gujarati world

Share

ભારતમાં આઇપેડનો મુકાબલો કોની સામે છે એ આપણે જાણીએ છીએઃ આઇ પેડ પર ચાનો કપ મૂકી શકાવાનો નથી, તેનાથી માખી-મચ્છર મારી શકાવાનાં નથી, પખો ખાઇ શકાવાનો નથી.તેમાંથી ચાર પાનાં અલગ કાઢીને કોઇને આપી શકાવાનાં નથી...આઇ પેડ આઇ પેડ છે, તો છાપું છાપું છે- અને આ એવું જ એક દૃશ્ય છે.

Share

ગુજરાતમાં સિંહ પછી હવે ગીધોની વસ્તી ગણતરી થવાની છે. આમ જુઓ તો આજકાલની નહીં, છેલ્લાં આઠેક વર્ષથી ગુજરાતમાં વસ્તી ગણતરીની મોસમ ચાલે છે. ‘ગુજરાતની વસ્તી કેટલી’ એવો સવાલ દસ વર્ષ પહેલાં પૂછ્યો હોય તો આમજનતા જ નહીં, ખાસજનતા પણ માથું ખંજવાળવા બેસી જાય. પરંતુ વર્ષ ૨૦૦૨થી બચ્ચાબચ્ચાને ખબર પડી ગઇ કે ગુજરાતની વસ્તી પાંચ કરોડ છે. ‘પાંચ કરોડ’ અને વસ્તીવધારા પછી ‘સાડા પાંચ કરોડ’ માત્ર આંકડા ન બની રહેતાં, ગુજરાતની સંખ્યાજન્ય અસ્મિતાનું પ્રતીક બન્યા. વસ્તી ગણતરીની શુષ્ક પ્રક્રિયાને આ રીતે ધબકતા લોકજીવનનો ભાગ બનાવવા બદલ ઇન્ડિયન સેન્સસ બ્યુરોએ ગુજરાતના મુખ્ય મંત્રીનું સાડા પાંચ કરોડ શાલ ઓઢાડીને સન્માન કરવું જોઇએ.

સાડા પાંચ કરોડ શાલ કેવી રીતે ઓઢાડવી? એવો સવાલ સ્વર્ણિમ ગુજરાતના નાગરિકોને ન થવો જોઇએ. છતાં થાય તો તેમન જણાવવાનું કે મહાનુભાવોનું સન્માન કરી નાખવાનું પૂરતું નથી. તેમનાં કાર્યોમાંથી પણ પ્રેરણા લેવી જોઇએ. મુખ્ય મંત્રીના કિસ્સામાં તેમને એક શાલ ઓઢાડીને બાકીની ૫.૪૯૯૯ કરોડ શાલના એમ.ઓ.યુ.નું એક કાગળીયું સ્ટેજ પરથી આપી શકાય. બીજો વિકલ્પઃ મુખ્ય મંત્રીને એક શાલ ઓઢાડીને તેનાં સાડા પાંચ કરોડ હોર્ડિંગ- ઓ.કે., સાડા પાંચ કરોડ હોર્ડિંગ ન થાય તો કંઇ નહીં, સાડા પાંચ કરોડ રૂપિયાના ખર્ચે હોર્ડિંગ- આખા ગુજરાતમાં લગાડી શકાય.

હોર્ડિંગના રૂપિયાની ચિંતા કરવાની જરૂર નથી. ગુજરાત સમૃદ્ધ રાજ્ય છે. તેનાં વિવિધ ખાતાં ને નિગમો કંઇ એવાં ગયાં ગુજરેલાં નથી કે સાહેબનાં હોર્ડિંગનું બિલ ચૂકવવાની ના પાડી દે. કેટલાક શોખીન જાણભેદુઓ તો જાહેરખબરોની તસવીરોમાં સાહેબની બદલાતી વેશભૂષા જોઇને, તેનું બિલ કયા ખાતામાં પડ્યું હશે તેની અટકળ લગાવે છે. જેમ કે, ખભે કેસરી ખેસવાળા હોર્ડિંગગનું બિલ કયા ખાતામાં જશે ને છટાથી ઉંચા કરેલા હાથવાળા હોર્ડિંગનું બિલ ક્યાં પડશે. (ગુજરાતસહજ આંત્રપ્રેન્યોરશીપ ધરાવતા ઉત્સાહીઓને આ બાબતમાં સટ્ટાઉદ્યોગના ગેરકાયદે વિકાસની મોટી તક દેખાય તો નવાઇ નહીં.) આ બાબતને મુખ્ય મંત્રીની ઉડાઉગીરી, હોર્ડિંગગપ્રેમ કે ‘જાત ભણીની જાતરા’ ગણવાને બદલે ‘અર્થતંત્રને ટકાવી રાખવાના સ્ટિમ્યુલસ પેકેજ’ તરીકે પણ જોઇ શકાય. ગમે તેટલી મંદી છતાં ગુજરાતમાં જાહેરખબર ઉદ્યોગ માટે ખરાબ દિવસો ન આવે તેની તકેદારી રાખવા બદલ ગુજરાત સરકારની દીર્ઘદૃષ્ટિને બિરદાવવી જોઇએ.

શું કહ્યું? કેવી રીતે?

સિમ્પલ છે દોસ્ત: થોડાં વઘુ હોર્ડિંગ મૂકાવીને.

ગુજરાતમાં ફક્ત સરકારી હોર્ડિંગની જ નહીં, ગીરના સિંહોની સંખ્યામાં પણ વધારો થયો છે. એ બન્ને વચ્ચે કશો સંબંધ નથી. હોવો જરૂરી પણ નથી. સંબંધ હોય છતાં ન હોય એવી આઘ્યાત્મિક ભૂમિકાને કારણે તો રાજ્યના ટોચના પોલીસ અધિકારીઓ જેલની હવા ખાતા હોવા છતાં તેમના સાહેબના સાહેબ એવા મુખ્ય મંત્રી સ્થિતપ્રજ્ઞ રહી શકે છે. સિંહની વસ્તી ગણતરી કરવા માટે ગીરમાં જવું પડે તેમ બંદૂકબાજ પોલીસ અધિકારીઓની વસ્તી ગણતરી માટે સાબરમતી જેલમાં જવું પડશે, એવું અત્યારની તાસીર પરથી લાગી રહ્યું છે.

સિંહોની વસ્તી ગણતરીનાં પરિણામ પરથી ગીર અને ગાંધીનગર વચ્ચેનો તફાવત પણ સ્પષ્ટ થઇ ગયો. સામાન્ય છાપ એવી છે કે ગુજરાતના રાજકારણમાં ભાજપની બોલબાલા પછી ‘સિંહો’નાં વળતાં પાણી થયાં છે, પરંતુ કમ સે કમ ગીરના સિંહોની બાબતમાં ખાતરીપૂર્વક કહી શકાય કે કોંગ્રેસમાં ન જોડાયેલા હોવા છતાં (કે એટલે જ?) સિંહોના ભવિષ્ય પર કોઇ ખતરો નથી. સિંહોની સંખ્યા ૪૦૦થી પણ વઘુ થતાં સિંહઆલમમાં આનંદનું મોજું ફેલાયું હોવાના અહેવાલ અને એકબીજા સાથે ‘ઇન્ટરએક્શન’ કરતા સિંહોની તસવીરો છાપાંમાં હજુ સુધી છપાઇ નથી એ નવાઇની વાત છે. આ કસર પૂરી કરવા માટે ગીરના ગુજરાતી સિંહ સાથે એક મુલાકાત ગોઠવી.

નક્કી કરેલા સમયે સિંહની ગુફા પાસે પહોંચતાં જ, અચાનક જમીનમાંથી ફૂટી નીકળ્યા હોય તેમ ચાર વરૂ ધસી આવ્યા અને હમણાં જ તૂટી પડશે એવી મુખમુદ્રા સાથે પૂછ્યું, ‘શું છે? કોનું કામ છે? શું કરવા આવ્યા છો?’

‘મારે સિંહને મળવાનું છે. એમણે ટાઇમ આપેલો છે. પણ તમે કોણ છો? આ સિંહની ગુફા નથી’

એક રીંછે છીંકોટો નાખીને કહ્યું,‘ખબરદાર જો એક પણ સવાલ વધારે પૂછ્યો છે તો! અંદર કરી દઇશ. આ સિંહની ગુફા છે, ગિરનારનો મેળો નથી કે ગમે તે આવી પડે. અને અમે એમની ઝેડ કેટેગરીની સિક્યોરિટી છીએ.’

‘તમારી કેટેગરી તમારા સ્વભાવ પરથી નક્કી થતી હોય છે?’

‘ચૂપ. અમે સુરક્ષાતપાસ પૂરી ન કરીએ ત્યાં સુધી એક અક્ષર પણ બોલવાનો નથી. તમારો મોબાઇલ ફોન, સ્કૂટરનો પ્લગ સાફ કરવાનું ટચૂકડું ચપ્પુ, ફાઉન્ટન પેનની નીબ, ટાંકણીઓ, સ્વિસ નાઇફ...તમામ શસ્ત્રો અહીં જમા કરાવી દો.’

‘શસ્ત્રો? આ બધાં શસ્ત્રો લાગે છે? મારે સિંહને મળવાનું છે કે કીડીને?’

