્ષમાં ત્રણ ધોરણ પાસ કરી નાખનાર નંદશંકર તેમના પ્રિય વિદ્યાર્થી હતા. વિદ્યાર્થીઓ માટે ગ્રીનસાહેબનું ખાનગી પુસ્તકાલય સદા ખુલ્લું હોય.

તેમના થકી સુરતમાં રહેતા નૌકાસૈન્યના કૅપ્ટન સ્કૉટ સાથે નંદશંકરનો પરિચય થયો. સ્કૉટ તેમને નંદકહેતા અને જ્ઞાનની અવનવી દુનિયાનો પરિચય કરાવતા. તેમના પુસ્તકાલયમાંથી અનેક સફરનામાં અને જીવનચરિત્રો નંદશંકરે વાંચ્યાં. તેમની અગાસીમાં ગોઠવેલાં અનેક પ્રકારનાં દૂરબીનથી તેમણે નંદને શબ્દાર્થમાં આકાશ બતાવ્યું. નંદશંકરે લખ્યું છે,‘આ બે વ્યક્તિઓના સંસર્ગથી અંગ્રેજ-જાતના સદ્‌ગુણ ઉપર મારો પક્ષપાત વધ્યો. શિષ્ય-શિક્ષક સંબંધ હોવા છતાં સામાન્ય વ્યવહારમાં વર્ણભેદનો ઓળો સરખો પણ પડતો નહીં...એમનું મન એટલું સાનુકંપ હતું કે પોતાનાથી જુદી જાતના અન્ય લોકોની રીતભાત પણ સુઘડ હોઇ શકે, એવી તેમને પ્રતીતિ   થયેલી. નેટિવશબ્દ વપરાતો ખરો, પણ તે સાથે જૅન્ટલમૅનશબ્દ ઉમેરાતો. નેટિવશબ્દમાં જે તુચ્છકારનો ધ્વનિ કલ્પાય છે, તે તો બંગાળમાં જ પહેલવહેલો પ્રગટ થયો.

૧૮૫૭ના સંગ્રામ વખતે બન્ને પક્ષોની હિંસાખોરી હદ વટાવી ગઇ. સત્તાધીશ અંગ્રેજોને કે તેમનાં સ્ત્રીબાળકોને જેટલું વેઠવું પડ્યું તેનાથી અનેક ગણા વધારે અમાનવીય અત્યાચાર તેમના સૈન્યે હિંદીઓ પર ગુજાર્યા. એ વખતે ગ્રીને અંગ્રેજી ઘાતકીપણાની ટીકા અને હિંદીઓનો બચાવ કરતાં લખ્યું,‘અપરાધીઓનો ઇન્સાફ કરી તેમને સજા કરો, પણ નિરપરાધીને શામિલ ન કરશો.૧૮૫૭ હોય કે ૧૯૮૪ હોય કે ૨૦૦૨, આ સાદું સત્ય દરેક વખતે ભૂલાઇ જાય છે અને તે યાદ કરાવનારના માથે પસ્તાળ પડે છે. ગ્રીનના નાસ્તિકપણાથી દુઃખી પાદરીઓમાં સત્તાધીશ અંગ્રેજ વર્ગ ભળ્યો. એટલે, પુસ્તકમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, ગ્રીન સામે રાજદ્રોહનો આરોપ પણ મુકાયો હતો અને તેમને ઘણા હેરાન કરવામાં આવ્યા.

ગ્રીન પછી આવેલા ગ્રેહામનો પણ નંદશંકરના ચરિત્રમાં બહુ ભાવથી ઉલ્લેખ મળે છે. ગણિતમાં ગ્રેહામ સાહેબ બહુ પ્રવીણ હતા. છ ફીટ ઊંચા, ચૌડા, મજબૂત બાંધાના, દુર્વાસા જેવા ક્રોધી છતાં તેમનું હૈયું મીણ જેવું મુલાયમ હતું. આ ઉદાર દિલના આયરિશમેનની મહોબ્બત કોઇ દિવસ એમનાથી (નંદશંકરથી) ભૂલાઇ નહીં.તેમણે બધાં શિષ્યોનાં નામ ટૂંકાં કરી નાખેલાં : નંદશંકરનું નેન્ડ’, મહીપતરામનું માઇપઅને પાર્વતીશંકરનું પૉર્વટી’.

આવા શિક્ષકો પાસે તૈયાર થયેલા નંદશંકર ૧૮૫૪માં ૧૯ વર્ષની વયે આસિસ્ટન્ટ માસ્ટર થયા અને  ૧૮૫૮માં પોતે જે શાળામાં  ગરીબ વિદ્યાર્થી તરીકે દાખલ થયેલા, એ જ શાળામાં રૂપિયા અઢીસોના માસિક પગારે મુખ્ય શિક્ષક બન્યા. અંગ્રેજી નિશાળમાં કોઇ દેશી માણસ હેડ માસ્તર બન્યો હોય, એવો આ કદાચ પહેલો બનાવ હતો. એટલે કરણ ઘેલોના લેખક જેટલા જ, કદાચ એનાથી પણ વધારે ગૌરવથી તે પહેલા દેશી હેડ માસ્તરતરીકે આજીવન ઓળખાતા રહ્યા. હોપ વાચનમાળાથી અમર બનેલા કેળવણીખાતાના સર થિયોડોર હોપે નંદશંકરની પ્રતિભા પારખીને તેમને શિક્ષણમાંથી મુલ્કી ખાતામાં નાખ્યા. આગળ જતાં તે વિવિધ દેશી રજવાડાંના અંગ્રેજ સરકારે નીમેલા વહીવટદાર બન્યા, પરંતુ તેમનો મૂળ જીવ શિક્ષકનો રહ્યો.


સો વર્ષ પહેલાં વિનાયક મહેતાએ આલેખેલું પિતા નંદશંકરનું જીવનચિત્રફક્ત ગુજરાતના સાંસ્કૃતિક-સામાજિક ઇતિહાસમાં રસ ધરાવતા જ નહીં, ભૂતકાળની રોમાંચક સફર ખેડવા માગતા સૌને અત્યંત રસ પડે એવું  છે.