ફરી રીંછ ગર્જ્યું,‘કપડાં પહેરીને અંદર જવા દઇએ છીએ એટલું ઓછું છે?’

વારાફરતી સુરક્ષાકોઠા ભેદ્યા પછી સિંહની ગુફાના મુખ્ય હિસ્સામાં પ્રવેશ મળે છે. સિંહ ખુરશી પર બેઠો બેઠો ઘ્યાન કરી રહ્યો છે. એક વાત યાદ રાખવી. ગુજરાતના સિંહો કદી ઊંઘતા નથી. એ ઊંઘતા લાગે ત્યારે સમજવું કે ઘ્યાન કરી રહ્યા છે. સહેજસાજ ખખડાટથી સિંહની આંખ ખુલી જાય છે અને એ બોલવા માંડે છે,‘તમને કેટલી વાર કહ્યું? મારે કુલ સાત સંતાનો છે. એમાંથી બે કૂવામાં પડીને મરી ગયાં, એકને ખેતરની વાડનો કરંટ લાગ્યો, એક સક્કરબાગ ઝૂમાં ‘સરકારી નોકરી’ કરે છે, એક સરકારી અભયારણ્યમાં ટુરિસ્ટોનું મનોરંજન કરે છે અને બાકીનાં બે એમની મા સાથે રહે છે. હવે તો છાલ છોડો! આ વસ્તી ગણતરીવાળા લોહી પી ગયા...’

સિંહનો મોનોલોગ પૂરો થતાં તેમને યાદ કરાવવું પડે છે કે, ‘હું વસ્તીગણતરી માટે નથી આવ્યો. આપણે ઇન્ટરવ્યુની વાત નહોતી થઇ? ’

‘અરે હા, વસ્તી ગણતરીની લ્હાયમાં એ તો હું ભૂલી જ ગયો. બોલ, શું પૂછવું છે? પણ ટૂંકમાં પતાવજે.’ સિંહે કેશવાળીને હળવો ઝટકો આપ્યો અને રાજકુમારની છટાથી કહ્યું, ‘સિંહો જવાબ આપતા નથી. જવાબ માગે છે.’

‘ગુજરાતમાં અત્યારે સિંહો નહીં, સી.બી.આઇ. જવાબો માગી રહી છે...’

એ સાંભળીને સિંહે ગૂંચવાઇને પૂછ્યું, ‘એ વળી કયું પ્રાણી છે? હિંસક છે કે પાલતુ?’

‘તમને તો ખબર હશે, નવાબી રાજમાં લોકો ચિત્તા પાળતા હતા. સી.બી.આઇ.નું પણ એવું જ છે.’

સિંહે વાતનો બંધ વાળતાં કહ્યું,‘હશે ભાઇ, મારે કેટલા ટકા? મેં ક્યાં એન્કાઉન્ટર કર્યાં છે? ને હું ક્યાં ગુજરાતનો ગૃહમંત્રી છું!’

‘ગીરમાં છાપાં નિયમિત આવતાં લાગે છે..તો ગુજરાતનાં પચાસ વર્ષ વિશે પણ તમને ખબર જ હશે.’ એવો મમરો મૂક્યો એટલે સિંહ કહે, ‘હોય જ ને. અમારી ગણતરી ભલે સાડા પાંચ કરોડ ગુજરાતીઓમાં ન થતી હોય, અમને એક વાતનું ગૌરવ છે કે ગુજરાતની અત્યારની સ્થિતિમાં અમારો કોઇ ફાળો નથી. કેમ કે, અમે મત આપતા નથી ને સરકારો ચૂંટતા નથી.’

‘તો તમે ગુજરાતમાં રહીને શું કરો છો?’

‘શિકાર! અને એક વાત સમજી લે. શિકાર કરનારને અને શિકાર બનનારને પચાસ વર્ષ થાય કે પાંચસો વર્ષ, સ્વર્ણિમ હોય કે રક્તિમ- કશો ફેર પડતો નથી. બસ, હવે વધારે ન બોલાવીશ. મારે પણ ગાંધીનગરનાં કામ પડતાં હોય છે.’

એટલું કહીને સિંહ ફરી એક વાર ઘ્યાનમાં સરી પડ્યો.

Share

(l to r : biren, urvish, paula parikh with Asha Bhosle)

બ્લોગમાં, ખાસ કરીને હું જે પ્રકારની પોસ્ટ મુકું છું તેમાં 400નો આંકડો ખાસ્સો સંતોષ થાય એવો છે. તેની અંગત ઉજવણીના ભાગરૂપે થોડી અંગત યાદગીરી.

બરાબર વીસ વર્ષ પહેલાં, મે 1990માં મોટો ભાઇ બીરેન કોઠારી અને હું એક ખાસ હેતુથી મુંબઇ ગયા. એ હેતુ હતોઃ પ્રિય કલાકારોને મળવું.

જૂના ફિલ્મસંગીતમાં બીરેનને અને એના પગલે મને પ્રબળ ખેંચાણ જાગ્યું હતું. ફક્ત ગીતો સાંભળીને બેસી રહેવાથી સંતોષ થતો ન હતો. તેની સાથે સંકળાયેલા ગીતકારો-સંગીતકારો-ગાયકો વિશે વધુ જાણવાની તીવ્ર ઇચ્છા થતી હતી. એ વખતે પત્રકારત્વ કે લેખનમાં કારકિર્દી હોય ને તેમાં આગળ વધી શકાય એવી જાણ પણ ન હતી. લખવું ફક્ત પત્રલેખન પૂરતું મર્યાદિત હતું. પણ એ ઉંમરે (મારી 19 અને બીરેનની 25) હોય એવા મુગ્ધ ઉત્સાહથી અમે બન્ને પોતપોતાની લઘુતાગ્રંથિઓ બાજુ પર મૂકીને મુંબઇ જવા તૈયાર થયા. મુંબઇમાં રહેવાનો સવાલ ન હતો. સગા કાકા અને એટલો જ નિકટનો સંબંધ ધરાવતા પિતરાઇ કાકાનાં ઘર હતાં.

સૌથી પહેલાં કોને મળવું? કેવી રીતે મળી શકાય? એવો કશો ખ્યાલ ન હતો. પણ શૈલેષકાકા (પરીખ)ના પેડર રોડના ઘરેથી ચાલતાં માંડ પાંચેક મિનીટ દૂર ‘પ્રભુ કુંજ’ આવે- મંગેશકર બહેનોનું નિવાસસ્થાન. લતા મંગેશકરનાં ગીતો બીજા કોઇની જેમ અમને ગમે, પણ બીજા ઘણા લોકોની જેમ આશા ભોસલે માટે અમને ખાસ આકર્ષણ. એટલે વિચાર્યું કે આશા ભોસલેને મળાય? પ્રયત્ન કરવામાં કંઇ જતું નથી. એટલે બીરેને એના મિત્ર પાસેથી મુંબઇ માટે લીધેલો ઓલમ્પસનો એસએલઆર કેમેરા, ટ્રાઇપોડ અને અમારા ‘સાહસ’માં અમારા જેટલા જ ઉત્સાહથી ભાગ લેનાર પિતરાઇ પૌલા પરીખ સાથે અમે ‘પ્રભુકુંજ’ ગયા. કોઇ અપોઇન્ટમેન્ટ નહીં. ઇન્ટરવ્યુ લેવા જેવી કોઇ માનસિક ભૂમિકા નહીં. ફક્ત પ્રિય કલાકારને- જેનાં ગીતો સાંભળીને અનેક દિવસો સુધર્યા હોય એવા કલાકારને- મળવાની ઇચ્છા.

પ્રભુકુંજ નીચે પહોંચ્યા એટલે ગુરખાએ પૂછ્યું,’અપોઇન્ટમેન્ટ હૈ?’

પૌલાએ ગુરખો ગૂંચવાય એવો જવાબ આપ્યો,’ફોન કિયા થા, લેકિન બાત નહીં હુઇ’ કે એવું જ કંઇક. પણ તેનાથી કંઇક ભૂમિકા ઉભી થઇ. અમે એવું ઠરાવ્યું કે ચિઠ્ઠી લખીને આપીએ છીએ. તમે લઇને જાવ. પછી હા કહેશે તો આવીશું.

ડાયરીમાંથી કાગળની ચબરખી ફાડી, પણ લખવું શું? આ પ્રકારની મુલાકાતનો પહેલો પ્રસંગ હતો. બીજી મુલાકાતો માટેના ઉત્સાહનો ઘણો આધાર આ મુલાકાત પર આધારિત હતો. આશા ભોસલેના મોઢેથી ‘આઇયે મહેરબાન...’ આજે સાંભળવા મળે એવું શું કરીએ? થોડી ઉત્તેજનાપૂર્ણ ક્ષણો પછી ચબરખીમાં લખ્યું, ‘આયે હૈં દૂર સે, મિલને હજુરસે.. કેન વી સે ધીસ પર્સનલી?’

ગુરખો એ ચિઠ્ઠી લઇને ઉપર ગયો. અમારી ચટપટીનો પાર નહીં. કેટલો સમય વીત્યો હશે ખબર નહીં. કારણ કે સેકંડો કલાક જેવી લાગતી હતી. થોડી વારે જોયું તો ગુરખો દાદર પર ઉભો રહીને અમને ઉપર આવવા ઇશારો કરતો હતો..

ઉપર પહોંચ્યા ત્યારે એક માણસે દરવાજો ખોલ્યો. અમે અંદર બેઠા. તરત અંદરથી આશા ભોસલે પ્રગટ થયાં. તદ્દન ઘરેલુ પોશાકમાં, ચહેરા પર સ્મિત સાથે એમનો પહેલો સવાલઃ’દૂરસે, કહાં સે આયે હૈં?’ મોટા ભાગના લોકોએ મહેમદાવાદનું નામ પણ ન સાંભળ્યું હોય. એમને અમદાવાદના રેફરન્સથી સમજાવવું પડે. ત્યાર પછી આશાજી નિરાંતે તેમના આ મહેમદાવાદી ચાહકો સાથે બેઠાં. કોઇ ભાર નહીં, કોઇ હવા નહીં, સેલિબ્રિટી તરીકેના કોઇ દાવપેચ નહીં. એ મુલાકાત લગભગ પોણો કલાક ચાલી હશે. વચ્ચે વચ્ચે બીરેન ટ્રાઇપોડ પર કેમેરા ગોઠવીને ફોટા પાડતો રહ્યો. પાંચ-છ ફોટા પાડ્યા. ફિલ્મમાં (રોલમાં) ફોટાનું પણ રેશનિંગ હોય.

‘કયાં ગીતો સાંભળો છો?’ એવી વાત થઇ. અમે ‘રીધમ હાઉસ’માંથી અમુક એલ.પી. ખરીદી હતી તેનાં નામ દીધાં એટલે કહે,’આપ તો બહોત પુરાને ગાને સુનતે હો.’ એ અરસામાં આશા ભોસલે-આર.ડી.-ગુલઝારનાં ગેરફિલ્મી ગીતોની બે રેકોર્ડનું એક આલ્બમ ‘દિલ પડોસી હૈ’ બહાર પડ્યું હતું. એ અંદરથી લઇ આવ્યાં. એની સાથે ગુલામઅલી સાથેનું બે રેકોર્ડનું ગઝલ આલ્બમ ‘મેરાજ-એ-ગઝલ’ અને નુરજહાંના ગીતો તેમણે (આશાએ) ફરી રેકોર્ડ કર્યાં હતાં તેની એક કેસેટ. આ બધું અમને આપવા માટે! પ્રિય કલાકારોને મળવાની યાત્રાના પહેલા જ મુકામ પર, આશા ભોસલે જેવાં કલાકાર પાસેથી મેળવેલી રેકોર્ડનો સ્વાદ કેવો સ્વર્ગીય લાગે!

આ મુલાકાતનો સૌથી મોટો આડફાયદો એ થયો કે બીજા કલાકારોને મળવાની અને સારા-નરસા અનુભવો મેળવવાની હિંમત અને ઉત્સાહ આવ્યાં. ખરા અર્થમાં એક દુનિયા જોવા મળી. મુગ્ધતાનો સવેળા મોક્ષ થવાથી આગળ જતાં ઘણા ઉધામા ન જાગ્યા અને પત્રકારત્વમાં આવતાં પહેલાં, અજાણતાથી, તેનું જુદા પ્રકારનું લેસન થયું.

આશા ભોસલેની મુલાકાતની તારીખ હતી 22-5-1990 અને બીજા દિવસે શ્યામ બેનેગલને ગ્રાન્ટ રોડ સ્ટેશન પાસે આવેલા ‘એવરેસ્ટ’ બિલ્ડિંગમાં તેમની ઓફિસમાં મળ્યા. મહાનતના ભાર વગરના બેનેગલે પણ કલાકેક બેસાડીને અમને અમારી મર્યાદિત સમજણ સાથે બરાબર સાચવ્યા. વાતો કરી. ટ્રાઇપોડ પર ‘ઓટો’ મોડમાં અમારી સાથે ફોટો પડાવ્યો. કાગળીયાંથી આચ્છાદિત ઓફિસમાં બે જ ખુરશી હતી, તો બે ખુરશીમાં અમારી સાથે ત્રીજા શ્યામ બેનેગલ પણ સાંકડમાંકડ જરાય કટાણું મોં કર્યા વિના ગોઠવાયા.

અંગત રીતે યાદગાર એવા આ પ્રસંગો આપવડાઇ તરીકે નહીં, પણ સામેનાં પાત્રોના નમૂનેદાર વ્યવહાર તરીકે હંમેશાં દિલમાં અંકાઇ ગયા છે. ત્યાર પછી બીજા ઘણા, મુખ્યત્વે જૂના કલાકારોને મળવાનું થયું. પત્રકાર બન્યા પછી પણ ઘણા ‘મોટા’ લોકોને મળવાનું થયું, પણ 19 વર્ષના એક સામાન્ય મહેમદાવાદી તરીકે 20 વર્ષ પહેલાં આશા ભોસલેને મળવાની જે થ્રીલ હતી, તેનું સ્થાન હંમેશાં વિશિષ્ટ અને ઊંચું રહ્યું છે.

Share

અમદાવાદમાં નેહરૂબ્રિજના નાકે ‘આ પોસ્ટમેન જેવા ભાઇ કોણ છે?’ એવો સવાલ જેમના પૂતળા માટે પૂછાતો રહ્યો છે, એ ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક એટલે ગુજરાતના ‘ચાચા’. મહાગુજરાત આંદોલનના નેતા. ‘જુવાન ડોસલા’ના ખિતાબ માટે પૂરેપૂરા લાયક. પાછા ગાંધીજી જેવા સાત્ત્વિક પણ નહીં. તાજ છાપ સિગરેટ પીએ ને થેલામાં ચણા રાખે અને ભૂક્કા કાઢી નાખવાની વાત કરે. પચાસ વર્ષની ઉજવણી નિમિત્તે એમની સાથે વાતચીત કરવા મળે તો?

એવો વિચાર ચાલુ હતો ત્યાં એવું લાગ્યું, જાણે સામે કોઇ આવીને બેઠું. જરા ઘ્યાનથી જોયું તો એ જ ટોપી ને એ જ થેલો...ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક. ગાંધીજી જેવા ગાંધીજી મુન્નાભાઇ પાસે જઇ શકતા હોય તો ઇન્દુલાલ કેમ ન આવે? એટલે ઝાઝો વિચાર કર્યા વિના વાતચીત શરૂ કરી દીધી.

સઃ ચાચા, તમે ક્યાંથી?

ઇ: તું મને ચાચા ન કહીશ. નેહરૂ જેવું લાગે છે. અને વાતો પછી. પહેલાં એક તાજ છાપ કાઢ. જરા ઘુમાડો કાઢીએ તો મઝા આવે.

સઃ ચાચા, યુ ટુ? તમને પણ ઘુમાડામાં મઝા આવવા લાગી?

ઇ: અલ્યા, હું તો સિગરેટના ઘુમાડાની વાત કરૂં છું- સ્વર્ણિમના નહીં.

સઃ એક મિનિટ, ચાચા. શું બોલ્યા? સ્વર્ણિમ?

ઇ: હા ભઇ, મારા અમદાવાદમાં ફરતો હતો ત્યાં ઠેકઠેકાણે પાટિયાં પર વાંચ્યું: સ્વર્ણિમ ગુજરાત.

(પછી થોડી વાર અટક્યા અને આગળ વઘ્યા)

ઇ: ગાંધીજી મૂરખ હતા...

સઃ ચાચા, સ્વર્ણિમ ગુજરાતની ઉજવણીમાં ગાંધીજી ક્યાં આવ્યા?

ઇ: સ્વર્ણિમની કોણ વાત કરે છે? હું કહું છું કે ગાંધીજીએ અંગ્રેજો સામે આટલી મોટી લડત ઉપાડી, તેના માટે થઇને હજારો લોકોએ લાઠીઓ ખાધી, આંદોલન કર્યાં, જેલ વેઠી. એને બદલે ગાંધીજીએ આખા ભારતમાં હોર્ડિંગ ચીતરાવી દીધાં હોત: ‘અંગ્રેજો ભારત છોડો’, ‘સ્વર્ણિમ ભારત, સ્વર્ણિમ સ્વરાજ્ય’, ‘ભારત અમારૂં, અમે ભારતના’- અને દરેક હોર્ડિંગ જોડે પોતાના જુદા જુદા ફોટા મૂકાવ્યા હોત...

સઃ તો શું? અંગ્રેજો એ પાટિયાં વાંચીને ભારત છોડી દેત?

ઇ: એવું મેં ક્યાં કહ્યું! મહત્ત્વ અંગ્રેજોએ ભારત છોડ્યું એનું છે? કે આપણે એમને ભારત છોડવાનું કહી દીઘું એનું? જરા વિચારી જો! એક હોર્ડિંગમાં ચરખા પર હાથ મૂકીને ઉભેલા ગાંધીજીનો ફોટો હોય, બીજામાં તેમણે ખભે ખેસ નાખ્યો હોય, ત્રીજામાં શાલ ઓઢી હોય, ચોથામાં કૂર્તો પહેર્યો હોય, તો કેવો વટ પડી જાય?

સઃ પણ એનાથી અંગ્રેજોને શો ફરક પડે?

ઇ: અંગ્રેજોને ફરક પડે કે ન પડે, પણ પ્રજા પર કેવી જોરદાર અસર પડે? પ્રજાને લાગે કે અંગ્રેજો તો ફાસફૂસ છે. અસલી હીરો તો આ જ છેઃ વીર હોર્ડિંગવાળો.

સઃ વાહ, ચાચા. તમારો ફિલમનો ટચ હજુ ગયો નથી. તમને આ સ્ટોરી કેવી રીતે સૂઝી?

ઇ: બસ, આ તને મળવા આવતી વખતે રસ્તામાં હોર્ડિંગ જોયાં એની પરથી. ચાલ, હવે વાતો બહુ થઇ. ચા પીએ. મારી પાસે દસ પૈસા છે. તારી પાસે કેટલા છે?

સઃ તમે એ બધી ચિંતા ન કરો. ગુજરાતમાં કોઇ પણ પીણાની વ્યવસ્થા થઇ જશે. તમે ચા કહો તો ચા ને....

ઇ: તું વાત આડા પાટે ચડાવે છે. ચા મંગાવ ને કામની વાત કર.

સઃ ઓકે, ચાચા. રવિશંકર મહારાજને મળવાનું થાય કદી?

ઇ: હમણાં જ મળ્યો હતો. હું ગયો ત્યારે એ કંઇક શોધતા હતા. મેં પૂછ્યું એટલે ખબર પડી કે એ ૧ મે, ૧૯૬૦ના દિવસે એમણે આપેલું પ્રવચન શોધતા હતા.

સઃ કેમ? એમને વળી પચાસ વર્ષ જૂના પ્રવચનનું શું કામ પડ્યું?

ઇ: મેં એ જ પૂછ્યું. એટલે મહારાજ કહે, બસ, આજે હાસ્યલેખ વાંચવાનું મન થયું. એમ કહીને જાતે જ હસી પડ્યા.

સઃ અને ચાચા, મોરારજીભાઇ?

ઇ: એ પણ મળે. હજુ કહેતા હોય કે હું ભાષાવાર પ્રાંતરચનાનો વિરોધી છું અને હજુ કહે છે કે ગોળીઓ છોડવામાં પોલીસે કોઇ ભૂલ કરી નહોતી. પછી મારે એમને વારવા પડે કે મોરારજીભાઇ, એ બધી જૂની વાતો થઇ. હવે તો ગુજરાતની પોલીસ એન્કાઉન્ટર કરતી થઇ ગઇ છે અને તેમને રક્ષણ આપનારા પણ એન્કાઉન્ટર વખતે કહેતા હોય છે કે ‘પોલીસે ગોળી છોડવામાં કોઇ બૂલ નથી કરી. બીજો વિકલ્પ ન રહેતાં પોલીસે ગોળી છોડી છે...’

સઃ મોરારજીભાઇને એન્કાઉન્ટર એટલે શું એનો ખ્યાલ આવે?

ઇ: હાસ્તો, રાજકારણમાં એમનું પોતાનું કેટલી બધી વાર થઇ ગયું! પંડિતજી દ્વારા, ઇન્દિરા દ્વારા...

સઃ ચાચા, તમે ધાર તૈયાર રાખી છે. હજુ ચૂંટણીમાં ઝંપલાવો તો વાંધો ન આવે.

ઇ: મને ખોટેખોટો ચડાવ નહીં. અત્યારે મને કોઇ ઓળખતું પણ નથી ને તું મત આપવાની વાત કરે છે?

સઃ તમને ખબર નથી, ચાચા. સ્વર્ણિમ જયંતિમાં અમદાવાદમાં તમારા બાવલાની પછવાડે મુખ્ય મંત્રીનાં એટલાં બધાં હોર્ડિંગ છે કે જતાં-આવતાં લોકોની નજર એ હોર્ડિંગ તરફ જાય જ- અને હોર્ડિંગ તરફ જુએ એટલે તમારૂં પૂતળું પણ જુએ અને બધા હોર્ડિંગ માં ભલે સાહેબના ફોટા હોય, એકાદ હોર્ડિંગ માં તમારો ફોટો પણ છે.

ઇ: ધન્ય ભાગ્ય મારાં કે મને યાદ કર્યો ને હોર્ડિંગ ચડાવ્યો. પણ મને એવા કોઇ ધખારા નથી. મને કેમેરાનો ને ફિલમનો શોખ હતો ત્યારે હું અસલી ફિલમલાઇનમાં જઇ આવ્યો છું ને પિક્ચરો ઉતારી આવ્યો છું. પોતાનો ચહેરો જોવાનો બહુ શોખ હોય એમણે નેતાગીરીને બદલે ફિલમમાં એક્ટિંગ ચાલુ કરવી જોઇએ. એનાથી ફિલ્મલાઇનને પણ ફાયદો થાય.

સઃ ચાચા, આ બધા નવા જમાનાના તકાદા છે. તમે ના સમજો. લોકોને નેતા તરીકે હવે કોઇ બગલથેલાવાળો માણસ ન ચાલે.

ઇ: તો? નાણાંકોથળીવાળો જ ચાલે?

સઃ હવે ગુજરાતમાં નેતા બનવું હોય તો ડીઝાઇનબંધ કપડાં પહેરવાં પડે ને આગળપાછળ અંગરક્ષકો રાખવા પડે. તમારા જેવાનું કામ નહીં. તમે ચણા ખાવ, તાજ છાપ સિગરેટ પીઓ ને ઘુમાડા ઉડાડો. રાજ ચલાવવું એટલું સહેલું નથી.

(આ સંવાદો સાથે જ ઘ્યાનથી જોયું તો સામેથી ઇન્દુલાલ ગાયબ હતા અને જમીન પર થોડા ચણા અને તાજ છાપ સિગરેટની રાખ વેરાયેલી હતી.)

Share

સરાઇ અને દિંગ પાકિસ્તાન બાજુ આવેલાં હતાં, પણ તેમને જોડતી સડક ભારતમાં ત્રણેક કિલોમીટર અંદરથી પસાર થાય એ રીતે બાંધવામાં આવી હતી. ત્યાંથી પસાર થતા ભારતીય જવાનોને પાકિસ્તાની જવાનોએ આંતર્યા અને ‘ચોરી પર શિરજોરી’ની અદાથી તેમની પર ધૂસણખોરીનો આક્ષેપ કર્યો. આટલેથી અટકી જવાને બદલે, પાકિસ્તાને કંજરકોટની ચોકી પર કબજો જમાવવાનું નક્કી કર્યું. પાકિસ્તાની સુરક્ષા દળોની હિલચાલના જવાબમાં ભારતના જવાનોએ કંજરકોટથી દસેક કિલોમીટર દૂર આવેલા વીગોકોટમાં ચોકી સ્થાપી અને દીંગમાં પાકિસ્તાની મોરચાબંધીના જવાબરૂપે સરદાર પોસ્ટમાં સીમા સુરક્ષા દળની ટુકડીઓ મોકલી આપી.

Share

ગુજરાતની સ્થાપનાને આજે પચાસ વર્ષ પૂરાં થયાં. ભૌગોલિક સરહદો વગરના એક સાંસ્કૃતિક એકમ તરીકે ગુજરાતનો ખ્યાલ બહુ જૂનો છે. ‘જય જય ગરવી ગુજરાત’ ‘જ્યાં જ્યાં વસે એક ગુજરાતી, ત્યાં ત્યાં સદાકાળ ગુજરાત’ જેવાં ગુજરાત વિશેનાં અનેક પ્રશસ્તિકાવ્યો રચાયાં, ત્યારે નકશામાં એક પ્રાંત તરીકે ગુજરાતનું અસ્તિત્ત્વ ન હતું. કનૈયાલાલ મુનશી જેવા ગુજરાતનાં-ગુજરાતની અસ્મિતાનાં સ્વપ્ન સેવનારા ગુજરાતને ‘એક સાંસ્કારિક વ્યક્તિ’ કે ‘એક ભાવના’ તરીકે ઓળખાવતા હતા. ભૌગોલિક રીતે જેની ચોક્કસ વ્યાખ્યા બાંધવાનું અઘરૂં હતું એવા ગુજરાતની ટૂંકી વ્યાખ્યા હતીઃ ગુજરાતી ભાષા બોલનારા લોકોનો પ્રદેશ. આ જ વ્યાખ્યા ૧૯૫૦ના દાયકામાં મહાગુજરાત આંદોલન વખતે લાગુ પડી.

ભારતની આઝાદીની ચળવળમાં દેખીતી રીતે રાષ્ટ્રિય કોંગ્રેસનો મોટો ફાળો હતો. કોંગ્રેસ કેવળ રાજકીય નહીં, સામાજિક સંસ્થા પણ હતી. તેના વ્યાપ અને કામગીરીને કારણે, આઝાદી મળી તેના એક-બે દાયકા સુધી કોંગ્રેસ ભારતનો નૈસર્ગિક શાસકપક્ષ બની રહ્યો. તેની પાછળ એવો સામાન્ય તર્ક કામ કરતો હતો કે ‘કોંગ્રેસે આઝાદી અપાવી છે, એટલે રાજ એનું જ હોય ને!’ આઝાદી પહેલાં પણ શાસનનો થોડો અનુભવ અને તેના નેતાઓની દેશવ્યાપી પહોંચને લીધે રાષ્ટ્રિય સ્તરે કોંગ્રેસનાં મૂળીયાં લોકમાનસમાં મજબૂત રીતે સ્થાપિત થઇ ગયાં. પરંતુ મહાગુજરાત આંદોલન સુધીમાં પરિસ્થિતિ બદલાઇ ચૂકી હતી.

દ્વિભાષી મુંબઇ રાજ્યમાંથી અલગ ગુજરાતીભાષી રાજ્યની માગણી મૂકાવા લાગી, ત્યારે કેન્દ્રમાં અને રાજ્યમાં કોંગ્રેસનું શાસન હતું. એક તબક્કે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોએ ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર અને મુંબઇ એમ ત્રણ અલગ રાજ્યો રચવાનું જાહેર કરી દીઘું હતું. મુંબઇને અલગ રાખવા પાછળનો ખ્યાલ એવો હતો કે ત્યાં ગુજરાતી-મરાઠી બન્ને ભાષાઓનું સરખું ચલણ હતું અને મિજાજે મુંબઇ કોસ્મોપોલિટન (પચરંગી) હતું. પણ મરાઠીભાષીઓ મુંબઇ વિનાનું મહારાષ્ટ્ર સ્વીકારવા તૈયાર ન હતા. તેમના દબાણ સામે કેન્દ્ર સરકારે અને તેની ઇચ્છાથી રાજ્ય સરકારે નમતું જોખીને દ્વિભાષી રાજ્યની જાહેરાત કરી. એટલે અલગ ગુજરાતના અસ્તિત્ત્વ પર કામચલાઉ પૂર્ણવિરામ મૂકાઇ ગયું. ત્યાર પછી થયેલા અલગ ગુજરાત માટેના સંઘર્ષમાં રાજ્ય અને કેન્દ્રની કોંગ્રેસી સરકારો મુખ્યત્વે સામા પક્ષે રહી.

આઝાદીના એક જ દાયકા પછી, મહાગુજરાત આંદોલન કોંગ્રેસવિરોધી બની ચૂક્યું હતું. તેના નાયક ઈંદુલાલ યાજ્ઞિક ભૂતકાળમાં સરદાર પટેલ જેવા મહારથી સામે ટક્કર લઇ ચૂક્યા હતા અને કોંગ્રેસના ટીકાકાર તરીકેની તેમની મજબૂત છાપ હતી. એ બધાં પરિબળોની ઉપરવટ જઇને, ૧૯૫૭ની ચૂંટણીમાં કોંગ્રેસની જ જીત થઇ. છતાં, મહાગુજરાત આંદોલન વખતની ભૂમિકાને કારણે લોકમાનસમાં અને જાહેરજીવનમાં કોંગ્રેસવિરોધી લાગણીને ઠીક ઠીક સ્થાન મળ્યું. તેનો મનોવૈજ્ઞાનિક લાભ વિપક્ષોને અને વર્ષોથી ગુજરાતમાં ચાલતા ભાજપના શાસનને કેટલો મળ્યો, એ અભ્યાસનો વિષય છે. પરંતુ મહાગુજરાત આંદોલનના પરિણામે ગુજરાતના કેટલાક હિસ્સામાં પ્રજામાનસ અને કોંગ્રેસી નેતાઓ વચ્ચે કચવાટની લાગણી અવશ્ય ઉભી થઇ. પેઢીઓ બદલાવાની સાથે એ કચવાટનાં કારણ બદલાયાં, પણ તેનાં મૂળ શોધવા નીકળીએ તો એ મહાગુજરાતના આંદોલનમાંથી મળી આવે ખરાં.

ગુજરાતને પચાસ વર્ષ પૂરાં થાય એ નિમિત્તે રાજ્યસ્તરે ઉજવણી થાય એ સ્વાભાવિક છે, પણ ઉત્સવની સાથોસાથ એ પણ સમજવું પડે કે ગુજરાતનાં પચાસ વર્ષ પૂરાં થવાં એ કોઇ સિદ્ધિ નથી- ફક્ત કાળચક્રની ગતિનું એક સ્ટેશન છે. હા, ગુજરાત પડ્યું ત્યારે મહારાષ્ટ્રથી અલગ રહીને તે પોતાનું અસ્તિત્ત્વ કેવી રીતે ટકાવી શકશે એ પ્રકારની ચિંતાઓ થતી હતી. મોરારજી દેસાઇ જેવા નેતાને ગુજરાત આર્થિક રીતે અલગ રાજ્ય તરીકે ટકી શકશે કે કેમ, એ વિશે પ્રશ્નો હતા. પરંતુ ગુજરાતના આરંભકાળના નેતાઓએ રાજ્યની આર્થિક ઉન્નતિ સાધીને તેનું અલગ અસ્તિત્ત્વ સાર્થક સિદ્ધ કરી બતાવ્યું. ‘કમાય ગુજરાત ને લઇ જાય મહારાષ્ટ્ર’ એવો જૂનો કચવાટ દૂર થયો (અથવા ‘કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ગુજરાતને થતા અન્યાય’ના નવા સ્વરૂપે ચાલુ થયો). લગભગ ત્યારથી જ ગુજરાતના અસ્તિત્ત્વ સામેની રહીસહી શંકાઓ નાબૂદ થઇ ચૂકી હતી. એટલે ભારતના એક આગળપડતા રાજ્ય તરીકે ગુજરાતના અસ્તિત્ત્વને પચાસ પૂરાં થાય કે સો, તેમાં વહેતા સમય સિવાય ભાગ્યે જ કોઇએ જશ લેવાનો હોય.

ગુજરાતનું અસ્તિત્ત્વ વર્ષો પહેલાં સિદ્ધ થઇ ગયા પછી વર્ષગાંઠો જેવા પ્રસંગે વિચારવાનું એટલું જ હોય કે ગુજરાતમાં શું છે અને શું ખૂટે છે? રવિશંકર મહારાજ જેવા સેવા અને સાદગીનાં ગાંધીમૂલ્યો આત્મસાત્ કરનારા અને ગુજરાતે જેમને ભૂલાવી દીધા છે એવા નેતાએ ગુજરાત રાજ્યના ઉદ્ઘાટનનું પ્રવચન કર્યું હતું. એ રીતે શરૂ થયેલા રાજ્યની પચાસમી વર્ષગાંઠ ઉજવવા માટે કરોડો રૂપિયાનો ઘુમાડો થાય ને એમાં પ્રજાને કશો વાંધો ન પડે તો ઘુમાડો કરનારાના રૂપિયા વસૂલ છે! બાકી, વનપ્રવેશના આ વળાંકે ગુજરાતને શું જોઇએ છે અને શાની જરૂર નથી, એ વિચારવાનું કામ ફક્ત નેતાઓ પર છોડવા જેવું નથી. એ દિશામાં શરૂઆત તરીકે થોડી કસરત.

જોઇએ છેઃ ગુજરાતી ભાષાની સારી નિશાળો

એ ભૂલી જવાય છે કે જે લાક્ષણિકતા, જે ધરી પર અલગ રાજ્યની રચના થઇ, તે રાજકીય નહીં પણ ભાષાની ધરી હતી. ‘ગુજરાતી બોલનારા લોકોના પ્રદેશં’ તરીકે અસ્તિત્ત્વમાં આવેલા રાજ્યમાં શરૂઆતમાં અંગ્રેજીના ભોગે ગુજરાતી અને પાછલાં વર્ષોમાં ગુજરાતીના ભોગે અંગ્રેજીનો જુલમ ચાલ્યો. અત્યારની સ્થિતિ એવી છે કે મોટા ભાગના વાલીઓ પાસે તેમનાં સંતાનોને ભણાવવા માટે બે જ વિકલ્પો છેઃ સસ્તી અને ખરાબ ગુજરાતી નિશાળ, મોંઘી અને ખરાબ અંગ્રેજી નિશાળ. વાલીઓની દેખીતી પસંદગી મોંઘી અને ખરાબ અંગ્રેજી નિશાળની હોય છે. (સારી અંગ્રેજી નિશાળોની ટકાવારી બહુ ઓછી છે અને એવી નિશાળો સમાજના ઉપલા વર્ગ સિવાય બીજાને પોસાતી નથી.) ખરાબ અંગ્રેજી નિશાળમાં બાળકને મૂકવા પાછળનો તર્ક એટલો જ હોય છે કે બીજું કંઇ નહીં, તો તેનું અંગ્રેજી તો સુધરશે. અંગ્રેજી સુધરે કે ન સુધરે, અંગ્રેજીની બીક દૂર થાય તો પણ તેમને રૂપિયા વસૂલ લાગે છે.

આ સંજોગોમાં સરકારી ગુજરાતી નિશાળોનો જીર્ણોદ્ધાર કરીને તેમને આઘુનિક બનાવવાનું કામ બહુ મોટું અને તાકીદનું છે. આ પડકાર એટલો મોટો છે કે સરકારના ગંજાવર તંત્ર સિવાય અને શિક્ષણના નિષ્ણાતોની આંતર્દૃષ્ટિ સિવાય તેમાં કશું ઉકાળી શકાય નહીં. સમય સરી રહ્યો છે. ટૂંક સમયમાં આ દિશામાં કોઇ નક્કર કામગીરી નહીં થાય, તો ગુજરાતી માઘ્યમ અને ઈંગ્લિશ મિડીયમમાં ભણનારા વચ્ચેની ખાઇ શૈક્ષણિક ક્ષેત્રે જ નહીં, સામાજિક ક્ષેત્રે પણ ભારે ખાઇ સર્જશે, જેની શરૂઆત થઇ ચૂકી છે.

જરૂર નથીઃ શોપિંગ સેન્ટર જેવી, માત્ર ટંકશાળ પાડવા માટે ઉભી થઇ હોય એવી, અધકચરી અને અપૂરતી સુવિધા ધરાવતી (મુખ્યત્વે ઇંગ્લીશ મિડીયમ) સ્કૂલોની.

જોઇએ છેઃ આદિવાસીઓના હક

ગુજરાતના આદિવાસી વિસ્તારોમાં ગાંધીવાદી અને સેવાકીય સંસ્થાઓથી માંડીને ખ્રિસ્તી મિશનરી સંસ્થાઓ ગુજરાતના અસ્તિત્ત્વ પહેલાંની સક્રિય છે. પરંતુ તેમની પ્રવૃત્તિ ‘આદિવાસીકલ્યાણ’ પર કેન્દ્રિત છે. તેમાં આદિવાસીઓના હકની લડાઇને બહુ સ્થાન હોતું નથી. આદિવાસીઓના હક માટે સંઘર્ષમાં ઉતર્યા વિના, તેમને મુખ્ય પ્રવાહમાં ભેળવવાના પ્રયાસ સૌ પોતપોતાની સમજણ પ્રમાણે કરે છે. સ્વાભાવિક છે કે તેનાં ધાર્યાં અને સંતોષકારક પરિણામ મળતાં નથી. કોઇ આદિવાસીઓને ‘હિંદુ’ બનાવીને સાર્થકતા અનુભવે છે, તો કોઇ ‘ખ્રિસ્તી’ બનાવીને. બીજી તરફ, આદિવાસીઓના હક પર સરકારનો પંજો સતત વિસ્તરતો રહ્યો છે. તેને કારણે આદિવાસીઓ માટે જંગલ અને જમીનની માલિકીની સમસ્યાઓ સર્જાઇ છે. સરકારો આદિવાસીઓ સાથે દિલચોરીથી પેશ આવે છે અને તેમને ગંભીરતાથી લેતી નથી અને સ્થિતિ ગંભીર જણાય ત્યારે આડેધડ નક્સલવાદના આરોપો કરીને પલીતા ચાંપે છે. ગુજરાતના આદિવાસીઓમાં હજુ સુધી નક્સલવાદનો પગપેસારો થયો નથી, એવો એ વિસ્તારોમાં કામ કરનારા લોકોનો અનુભવ છે. પરંતુ સરકાર હકની વાત કરનારા નિર્દોષ કાર્યકરોને ‘નક્સલવાદી’ તરીકે ખપાવીને તેમની ધરપકડો કરે, તો તે આડકતરી રીતે નક્સલવાદને આમંત્રણ આપવા બરાબર થશે. નક્સલવાદનાં ધસમસતાં પાણી શાંતિને વેરવિખેર કરી નાખે તે પહેલાં સાફ દાનતથી સંવાદની પાળ બાંધવાનું રાજ્ય સરકારનું કામછે.

જરૂર નથીઃ આદિવાસીઓના અસંતોષથી ફૂલતાફાલતા નક્સલવાદની.

જોઇએ છેઃ અસ્પૃશ્યતાનિવારણ

ગાંધીજીના પ્રભાવ હેઠળ ગુજરાતમાં ઠક્કરબાપા, મામાસાહેબ ફડકે, પરીક્ષિતલાલ મજમુદાર જેવા નેતાઓએ નિષ્ઠાવાન રીતે અસ્પૃશ્યતા દૂર કરવાના પ્રયાસ કર્યા. છતાં સદીઓ જૂની માનસિકતા સામેની લડાઇમાં એમ જીત મળે? ઉલટું, એ દિશામાં કામ બંધ થાય ત્યારે ઢાળ પર ધક્કો મારીને ચડાવેલા વાહનની જેમ, એક ડગલું આગળ વધેલી લડત બે ડગલાં પાછળ આવીને ઉભી રહી જાય.

‘અસ્પૃશ્યતાનિવારણ’ વાંચીને ઘણાને થશે, ‘એ તો ક્યારનું થઇ ગયું. ખૂણેખાંચરે કદાચ હોય તો હોય. ને એ પણ સમય જતાં નીકળી જશે.’ અસ્પૃશ્યતાનિવારણ સામેનો સૌથી મોટો પડકાર જ આ છેઃ અત્યારે તેના અસ્તિત્ત્વનો સ્વીકાર કરતાં સૌ ખચકાય છે અથવા પોતાની આજુબાજુ કે પોતાના જ મનમાં તેનું અસ્તિત્ત્વ જોવાની ક્ષમતા લોકોએ ગુમાવી દીધી છે. એટલે જ મહાગુજરાતના જમાનાની ડીઝાઇન ધરાવતી ઠેલણગાડી ઠેલતા કે ગટરમાં ઉતરતા સફાઇ કામદારોને જોયા પછી પણ અસ્પૃશ્યતાની વાત નીકળે ત્યારે ‘એ તો હવે ક્યાં રહી છે?’ એવા ભોળા ઉદગાર નીકળી જાય છે.

જરૂર નથીઃ અસ્પૃશ્યતાનો અસ્વીકાર કરતા જૂઠા સરકારની અહેવાલોની.

આ તો યાદીની શરૂઆત છે. તેમાં સૌ પોતપોતાના દૃષ્ટિકોણથી વઘુ મુદ્દા ઉમેરી શકે છે. કોઇ પણ સમસ્યાને ઉકેલવા માટે તેનો સ્વીકાર કરવો એ પહેલું પગથીયું છે. પચાસ વર્ષના મુકામે એવાં પગથીયાં ચડવાની ક્ષમતા શાસકો અને શાસિતો સૌમાં કેળવાય, એ જ શુભેચ્છા.

Share

જે જમાનામાં કમ્પ્યુટર વિશે ફક્ત સાંભળવા મળતું હતું અને કમ્પ્યુટર પર ગુજરાતી લખી શકાય એવું તો સાંભળ્યું પણ ન હતું, ત્યારે મધુ રાય તેમના મેક પર ગુજરાતીમાં તેમની સર્જકતા વહાવતા હતા. તેમના 'ઇસવી સન પૂર્વે'ના ગુજરાતી ફોન્ટનો એક નમૂનો અમારી પાસે વિશિષ્ટ રીતે- એક પત્ર સ્વરૂપે- સચવાયેલો પડ્યો છે. અમે એમને વાચક તરીકે લખેલા પત્રનો તેમણે પ્રેમથી જવાબ આપ્યો હતો. તેમના જવાબ જેટલો જ રોમાંચ એરોગ્રામ પર સફાઇથી પ્રિન્ટ થયેલા ગુજરાતી કમ્પ્યુટરી અક્ષરોને જોઇને થયો હતો.

'હજુ હમણાંનો' લાગતો એ પત્ર સ્કેન કરવા માટે કાઢ્યો ત્યારે ખબર પડી કે એ વાતને 21 વર્ષ થયાં.

Share

ક્યાં ઉત્તર પ્રદેશના મુખ્ય મંત્રી. બહુજન સમાજ પક્ષનાં સર્વેસર્વા, ‘બહેનજી’ માયાવતી અને ક્યાં ક્રિકેટની ‘પેજ-૩’ આવૃત્તિ જેવી ઇન્ડિયન પ્રિમિયર લીગ (આઇપીએલ)ના કમિશનર લલિત મોદી?

બન્નેનાં નામ એકસાથે લેવાં પડે એવું દેખીતું કોઇ કારણ ઉભું થયું નથી. માયાવતીને હજુ સુધી ક્રિકેટથી અળગાં રહ્યાં છે. (કાલની ખબર નથી) અને લલિત મોદીને દલિત રાજનીતિ સાથે લેવાદેવા નથી. આ બન્ને પાત્રોને ‘વિવાદાસ્પદ’ કહી શકાય, પણ એટલું પૂરતું નથી. વિવાદાસ્પદ તો સાનિયા મિર્ઝા પણ છે ને સુનંદા પુષ્કર પણ છે. એમ તો શરદ પવાર અને શશિ થરૂર પણ ક્યાં ઓછા ગવાયેલા છે? છતાં, માયાવતી અને લલિત મોદીની વાત જુદી છે.

સાવ જુદા સામાજિક-આર્થિક વાતાવરણમાંથી આવતાં માયાવતી અને લલિત મોદી ‘ઝુકતી હૈ દુનિયા, ઝુકાનેવાલા ચાહિયે’ એ સૂત્રમાં પાકો વિશ્વાસ ધરાવે છે. દુનિયાને ઝુકાવવા ઉપરાંત, પોલા નિયમો-પોલી સીસ્ટમને પોતાની તરફેણમાં વાળવામાં પણ તે માહેર છે. તેમની આ ખાસિયતને સીસ્ટમની નબળાઇનો ગેરલાભ લેવાની આવડત કહો કે બેશરમી-નફ્ફટાઇની હદ, તેમની આ પ્રકારની હરકતોમાંથી એક જ સંદેશો ઝમે છેઃ ‘અમે જે કરવું હતું તે કરી દીઘું. તમારામાં તાકાત હોય તો એને પડકારીને અમને ગુનેગાર સાબીત કરી બતાવો- અને એ ન કરી શકો તો દાંત ભીંસીને-મુઠ્ઠીઓ વાળીને અમારી બેશરમ સફળતાને પચાવતાં શીખી જાવ.’

માયાવતી અને લલિત મોદી નમ્રતાનો દંભ કરતાં નથી. તેમને મહાત્મા તો ઠીક, સેવક કહેવડાવાના પણ અભરખા નથી. પોતાના સ્વાર્થ અને હિત માટે, આખી સૃષ્ટિ પોતાની આસપાસ ફરતી રહેવી જોઇએ, એવી તેમની સ્પષ્ટ માન્યતા છે. પોતાની મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ વિશે તેમના મનમાં ક્ષોભ-સંકોચ નહીં, પણ ગૌરવ-અભિમાન છે. એટલે જ, સામાન્ય માણસ તો ઠીક, મોટા નેતાઓ કલ્પી ન શકે એ હદે તે જાય છે- અને તે પણ છડેચોક, ખુલ્લેઆમ, ‘તમારાથી થાય તે કરી લો’ના તુચ્છકાર વેરતા પડકાર સાથે.

તેમની વાત કે વૃત્તિમાં ‘એવા રે અમે એવા’નો એકરાર કે શરણાગતિનો ભાવ નથી. તેમની ઘુ્રવપંક્તિ છેઃ ‘એવા રે અમે એવા, થવું’તું અમારે જેવા’. તેમાં સફળતાનું ગુમાન છલકે છે અને ‘આટલા ધમપછાડા કરીને તમે અમારૂં શું ઉખાડી લીઘું?’નું અભિમાન પણ ખરૂં જ.

ન પહેલાં, ન એકલાં

લલિત મોદી અને માયાવતી વિશે વિચારવાલાયક સવાલ એ હોવો જોઇએ કે ‘એ લોકો લાગે છે એટલાં ખરાબ હોય, તો એમને કંઇ થતું કેમ નથી? કોઇ એમનું કંઇ બગાડી શકતું કેમ નથી?’

‘ઇકોનોમિક એન્ડ પોલિટિકલ વીકલી’ (૧૦ એપ્રિલ, ૨૦૧૦)ના અંકમાં આનંદ તેલતુંબડેએ માયાવતીના સંદર્ભે આ સવાલનો જવાબ આપતાં લખ્યું છે કે માયાવતીની ભલે પારાવાર ટીકા થતી હોય, પણ તેમણે કશું નવું કર્યું નથી.

માયાવતીનાં જે ‘પરાક્રમો’થી પ્રસાર માઘ્યમો અને દેશની સરેરાશ મઘ્યમ વર્ગીય જનતા ઉકળી ઉઠે છે, એ બઘું તેમની પહેલાંના અનેક નેતાઓ કરી ચૂક્યા છે. માયાવતીનો વઘુ મોટો ‘ગુનો’ એ છે કે બાકીના લોકોએ જે ઢાંકપિછોડા સાથે, સેવાનો દંભ રાખીને ઠાવકા મોઢે કર્યું, તે માયાવતી એકદમ ઝાકઝમાળ સાથે, ઉઘાડેછોગ અને રતીભાર શરમસંકોચ વિના, બલ્કે ઓળખના રાજકારણના ભાગરૂપે કરી રહ્યાં છે. એ સારૂં કે સાચું નથી. પણ તેનાથી જાહેર જીવનમાં નૈતિકતા ખાડે ગઇ હોવાને અહેસાસ તીવ્રતમ રીતે થાય છે. તેનાથી ભ્રષ્ટાચાર અને અનૈતિકતા સાથે સમાધાન સાધી ચૂકેલા લોકો પણ અકળાઇ ઉઠે છે અને વિચારે છે કે ‘આવું થોડું ચાલે?’ (નૈતિકતા જેવા લપસણા મુદ્દે બીજા નેતાઓની સરખામણીમાં માયાવતીની ટીકા વધારે પડતી થાય, એનું એક કારણ માયાવતીનું દલિત કુળ પણ છે.)

માયાવતીનો બચાવ કરવાની વાત નથી. તેમની બેસુમાર સંપત્તિ, ડો.આંબેડકર અને કાંશીરામના વિચારોને બદલે તેમનાં પૂતળાં, તેમના નામના બગીચા અને સ્મારકો પાછળ થતું કરોડો રૂપિયાનું આંધણ, તેમના મુખ્ય મંત્રી બન્યા પછી પણ દલિતોની ‘ઠેરના ઠેર’ જેવી દશા- આ બઘું અસહ્ય લાગે એવું છે. પણ તેમાંની એકેય બાબતમાં માયાવતી પહેલાં કે એકલાં નથી. તેમની લાક્ષણિકતા એ છે કે બીજા નેતાઓ ને પક્ષો બહારથી શાણપણ ઝાડીને, ખાનગી રાહે અનૈતિકતા આચરે છે, જ્યારે માયાવતી સરેઆમ પોતાનો વહીવટ ચલાવે છે- અને રાજકારણમાં શું ચાલે છે એ વિશે કોઇ જરાસરખા પણ ભ્રમમાં હોય, તો એ ભ્રમ દૂર કરી નાખે છે.

જેમ કે, ફાડી ખાવા માટે તૈયાર બેઠેલા ન્યૂઝચેનલોના સમાચારભૂખ્યા કેમેરા સામે માયાવતી બિનધાસ્ત દસ-પંદર કરોડ રૂપિયાની ચલણી નોટોનો હાર સ્વીકારે છે ને પહેરે છે. તેમની આ વર્તણૂંકની આકરી ટીકા થાય, તો પણ બીજા દિવસે માયાવતી ચલણી નોટોનો બીજો (થોડી ઓછી રકમનો) હાર સ્વીકારે છે. જાણે કહેતાં હોય,‘તમારી ટીકા મેરી જૂતીસે. આ ફરી ચલણી નોટોનો હાર પહેર્યો. જાવ, થાય તે કરી લો.’

ક્રિકેટના વહીવટમાં લલિત મોદીનું વલણ પણ આ જ પ્રકારનું છે. બીસીસીઆઇ તરીકે ઓળખાતા ભારતીય ક્રિકેટ બોર્ડના એક સમયના સર્વસત્તાધીશ જગમોહન દાલમિયા સાથે લલિત મોદીને વાંકું પડ્યું, ત્યારે ભારતીય ક્રિકેટને ‘નવો વળાંક’ આપવાનું નક્કી કર્યું. આઇપીએલ થકી તેમણે પોતાના વિચારને સાકાર કર્યો અને અઢળક કમાણી કરીને પોતાના આઇડીયાને વાજબી સાબીત કરી બતાવ્યો.

દુન્યવી ધારાધોરણ પ્રમાણે વાજબી એટલે સફળ અને સફળ એટલે પૈસાદાર. ક્રિકેટની રમત માટે ‘અબ્રહ્મણ્યમ્’ કહેવાય એવું ઘણું બઘું (ચિયરગર્લ્સથી માંડીને શરાબ-શબાબની મહેફિલો) લલિત મોદીએ સફળતાના સિક્કાથી ‘એ તો આમ જ હોય’ એ રીતે ખપાવી દીઘું. તેમની સરખામણીમાં કેરી પેકર તો ક્રિકેટજગતના સંત લાગે.

ફળદ્રુપ દિમાગ ધરાવતા ઉદ્યોગપતિ લલિત મોદીએ ક્રિકેટ સાથે ગ્લેમરનું એવું કાતિલ મિશ્રણ કર્યું કે તેના નશામાં સૌ ભાન અને પ્રમાણભાન ભૂલી ગયા. એક ઉદાહરણ તરીકે આઇપીએલ સ્પર્ધા દરમિયાન ખેલાડીઓના રોજિંદા કાર્યક્રમની ઝલક જોઇે. અખબારી અહેવાલ પ્રમાણે, વીસ ઓવરની મેચ રમ્યા પછી ખેલાડીઓ હોટેલ પર જઇને ફ્રેશ થઇને રોજ રાત્રે યોજાતી પાર્ટીમાં જોડાય છે. એ પાર્ટીમાં દસ મિનીટનો ફેશન શો હોય છે. ટીમના માલેતુજાર માલિકો, એમનાં મહેમાનો, ચીયરલીડરો, ફેશન શો નિમિત્તે આવતી યુવતીઓ, મોંઘીદાટ ટિકીટ ખર્ચીને પાર્ટીમાં હાજર રહેવા ઇચ્છતા લોકો- આ બધો શંભુમેળો ઘણી વાર મેચ કરતાં પણ વધારે કલાક પાર્ટીમાં મહાલે છે. સવારે ખેલાડીઓ (મેચમાંથી નહીં, પાર્ટીમાંથી) થાક્યાપાક્યા સૂઇ જાય છે, બપોર પડતાં ઉઠે છે ને નાહીપરવારીને મેચ રમવા થાય છે. મેચ પૂરી થાય એટલે વઘુ એક પાર્ટી.

એક જાહેર કાર્યક્રમના ભાગરૂપે રોજ આ જાતની મહેફિલો થાય, લાખો રૂપિયાનો દારૂ વહેતો હોય, ગ્લેમરની છોળો ઉડતી હોય અને તેના સમાચાર-તસવીરોની સાથે અખબારમાં કોઇક ગેસ્ટહાઉસ પર દરોડા પાડીને છોકરીઓની ધરપકડ કર્યાના સચિત્ર સમાચાર વાંચવા મળે, ત્યારે કેવી વિચિત્ર લાગણી થાય?

આખી આઇપીએલ દરમિયાન લલિત મોદી વરરાજા બનીને મહાલે છે. આઇપીએલ કમિશનર જેવો હોદ્દો ધરાવતા લલિત મોદી માયાવતીની જેમ કોઇથી ડરતા કે દબાતા નથી. ઉદ્યોગપતિ પરિવારના અને અમેરિકા ભણી ચૂકેલા (અહેવાલો પ્રમાણે ત્યાં પોલીસના ચક્કરમાં ફસાઇ ચૂકેલા) મોદીની છટા આંતરરાષ્ટ્રિય છે. ‘આઇ ડોન્ટ કેર’ - એ તેમની બોડી લેંગ્વેજમાંથી ઝરતો સ્થાયી ભાવ છે.

માયાવતી હોય કે લલિત મોદી, તેમનો આ ભાવ પોસાય છે કેવી રીતે? અને આ લોકો પોતે સમસ્યારૂપ છે કે સમસ્યાનાં સૌથી દેખીતાં પ્રતીક છે?

માયાવતી ઠેકઠેકાણે ડો.આંબેડકર અને કાંશીરામનાં સ્મારકો ને પૂતળાં પાછળ ઘૂમ રૂપિયા ખર્ચે છે. તેની આકરી - અને વાજબી- ટીકા થાય છે, પણ એ ટીકા કોણ કરે છે તે મહત્ત્વનું છે. માયાવતીને પોતાની આશા માનતા દલિતો કે દલિતોની સમાનતા ઝંખતા લોકો આ મુદ્દે માયાવતીની ટીકા કરે એ વાજબી છે. પરંતુ સરકારી રસ્તા, સરકારી મકાનો, સરકારી યોજનાઓ પર જ્યાં ને ત્યાં નેહરૂ-ગાંધી પરિવારનાં નામ લગાડી દેનાર કોંગ્રેસના મોઢેથી આ મુદ્દે માયાવતીની ટીકા શોભતી નથી.

માયાવતીને ‘દૌલતકી બેટી’ કહેવામાં અતિશયોક્તિ નથી. થોડાં વર્ષોમાં એમની પાસે કરોડો રૂપિયાની સંપત્તિ આવી ગઇ છે. ગયા વર્ષે તેમણે રૂ.૨૧ કરોડ જેટલો ઇન્કમટેક્સ પણ ભર્યો હતો. સોગંદનામાં ગમે તે કહે, પણ સોનિયા ગાંધી પાસે માયાવતી કરતાં ઓછા રૂપિયા હોય એ વાત કોઇ પણ સાધારણ બુદ્ધિવાળો માણસ માનશે ? અને માયાવતીની જેમ ઉઘાડેછોગ નહીં તો ખાનગી રાહે, ભ્રષ્ટાચાર કરવામાં કયો રાજકીય પક્ષ પાછો પડે એમ છે?

કહેવાનો મતલબ એ નથી કે બીજા ભ્રષ્ટાચારી હોય, એટલે માયાવતીને ભ્રષ્ટાચાર કરવાનું લાયસન્સ મળી જાય છે. મુદ્દો એ છે કે બધા ભ્રષ્ટાચાર કરતા હોય, ત્યારે માયાવતી સામે પગલાં કોણ લે? ને કયા મોઢે લે? બૂમબરાડા તો ધંધામાં રહેવા માટે કરવા પડે અને ધારો કે પગલાં લેવાય તો પણ તેનો આશય ભ્રષ્ટાચારનાબૂદીનો નહીં, રાજકીય હિસાબકિતાબનો જ હોય.

એવું જ લલિત મોદીની આઇપીએલ માટે કહી શકાય. ટીમની માલિકીના મુદ્દે થયેલી તકરારો પછી અચાનક બીસીસીઆઇ જાગ્યું છે. ઇન્કમટેક્સ વિભાગે દરોડા પાડ્યા છે, પણ સવાલ એ થાય કે અત્યાર લગી આ લોકો શું કરતા હતા?

દારૂની કે સિગરેટની કંપનીઓ પોતાની સીધી જાહેરખબર કરી શકતી નથી, એટલે તેમને ‘સરોગેટ એડ’ કરવી પડે છે. તેમાં નામ દારૂની બ્રાન્ડનું હોય- અને એ બધા જાણતા હોય- પણ જાહેરખબર કપડાંની કે લાઇફસ્ટાઇલની હોય! આઇપીએલના મામલે સતત એવું લાગતું રહ્યું છે કે આખા આયોજનમાં ક્રિકેટ ફક્ત ‘સરોગેટ’ પ્રવૃત્તિ હોય અને તેની પાછળના દોરીસંચાર, આશયો અને હિસાબકિતાબ કંઇક અલગ જ હોય. છતાં, બીસીસીઆઇએ અત્યાર લગી અઢળક આવક સામે જોઇને, બાકીની બાબતો ભણી આંખ આડા કાન કર્યા. હવે વિવાદ અને સરકારી ધોંસ આવતાં લલિત મોદીને તગેડી મૂકવાની વાતો સંભળાય છે. એ યાદ રાખવા જેવું છે કે લલિત મોદીની વિદાય થાય તો પણ, તેમણે કંઇક ખોટું કર્યું એટલે નહીં, તેમને છાનામાના, સલુકાઇથી, લડાઇઝગડા વિના ખોટું કરતાં ન આવડ્યું એ બદલ થશે.

લલિત મોદી ને માયાવતી ભારતના રાજકારણની, ભારતના જાહેર જીવનની ભ્રષ્ટ નીતિરીતિનાં વકરેલાં પ્રતીક છે. પ્રતીકોને નિર્દોષ ગણવાની કે તેમને બક્ષવાની વાત નથી. પણ ફક્ત પ્રતીકોને દૂર કરવાથી સમસ્યા દૂર થતી નથી. સમસ્યાની ઉપસ્થિતિનો અકળાવનારો અહેસાસ ઘટે છે એટલું જ.

માયાવતી વિશેના આનંદ તેલતુંબડેના લેખનું મથાળું છેઃ ‘માયાવતીઝ મેગા સર્વિસ ટુ ધ નેશન’ (માયાવતીની મહાસેવા) આપણે પણ આ પ્રતીકોનો આભાર માની શકીએ - આપણી સીસ્ટમ કેટલી બોદી થઇ ચૂકી છે અને તેને કઇ હદે મરોડી શકાય છે તે બતાવી આપવા બદલ!

Share

Share

ગાંધીજીના નામ/બ્રાન્ડના વ્યાવસાયિક દુરૂપયોગની લાંબી યાદીમાં વઘુ એકનો ઉમેરો થયો છે. ફાઇનાન્શ્યલ કંપની ઇન્ડિયા ઇન્ફોલાઇને તેનું બ્રાન્ડનેમ ટૂંકું કરીને આઇઆઇએફએલ કર્યું, તેની જાહેરખબરો આપી હતી. એવી એક જાહેરખબરમાં કંપનીના ટૂંકા નામને કેન્દ્રમાં રાખતી પંચલાઇન હતી ‘શોર્ટ ઇઝ ગ્રેટ’. સાથે ચાર ઉદાહરણ મૂકવામાં આવ્યાં હતાં. (જુઓઃ જાહેરખબર) તેમાં લખેલું માનીએ તો, ગાંધીજીની લંબાઇ તેંડુલકર કરતાં પણ ઓછી હતી. પરંતુ ગાંધીજીની આટઆટલી તસવીરોમાં ક્યાંય તેમની લંબાઇ સરેરાશ કરતાં ઓછી હોય એવું જણાયું નથી.

સાધારણ અંદાજ પ્રમાણે, ગાંધીજીની લંબાઇ પ’૮’’ હોવાનું મનાય છે. શક્ય છે કે કોપીરાઇટરે અંગ્રેજીમાં 8 ને બદલે 3 વાંચીને ગાંધીબાપાનું નામ જાહેરખબરમાં લગાડી દીઘું હોય.

ગાંધીજીની લંબાઇમાં રસ ન હોય એવા લોકો માટે ઉંચાઇનો મુદ્દો તો ઉભો રહે જ છેઃ ગાંધીજી જેવી ઊંચાઇ ધરાવતા માણસને એક નફાખોર કંપની પોતાની જાહેરાતમાં વાપરી શકે? ફક્ત લંબાઇ (અને એ પણ ખોટી લંબાઇ)ના સગપણે પોતાની હરોળમાં બેસાડી શકે?

દુભાવાની વાત નથી, પણ વિચારવાની વાત તો છે જ.